Vạn Chương thượng

1

Vạn Chương hỏi: "Vua Thuấn đi ra đồng ruộng, hướng về trời xanh mà gào khóc. Tại sao Ngài lại gào khóc như thế?"

Mạnh Tử đáp: "Ấy là vì lòng oán trách và thương mến (cha mẹ)."

Vạn Chương nói: "Cha mẹ yêu thương thì vui mà chẳng quên; cha mẹ ghét bỏ thì vất vả mà chẳng oán. Vậy thì vua Thuấn có lòng oán trách sao?"

Mạnh Tử nói: "Trường Tức từng hỏi Công Minh Cao rằng: 'Chuyện vua Thuấn đi ra đồng ruộng thì tôi đã được nghe dạy rồi; còn chuyện Ngài gào khóc hướng về trời xanh, hướng về cha mẹ thì tôi chưa hiểu'. Công Minh Cao đáp: 'Đó không phải là điều anh hiểu được'. Công Minh Cao cho rằng tâm lòng của người con hiếu không thể thản nhiên như thế này được: 'Ta đã dốc sức cày ruộng, làm trọn phận sự con cái mà thôi; còn việc cha mẹ không yêu ta, thì liên quan gì đến ta đâu?'. Lúc ấy, vua Nghiêu sai chín người con trai và hai người con gái đến giúp, trăm quan, trâu bò, kho tẫm đều sẵn sàng để hầu hạ vua Thuấn giữa nơi đồng nội. Kẻ sĩ trong thiên hạ đến theo Ngài rất đông, vua Nghiêu sắp đem cả thiên hạ mà truyền cho Ngài. Thế nhưng vì không được lòng cha mẹ, Ngài cảm thấy mình như kẻ cùng khổ không nơi nương tựa. Được kẻ sĩ trong thiên hạ yêu mến, ấy là điều người ta mong muốn, nhưng bấy nhiêu không đủ để giải nỗi ưu sầu của Ngài. Sắc đẹp là điều người ta mong muốn, lấy hai con gái của vua mà vẫn không đủ giải sầu. Giàu sang là điều người ta mong muốn, giàu có cả thiên hạ mà vẫn không đủ giải sầu. Cao quý là điều người ta mong muốn, quý làm Thiên tử mà vẫn không đủ giải sầu. Được người yêu mến, có sắc đẹp, có giàu sang đều không đủ giải nỗi ưu sầu, chỉ khi thuận được lòng cha mẹ mới có thể giải sầu mà thôi. Con người ta lúc nhỏ thì thương mến cha mẹ, biết đến sắc đẹp thì thương mến người thiếu nữ xinh tươi, có vợ con thì thương mến vợ con, đi làm quan thì thương mến quân vương, không được vua tin dùng thì lòng nóng như lửa. Bậc đại hiếu thì suốt đời thương mến cha mẹ. Đến năm mươi tuổi mà vẫn còn thương mến cha mẹ, ta thấy được điều ấy ở vua Đại Thuấn vậy."

2

Vạn Chương hỏi: "Kinh Thi chép: 'Lấy vợ phải làm thế nào? Tất phải thưa cùng cha mẹ'. Tin theo lời ấy thì không ai bằng vua Thuấn. Vậy tại sao vua Thuấn lấy vợ lại không thưa?"

Mạnh Tử đáp: "Thưa thì sẽ không được lấy. Trai gái chung sống là mối luân thường lớn của con người. Nếu thưa mà để lỡ mất mối luân thường lớn ấy, lại khiến cha mẹ thêm oán giận, cho nên Ngài mới không thưa vậy."

Vạn Chương hỏi: "Vua Thuấn không thưa mà lấy vợ thì tôi đã được nghe dạy rồi. Nhưng vua Nghiêu gả con cho vua Thuấn mà không thưa với cha mẹ Ngài, là tại sao?"

Mạnh Tử đáp: "Vua Nghiêu cũng biết rằng nếu thưa thì sẽ không gả con được vậy."

Vạn Chương hỏi: "Cha mẹ sai vua Thuấn lên lợp kho lúa rồi rút thang đi, ông Cố Tẩu phóng hỏa đốt kho. Lại sai Ngài xuống đào giếng, Ngài vừa ra khỏi thì họ lấp giếng lại. Tượng (em vua Thuấn) nói: 'Mưu kế lấp chết Đô quân (vua Thuấn) đều là công của ta. Trâu bò chia cho cha mẹ, kho tẫm chia cho cha mẹ; còn gươm giáo thuộc về ta, đàn cầm thuộc về ta, cung nỏ thuộc về ta; hai chị dâu thì phải hầu hạ giường chiếu cho ta'. Tượng đi vào cung của Thuấn, thấy Thuấn đang ngồi trên giường gảy đàn. Tượng nói: 'Tôi vì lo nghĩ bồn chồn mà nhớ đến Ngài đấy thôi'. Nhưng trong lòng lấy làm thẹn thùng. Thuấn nói: 'Ta đang lo cho đám tôi tớ trăm họ, chú hãy giúp ta cai trị'. Chẳng lẽ vua Thuấn không biết Tượng sắp giết mình sao?"

Mạnh Tử đáp: "Sao lại không biết? Có điều khi Tượng buồn thì Ngài cũng buồn, khi Tượng vui thì Ngài cũng vui."

Vạn Chương hỏi: "Vậy chẳng lẽ vua Thuấn giả vờ vui sao?"

Mạnh Tử đáp: "Không phải. Ngày xưa có người biếu Tử Sản nước Trịnh một con cá sống, Tử Sản sai người giữ ao đem thả vào ao. Người ấy lại đem nấu ăn mất, rồi về báo rằng: 'Lúc mới thả, nó còn lờ đờ, một lát sau thì tung tăng, rồi vụt cái biến mất'. Tử Sản nói: 'Đã được nơi ở rồi! Đã được nơi ở rồi!'. Người ấy đi ra nói: 'Ai bảo Tử Sản là người trí? Ta đã nấu ăn mất rồi mà ông ta còn bảo: Đã được nơi ở rồi!'. Cho nên người quân tử có thể bị lừa bằng những lẽ chính đáng, nhưng khó bị phỉnh phờ bằng những điều phi đạo lý. Tượng mang cái vẻ đạo lý yêu kính anh mà đến, nên Thuấn thành tâm tin cậy mà vui mừng. Sao gọi là giả vờ được?"

3

Vạn Chương hỏi: "Tượng hằng ngày lấy việc giết vua Thuấn làm sự nghiệp, đến khi Thuấn lên làm Thiên tử, lại đem đày Tượng đi, là tại sao?"

Mạnh Tử đáp: "Ấy là phong vương cho Tượng đấy, nhưng có người lại gọi là đày."

Vạn Chương nói: "Vua Thuấn đày Cộng Công đến U Châu, đày Hoan Đâu đến Sùng Sơn, giết quân Tam Miêu tại Tam Nguy, giết Cổn tại Vũ Sơn, trị tội bốn kẻ ấy mà thiên hạ đều nể phục. Đó là vì trị tội kẻ bất nhân. Tượng là kẻ cực kỳ bất nhân, thế mà lại được phong vương ở đất Hữu Tỵ. Dân Hữu Tỵ có tội tình gì? Người nhân lại làm như thế sao? Đối với người khác thì trị tội, đối với em mình thì lại phong vương."

Mạnh Tử đáp: "Người nhân đối với em mình, không chứa chấp sự giận dữ, không để lâu lòng oán hận, chỉ đem lòng yêu thương gần gũi mà thôi. Gần gũi nên muốn em được cao quý; yêu thương nên muốn em được giàu sang. Phong vương ở Hữu Tỵ là để cho em được giàu sang và cao quý vậy. Nếu mình làm Thiên tử mà em mình lại là kẻ dân thường (thất phu), thì sao gọi là gần gũi yêu thương được?"

Vạn Chương hỏi: "Xin hỏi 'có người gọi là đày' nghĩa là thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Tượng không được tự ý hành động ở nước đó, Thiên tử sai quan lại đến cai trị và thu thuế nộp về, cho nên gọi đó là đày. Lẽ nào lại để Tượng bạo ngược với dân nơi đó? Tuy vậy, vì muốn thường xuyên được gặp em, nên Tượng cứ phải liên tục triều kiến. Câu 'không đợi đến kỳ nộp cống, vì việc chính sự mà tiếp đãi chúa đất Hữu Tỵ' chính là ý này vậy."

4

Hàm Khâu Mông hỏi: "Lời xưa nói rằng: 'Bậc sĩ có đức lớn thì vua không được coi là tôi, cha không được coi là con'. Vua Thuấn ngồi ngoảnh mặt về phương Nam trị vì, vua Nghiêu dẫn các chư hầu ngoảnh mặt phương Bắc mà triều kiến, ông Cố Tẩu cũng ngoảnh mặt phương Bắc mà triều kiến. Thuấn thấy Cố Tẩu thì vẻ mặt lo lắng không yên. Khổng Tử nói: 'Lúc bấy giờ thiên hạ thật là nguy kịch thay, chênh vênh lắm thay!'. Chẳng hay lời ấy có thực như thế không?"

Mạnh Tử đáp: "Không phải, đó không phải lời của quân tử, mà là lời của kẻ dã nhân đất Tề Đông. Khi vua Nghiêu già thì vua Thuấn nhiếp chính. Kinh Thư thiên Nghiêu Điển chép: 'Được hai mươi tám năm thì Phóng Huân (vua Nghiêu) băng hà, trăm họ than khóc như mất cha mất mẹ. Suốt ba năm, trong bốn biển ngưng mọi tiếng nhạc'. Khổng Tử nói: 'Trời không hai mặt trời, dân không hai vua'. Nếu vua Thuấn đã là Thiên tử, lại còn dẫn đầu các chư hầu để tang vua Nghiêu ba năm, chẳng hóa ra là có hai Thiên tử sao?"

Hàm Khâu Mông nói: "Chuyện vua Thuấn không coi vua Nghiêu là bề tôi thì tôi đã được nghe dạy rồi. Nhưng kinh Thi có câu: 'Dưới gầm trời này, đâu chẳng phải đất vua; khắp cõi bờ này, ai chẳng phải tôi vua'. Mà vua Thuấn đã là Thiên tử rồi, xin hỏi việc Cố Tẩu không phải là bề tôi là như thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Bài thơ ấy không phải nói về ý đó, mà nói về việc vất vả với việc vua mà không được phụng dưỡng cha mẹ. Ý thơ là: 'Việc này chẳng việc nào không phải việc vua, thế mà chỉ một mình ta vất vả nhọc nhằn'. Cho nên người giải kinh Thi không được vì chữ mà hại câu, không được vì câu mà hại ý; phải lấy ý mình mà đón lấy ý người làm thơ, như thế mới gọi là đạt được. Nếu chỉ dựa vào câu chữ mà thôi, thì như bài thơ Vân Hán có câu: 'Dân sót nhà Chu, chẳng còn một ai', nếu tin lời ấy thì nhà Chu không còn dân sót sao? Cái tột cùng của đạo hiếu, không gì lớn bằng tôn kính cha mẹ; cái tột cùng của tôn kính cha mẹ, không gì lớn bằng lấy thiên hạ mà phụng dưỡng. Làm cha của Thiên tử, ấy là tôn quý tột bậc; được phụng dưỡng bằng cả thiên hạ, ấy là phụng dưỡng tột bậc. Kinh Thi nói: 'Mãi nhớ đạo hiếu, đạo hiếu là khuôn mẫu', chính là ý này. Kinh Thư chép: 'Kính cẩn vào gặp Cố Tẩu, vẻ mặt cung kính sợ sệt, Cố Tẩu cũng tin yêu thuận hòa', đó mà gọi là cha không được coi là con sao?"

5

Vạn Chương hỏi: "Vua Nghiêu đem thiên hạ nhường cho vua Thuấn, có chuyện đó không?"

Mạnh Tử đáp: "Không. Thiên tử không thể đem thiên hạ cho người khác."

"Vậy thì vua Thuấn có được thiên hạ, là ai cho?"

Mạnh Tử đáp: "Trời cho vậy."

"Trời cho có phải là phán bảo rành rọt không?"

Mạnh Tử đáp: "Không, Trời không nói, chỉ dùng hành động và sự việc mà biểu thị thôi."

Hỏi: "Dùng hành động và sự việc biểu thị là thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Thiên tử có thể tiến cử người với Trời, nhưng không thể bắt Trời cho người ấy thiên hạ; chư hầu có thể tiến cử người với Thiên tử, nhưng không thể bắt Thiên tử cho người ấy làm chư hầu; đại phu có thể tiến cử người với chư hầu, nhưng không thể bắt chư hầu cho người ấy làm đại phu. Xưa vua Nghiêu tiến cử vua Thuấn với Trời và Trời đã chấp nhận, bày ra cho dân thấy và dân đã chấp nhận. Cho nên nói: Trời không nói, chỉ dùng hành động và sự việc mà biểu thị mà thôi."

Hỏi: "Xin hỏi tiến cử với Trời mà Trời chấp nhận, bày ra cho dân mà dân chấp nhận là thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Sai Ngài chủ trì việc tế tự mà trăm thần đều hưởng, ấy là Trời chấp nhận. Sai Ngài chủ trì công việc mà việc được trị yên, dân chúng an lòng, ấy là dân chấp nhận. Trời cho Ngài, dân cho Ngài, nên nói: Thiên tử không thể đem thiên hạ cho người khác. Thuấn làm tể tướng cho Nghiêu hai mươi tám năm, ấy không phải sức người làm nổi, là do Trời vậy. Khi vua Nghiêu băng, mãn tang ba năm, vua Thuấn tránh con vua Nghiêu mà dời đến phía nam sông Nam Hà. Nhưng chư hầu trong thiên hạ khi về triều kiến lại không đến với con vua Nghiêu mà đến với vua Thuấn; kẻ thưa kiện không đến với con vua Nghiêu mà đến với vua Thuấn; người ca hát không ca tụng con vua Nghiêu mà ca tụng vua Thuấn. Cho nên nói đó là ý Trời vậy. Sau đó Ngài mới trở về trung tâm thiên hạ mà lên ngôi Thiên tử. Nếu cứ ở lại cung điện của Nghiêu, ép con Nghiêu phải nhường ngôi, thì đó là 'cướp ngôi' chứ không phải 'Trời cho'. Sách Thái Thệ nói: 'Trời nhìn qua cái nhìn của dân ta, Trời nghe qua cái nghe của dân ta', chính là ý này vậy."

6

Vạn Chương hỏi: "Có người nói 'Đến đời vua Vũ thì đức suy, không truyền ngôi cho người hiền mà truyền cho con', có chuyện đó không?"

Mạnh Tử đáp: "Không phải vậy. Trời muốn cho người hiền thì cho người hiền, Trời muốn cho con thì cho con. Xưa kia vua Thuấn tiến cử vua Vũ với Trời được mười bảy năm. Khi Thuấn băng, mãn tang ba năm, Vũ tránh con Thuấn mà dời đến thành Dương Thành; dân chúng thiên hạ đi theo Ngài, cũng như sau khi Nghiêu băng dân không theo con Nghiêu mà theo Thuấn vậy. Vua Vũ tiến cử ông Ích với Trời được bảy năm. Khi Vũ băng, mãn tang ba năm, ông Ích tránh con vua Vũ là Khải mà dời đến phía bắc núi Cơ Sơn. Thế nhưng kẻ triều kiến và thưa kiện không đến với Ích mà đến với Khải, nói rằng: 'Đây là con của vua ta'. Người ca hát không ca tụng Ích mà ca tụng Khải, nói rằng: 'Đây là con của vua ta'. Đan Chu (con vua Nghiêu) không ra gì, con vua Thuấn cũng không ra gì. Vua Thuấn làm tể tướng cho Nghiêu, vua Vũ làm tể tướng cho Thuấn, số năm trải qua rất nhiều, ơn đức ban cho dân đã lâu. Khải là người hiền, lại kính cẩn kế thừa đạo của Vũ; còn ông Ích giúp Vũ số năm còn ít, ơn đức ban cho dân chưa lâu. Thời gian làm tướng của Thuấn, Vũ và Ích dài ngắn khác nhau, còn con cái họ hiền hay không đều do Trời cả, không phải sức người làm nổi. Việc không ai làm mà thành, ấy là Trời; việc không ai mời mà đến, ấy là Mệnh. Kẻ thất phu mà có được thiên hạ thì đức phải như Thuấn, Vũ, lại còn có Thiên tử tiến cử nữa; cho nên Trọng Ni không có được thiên hạ. Kẻ nối đời mà giữ được thiên hạ, nếu bị Trời phế bỏ thì tất phải như Kiệt, Trụ; cho nên Ích, Y Doãn, Chu Công không có được thiên hạ. Y Doãn giúp vua Thang làm vương thiên hạ. Khi Thang băng, Thái Đinh chưa lập, Ngoại Bính làm vua hai năm, Trọng Nhâm bốn năm. Thái Đáp phá bỏ điển hình của vua Thang, Y Doãn đày ra đất Đồng ba năm; Thái Giáp hối lỗi, tự oán tự sửa, ở đất Đồng làm điều nhân chuyển sang điều nghĩa, nghe theo lời huấn thị của Y Doãn trong ba năm, rồi mới được trở về kinh đô Bạc. Việc Chu Công không có thiên hạ cũng giống như ông Ích ở đời Hạ, Y Doãn ở đời Thương vậy. Khổng Tử nói: 'Đời Đường, Ngu thì nhường ngôi, đời Hạ, Thương, Chu thì nối ngôi, cái nghĩa (thuận theo mệnh Trời) vốn là một vậy'."

7

Vạn Chương hỏi: "Có người nói 'Y Doãn dùng tài nấu nướng để cầu cạnh vua Thang', có chuyện đó không?"

Mạnh Tử đáp: "Không, không phải thế. Y Doãn cày ruộng ở đất Hữu Sân mà vui với đạo của Nghiêu Thuấn. Nếu không hợp nghĩa, không đúng đạo, thì dẫu đem cả thiên hạ làm bổng lộc Ngài cũng chẳng màng, đem nghìn cỗ xe ngựa biếu Ngài cũng chẳng thèm nhìn. Nếu không hợp nghĩa, không đúng đạo, một mảy may Ngài cũng không cho người và một mảy may Ngài cũng không lấy của người. Vua Thang sai người đem lễ vật đến mời. Ngài thản nhiên nói: 'Ta cần gì lễ vật của vua Thang? Sao bằng ta ở giữa ruộng đồng mà vui với đạo của Nghiêu Thuấn?'. Vua Thang ba lần sai người đến mời. Sau đó Ngài mới đổi ý mà nói rằng: 'Ta ở giữa ruộng đồng mà vui với đạo của Nghiêu Thuấn, sao bằng ta giúp vị vua này trở thành vị vua như Nghiêu Thuấn? Sao bằng ta giúp dân này trở thành dân của Nghiêu Thuấn? Sao bằng chính bản thân ta được thấy điều đó? Trời sinh ra dân này, là để kẻ biết trước thức tỉnh kẻ biết sau, kẻ giác ngộ trước thức tỉnh kẻ giác ngộ sau. Ta là người giác ngộ trước trong đám dân của Trời đây. Ta sẽ đem đạo này mà thức tỉnh dân này, ngoài ta ra thì còn ai?'. Ngài nghĩ rằng trong thiên hạ nếu có một người dân thường nào không được hưởng ơn trạch của Nghiêu Thuấn, thì cũng như chính Ngài xô họ xuống rãnh nước vậy. Ngài tự gánh vác việc nặng của thiên hạ như thế, nên mới đến với vua Thang mà khuyên đi đánh nhà Hạ để cứu dân. Ta chưa từng nghe kẻ tự uốn cong mình mà lại làm cho người khác ngay thẳng được, huống hồ là kẻ tự làm nhục mình để chính đốn thiên hạ sao? Hành động của các bậc thánh nhân tuy khác nhau, kẻ ở xa người ở gần, kẻ bỏ đi người ở lại, nhưng rốt cuộc đều là giữ cho thân mình thanh khiết mà thôi. Ta chỉ nghe nói Ngài dùng đạo của Nghiêu Thuấn để thuyết phục vua Thang, chứ chưa từng nghe Ngài dùng tài nấu nướng vậy. Sách Y Huấn có câu: 'Trời trừng phạt quân bạo ngược bắt đầu từ trong cung Mục, ta bắt đầu công nghiệp từ đất Bạc'."

8

Vạn Chương hỏi: "Có người nói 'Khổng Tử ở nước Vệ thì trọ ở nhà tên hoạn quan Ung Thư, ở nước Tề thì trọ ở nhà tên thị nhân Tích Hoàn', có chuyện đó không?"

Mạnh Tử đáp: "Không, không phải thế, đó là do kẻ hiếu sự đặt ra thôi. Ở nước Vệ, Ngài trọ ở nhà Nhan Thù Do. Vợ của Di Tử (sủng thần vua Vệ) và vợ của Tử Lộ là chị em với nhau. Di Tử bảo Tử Lộ rằng: 'Nếu Khổng Tử trọ ở nhà tôi, thì chức khanh nước Vệ có thể có được'. Tử Lộ đem lời ấy thưa lại, Khổng Tử nói: 'Đã có mệnh Trời'. Khổng Tử tiến thân bằng Lễ, lui bước bằng Nghĩa, được hay không đều bảo: 'Đã có mệnh Trời'. Nếu Ngài trọ ở nhà Ung Thư và Tích Hoàn, ấy là kẻ vô nghĩa và không biết mệnh Trời vậy. Khổng Tử không được lòng vua nước Lỗ và nước Vệ, gặp lúc Hoàn Ti Mã nước Tống muốn đón đường giết Ngài, Ngài phải mặc áo thường dân mà đi qua nước Tống. Lúc lâm nạn đó, Ngài trọ ở nhà Tư Thành Trinh Tử, người ấy bấy giờ đang làm thần tử cho Trần Hầu Chu. Ta nghe nói: quan sát người bề tôi ở gần vua thì xem kẻ mà họ cho trọ; quan sát người bề tôi từ xa đến thì xem chủ nhà mà họ đến trọ. Nếu Khổng Tử trọ ở nhà Ung Thư và Tích Hoàn, thì sao còn là Khổng Tử nữa?"

9

Vạn Chương hỏi: "Có người nói: 'Bách Lý Hề tự bán mình cho người nuôi súc vật nước Tần lấy năm bộ da cừu đen. Ngài chăn bò để cầu cạnh Tần Mục Công'. Điều đó có thực không?"

Mạnh Tử đáp: "Không phải, ấy là do kẻ hiếu sự đặt ra thôi. Bách Lý Hề là người nước Ngu. Người nước Tấn đem viên ngọc đất Thùy Kích và cỗ xe ngựa đất Khuất Sản để mượn đường nước Ngu đi đánh nước Quắc. Cung Chi Kỳ can ngăn, còn Bách Lý Hề không can, vì Ngài biết vua Ngu không thể can nổi nên mới bỏ đi. Lúc sang nước Tần, Ngài đã bảy mươi tuổi rồi, lẽ nào lại không biết rằng việc chăn bò để cầu cạnh Tần Mục Công là nhơ bẩn sao? Thế thì có gọi là người trí không? Biết không thể can mà không can, có thể gọi là không trí sao? Biết nước Ngu sắp mất mà bỏ đi trước, không thể gọi là không trí. Khi được trọng dụng ở nước Tần, biết Mục Công là vị vua có thể cùng làm việc lớn mà giúp ông ta làm tể tướng, có thể gọi là không trí sao? Làm tể tướng nước Tần mà làm cho vua lừng lẫy thiên hạ, truyền lại đời sau, nếu không phải người hiền thì làm nổi sao? Tự bán mình để giúp vua, ngay cả kẻ có chút lòng tự trọng ở thôn quê cũng không làm, mà lại bảo người hiền làm việc đó sao?"