Vạn Chương hạ

1

Mạnh Tử nói: "Bá Di mắt không nhìn sắc xấu, tai không nghe thanh âm xấu. Không phải vua hiền thì không thờ, không phải dân lành thì không sai khiến. Gặp đời trị thì ra làm quan, đời loạn thì lui về. Nơi nào có chính sách bạo ngược và dân chúng ngang tàn, ông không nỡ ở lại. Nghĩ đến việc ở chung với người thô lậu trong làng, ông thấy như mặc áo mũ triều đình mà ngồi trên bùn than. Đương thời vua Trụ, ông ở bờ biển Bắc để đợi thiên hạ thanh bình. Cho nên, nghe phong thái của Bá Di, kẻ tham lam trở nên liêm khiết, kẻ nhu nhược có ý chí tự lập."

"Y Doãn nói: 'Thờ vị vua nào chẳng được? Sai khiến người dân nào chẳng xong?'. Đời trị cũng ra làm quan, đời loạn cũng ra làm quan. Ông nói: 'Trời sinh ra dân này, là để kẻ biết trước thức tỉnh kẻ biết sau, kẻ giác ngộ trước thức tỉnh kẻ giác ngộ sau. Ta là người giác ngộ trước trong đám dân của Trời; ta sẽ đem đạo này mà thức tỉnh dân này'. Ngài nghĩ rằng trong thiên hạ nếu có một người dân thường nào không được hưởng ơn trạch của Nghiêu Thuấn, thì cũng như chính Ngài xô họ xuống rãnh nước vậy. Ngài tự gánh vác việc nặng của thiên hạ như thế."

"Liễu Hạ Huệ không hổ thẹn khi thờ vua xấu, không từ chối chức quan nhỏ. Ra làm quan thì không che giấu tài hiền, tất phải hành động theo đạo lý. Bị ruồng bỏ mà không oán, gặp khốn cùng mà không lo. Ở chung với người trong làng, ông vui vẻ không nỡ rời đi. Ông nói: 'Anh là anh, tôi là tôi, dẫu anh có ở trần trước mặt tôi, sao có thể làm nhơ bẩn tôi được?'. Cho nên nghe phong thái của Liễu Hạ Huệ, kẻ hẹp hòi trở nên khoan dung, kẻ bạc bẽo trở nên đôn hậu."

"Đức Khổng Tử lúc rời nước Tề, đang vò gạo chưa kịp nấu mà đã đi ngay; lúc rời nước Lỗ, ngài nói: 'Ta hãy cứ đi thong thả thôi'. Ấy là cách rời bỏ nước cha mẹ (tổ quốc). Có thể nhanh thì nhanh, có thể lâu thì lâu, có thể ở thì ở, có thể làm thì làm, đó là Khổng Tử vậy."

Mạnh Tử nói: "Bá Di là bậc thánh thanh khiết; Y Doãn là bậc thánh đảm đương; Liễu Hạ Huệ là bậc thánh hòa hợp; Khổng Tử là bậc thánh thức thời. Khổng Tử được gọi là bậc tập đại thành. Tập đại thành có nghĩa là như âm thanh chuông đồng bắt đầu và tiếng khánh ngọc kết thúc. Tiếng chuông đồng là khởi đầu của sự ngăn nắp (điều lý); tiếng khánh ngọc là kết thúc của sự ngăn nắp. Khởi đầu ngăn nắp là việc của trí tuệ; kết thúc ngăn nắp là việc của thánh nhân. Trí tuệ giống như sự khéo léo; thánh đức giống như sức mạnh. Như bắn tên cách xa trăm bước; tên bắn đến đích được là nhờ sức lực, nhưng tên trúng đích hay không thì không chỉ nhờ sức lực vậy."

2

Bắc Cung Kì hỏi rằng: "Nhà Chu định ra các bậc tước lộc như thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Chi tiết thế nào thì không được nghe rõ, vì các chư hầu ghét những điều ấy có hại cho quyền lợi của mình nên đã hủy hết sổ sách. Tuy nhiên, Kha này cũng từng nghe được đại lược. Thiên tử một bậc, Công một bậc, Hầu một bậc, Bá một bậc, Tử và Nam cùng một bậc, tổng cộng là năm bậc tước. Đối với quan lại trong nước: Vua một bậc, Khanh một bậc, Đại phu một bậc, Thượng sĩ một bậc, Trung sĩ một bậc, Hạ sĩ một bậc, tổng cộng sáu bậc. Chế độ đất đai của Thiên tử rộng nghìn dặm; Công và Hầu đều rộng trăm dặm; Bá rộng bảy mươi dặm; Tử và Nam rộng năm mươi dặm, tổng cộng bốn hạng. Nước nào không đủ năm mươi dặm thì không trực tiếp triều kiến Thiên tử, mà phải phụ thuộc vào các chư hầu, gọi là phụ dung. Chức Khanh của Thiên tử hưởng lộc đất bằng tước Hầu, Đại phu hưởng lộc bằng tước Bá, Nguyên sĩ hưởng lộc bằng tước Tử và Nam. Nước lớn rộng trăm dặm, lộc của vua gấp mười lần Khanh, lộc của Khanh gấp bốn lần Đại phu, lộc của Đại phu gấp đôi Thượng sĩ, lộc của Thượng sĩ gấp đôi Trung sĩ, lộc của Trung sĩ gấp đôi Hạ sĩ, lộc của Hạ sĩ bằng với dân thường làm việc công; bổng lộc đó đủ để họ khỏi phải cày cấy. Nước hạng nhì rộng bảy mươi dặm, lộc của vua gấp mười lần Khanh, lộc của Khanh gấp ba lần Đại phu, lộc của Đại phu gấp đôi Thượng sĩ, Thượng sĩ gấp đôi Trung sĩ, Trung sĩ gấp đôi Hạ sĩ, Hạ sĩ bằng với dân thường làm việc công; bổng lộc đó đủ để họ khỏi phải cày cấy. Nước nhỏ rộng năm mươi dặm, lộc của vua gấp mười lần Khanh, lộc của Khanh gấp đôi Đại phu, lộc của Đại phu gấp đôi Thượng sĩ, Thượng sĩ gấp đôi Trung sĩ, Trung sĩ gấp đôi Hạ sĩ, Hạ sĩ bằng với dân thường làm việc công; bổng lộc đó đủ để họ khỏi phải cày cấy. Sản vật thu được của người cày ruộng: mỗi người được trăm mẫu; dùng phân bón chăm sóc, hạng nông phu bậc thượng có thể nuôi chín người, bậc thượng kế nuôi tám người, bậc trung nuôi bảy người, bậc trung kế nuôi sáu người, bậc hạ nuôi năm người. Những dân thường làm quan (tại sai), bổng lộc sẽ theo mức đó mà phân hạng cao thấp."

3

Vạn Chương hỏi: "Xin hỏi về đạo kết bạn."

Mạnh Tử nói: "Không cậy mình lớn tuổi hơn, không cậy mình địa vị cao hơn, không cậy anh em mình quyền quý mà kết bạn. Kết bạn là kết bạn với cái đức của người ta, không được có lòng cậy thế (hợp). Mạnh Hiến Tử là nhà có trăm cỗ xe, có năm người bạn là Lạc Chính Cầu, Mục Trọng, còn ba người nữa ta đã quên tên. Hiến Tử kết bạn với năm người này mà không hề có ý mình là nhà quyền quý. Năm người này nếu thấy Hiến Tử có ý cậy nhà quyền quý, thì đã không kết bạn với ông ta. Không chỉ nhà trăm cỗ xe mới thế, ngay cả vua nước nhỏ cũng có người như vậy. Phí Huệ Công nói: 'Ta đối với Tử Tư thì tôn làm thầy; đối với Nhan Ban thì kết bạn; còn Vương Thuận, Trường Tức là những người hầu hạ ta'. Không chỉ vua nước nhỏ, ngay cả vua nước lớn cũng có người như vậy. Tấn Bình Công đối với Hợi Đường, bảo vào là vào, bảo ngồi là ngồi, bảo ăn là ăn. Dẫu chỉ có cơm rau canh rau, chưa bao giờ không ăn no, vì ông không dám không ăn no (để tỏ lòng kính). Nhưng sự việc cũng chỉ dừng lại ở đó mà thôi, chứ không cùng ngồi chung ngôi báu, không cùng trị việc dân, không cùng hưởng bổng lộc của trời. Đó là cái cách kẻ sĩ tôn trọng người hiền, chứ không phải cách Vương công tôn trọng người hiền. Vua Thuấn thuở còn hàn vi đi gặp vua Nghiêu, vua Nghiêu gả con rể ở nhà riêng, lại thết tiệc cho Thuấn, thay nhau làm khách làm chủ, đó là bậc Thiên tử kết bạn với kẻ thất phu vậy. Kẻ dưới kính người trên gọi là 'quý người có địa vị' (quý quý); người trên kính kẻ dưới gọi là 'tôn trọng người hiền' (tôn hiền). Quý quý và tôn hiền, cái nghĩa đều là một vậy."

4

Vạn Chương hỏi: "Xin hỏi sự giao tế cần tâm thế gì?"

Mạnh Tử đáp: "Là sự cung kính."

Hỏi: "Từ chối quà cáp thì bị coi là không cung kính, là tại sao?"

Mạnh Tử đáp: "Bậc tôn quý ban cho, mà mình lại nghĩ: 'Đồ vật này lấy có hợp nghĩa hay không hợp nghĩa?' rồi mới chịu nhận, như thế là không cung kính, nên thường không từ chối ngay."

Hỏi: "Nếu không dùng lời nói để từ chối, mà dùng lòng để từ chối, tự nhủ: 'Đây là thứ lấy của dân không hợp nghĩa', rồi dùng lời lẽ khác để khước từ không nhận, có được không?"

Mạnh Tử đáp: "Nếu họ kết giao đúng đạo, tiếp đãi đúng lễ, thì Khổng Tử cũng nhận quà vậy."

Vạn Chương hỏi: "Nay có kẻ đón đường trấn lột người ta ở ngoài cửa thành, nhưng khi kết giao lại đúng đạo, biếu tặng đúng lễ, vậy có thể nhận đồ trấn lột đó không?"

Mạnh Tử đáp: "Không thể. Thiên *Khang Cáo* nói: 'Kẻ giết người, cướp đoạt của cải, hung tàn không sợ chết, toàn dân đều căm ghét', đó là hạng người không cần giáo hóa mà phải giết ngay. Nhà Ân thay nhà Hạ, nhà Chu thay nhà Ân, đều không bỏ quy định đó. Ngày nay thói đó còn dữ dội hơn, sao có thể nhận được?"

Hỏi: "Nay các vua chư hầu lấy của dân cũng giống như trấn lột vậy. Thế mà Phu tử bảo: 'Chỉ cần họ làm đúng lễ giao tế thì người quân tử sẽ nhận', xin hỏi giải thích thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Anh tưởng hễ có bậc vương giả trỗi dậy, là ngài sẽ đem các vua chư hầu hiện nay ra giết sạch sao? Hay là ngài giáo hóa họ trước, nếu không sửa mới giết? Vả lại, nói rằng lấy cái không thuộc về mình là trộm đạo, ấy là đẩy cái nghĩa đến mức tột cùng. Lúc Khổng Tử làm quan ở nước Lỗ, người nước Lỗ có tục săn bắn rồi tranh nhau con mồi, Khổng Tử cũng tham gia tranh mồi. Việc tranh mồi còn có thể làm, huống chi là nhận quà ban tặng sao?"

Hỏi: "Vậy chẳng lẽ lúc Khổng Tử ra làm quan không phải vì thực hành đạo sao?"

Mạnh Tử đáp: "Có vì thực hành đạo chứ."

"Nếu vì thực hành đạo sao lại còn tranh mồi?"

Mạnh Tử đáp: "Khổng Tử trước hết chỉnh đốn các sổ sách tế khí, không dùng các thức ăn từ bốn phương không đúng quy định để tế lễ."

Hỏi: "Tại sao Ngài không bỏ đi ngay?"

Mạnh Tử đáp: "Ngài muốn cho họ một dấu hiệu bắt đầu. Dấu hiệu đã đưa ra mà đạo vẫn không được hành, bấy giờ Ngài mới đi. Vì thế Ngài chưa bao giờ ở đâu quá ba năm. Khổng Tử ra làm quan có khi vì thấy đạo có thể hành (kiến hành khả), có khi vì được tiếp đãi đúng lễ (tế khả), có khi vì để được nuôi dưỡng (công dưỡng). Với Quý Hoàn Tử là thấy đạo có thể hành; với Vệ Linh Công là vì được tiếp đãi đúng lễ; với Vệ Hiếu Công là vì được nuôi dưỡng."

5

Mạnh Tử nói: "Ra làm quan không phải vì nghèo, nhưng đôi khi cũng vì nghèo mà làm quan; lấy vợ không phải vì để phụng dưỡng cha mẹ, nhưng đôi khi cũng vì để phụng dưỡng mà lấy vợ. Người làm quan vì nghèo thì nên từ chối chỗ cao mà ở chỗ thấp, từ chối chỗ giàu mà ở chỗ nghèo. Từ chối chỗ cao ở chỗ thấp, từ chối giàu ở chỗ nghèo, thì làm việc gì là thích hợp? Đó là giữ cửa, gõ mõ canh đêm. Khổng Tử từng làm quan coi kho (ủy lại), Ngài nói: 'Sổ sách tính toán đúng đắn là được'. Từng làm quan coi việc chăn nuôi (thừa điền), Ngài nói: 'Trâu cừu lớn lên mập mạnh là được'. Ở vị trí thấp mà bàn chuyện cao xa, ấy là có tội. Đứng ở triều đình của người ta mà đạo không hành được, ấy là điều hổ thẹn."

6

Vạn Chương hỏi: "Kẻ sĩ không nương nhờ các chư hầu là tại sao?"

Mạnh Tử đáp: "Vì không dám. Chư hầu bị mất nước rồi nương nhờ vào chư hầu khác, đó là Lễ. Kẻ sĩ mà nương nhờ vào chư hầu (khi chưa làm quan) là không đúng Lễ."

Vạn Chương hỏi: "Vua ban thóc cho, có nhận không?"

Mạnh Tử đáp: "Nhận chứ."

"Nhận dựa trên nghĩa gì?"

Mạnh Tử đáp: "Vua đối với dân phiêu tán đến nước mình thì vốn phải cứu giúp (chu cấp)."

Hỏi: "Bảo là cứu giúp thì nhận, còn ban tặng thì không nhận, là tại sao?"

Mạnh Tử đáp: "Vì không dám."

Hỏi: "Xin hỏi tại sao không dám?"

Mạnh Tử đáp: "Kẻ giữ cửa, gõ mõ đều có chức phận thường xuyên để hưởng lộc từ bề trên. Người không có chức phận mà nhận ban tặng của bề trên, thì bị coi là không cung kính."

Hỏi: "Nếu vua cứu giúp thì nhận, nhưng chẳng hay có thể nhận liên tục mãi được không?"

Mạnh Tử đáp: "Mục Công đối với Tử Tư, thường xuyên hỏi thăm và thường xuyên tặng thịt quý trong vạc. Tử Tư không vui, cuối cùng xua tay đuổi sứ giả ra ngoài cửa lớn, rồi ngoảnh mặt về phương Bắc dập đầu lạy hai lạy mà không nhận, nói rằng: 'Nay tôi mới biết vua coi Cấp này (tên Tử Tư) như chó ngựa nuôi trong nhà!'. Từ đó về sau không còn sứ giả đến tặng thịt nữa. Yêu người hiền mà không thể dùng họ, lại cũng không biết nuôi dưỡng họ đúng cách, thì có gọi là yêu người hiền được không?"

Hỏi: "Xin hỏi vua muốn nuôi dưỡng quân tử thì phải thế nào mới gọi là nuôi dưỡng?"

Mạnh Tử đáp: "Ban đầu dùng mệnh vua đem quà đến, quân tử dập đầu lạy hai lạy mà nhận; sau đó quan coi kho tiếp tế thóc, quan coi bếp tiếp tế thịt, mà không cần dùng mệnh vua đưa đến nữa. Tử Tư cho rằng đem thịt trong vạc đến khiến mình phải tất bật lạy tạ mãi, đó không phải đạo nuôi dưỡng quân tử. Vua Nghiêu đối với vua Thuấn, sai chín người con trai đến hầu hạ, hai người con gái đến làm vợ, trâu bò kho tẫm đầy đủ để nuôi Thuấn giữa ruộng đồng, sau đó mới cất nhắc lên ngôi cao. Thế mới gọi là cách Vương công tôn trọng người hiền vậy."

7

Vạn Chương hỏi: "Xin hỏi kẻ sĩ không chủ động đi kiến chư hầu, là dựa trên nghĩa gì?"

Mạnh Tử đáp: "Ở trong thành gọi là tôi tớ nơi thị tỉnh, ở chốn quê gọi là tôi tớ chốn thảo mang, đều là thứ dân cả. Thứ dân mà chưa dâng sính lễ (chí vật) để làm tôi, thì không dám vào gặp chư hầu, đó là Lễ vậy."

Vạn Chương hỏi: "Thứ dân nếu vua gọi đi làm xâu thì phải đi; thế mà vua muốn gặp, gọi đến, lại không vào gặp, là tại sao?"

Mạnh Tử đáp: "Đi làm xâu là vì nghĩa (bổn phận dân); vào gặp vua (như một tân khách) là bất nghĩa. Vả lại vua muốn gặp họ để làm gì?"

Hỏi: "Vì họ có kiến thức rộng, vì họ là người hiền."

Mạnh Tử đáp: "Nếu vì họ có kiến thức rộng, thì ngay cả Thiên tử còn không được gọi thầy, huống chi chư hầu? Nếu vì họ là người hiền, thì ta chưa từng nghe nói muốn gặp người hiền mà lại gọi họ đến cả. Mục Công nhiều lần đến gặp Tử Tư, hỏi: 'Ngày xưa nước nghìn cỗ xe kết bạn với kẻ sĩ, thấy thế nào?'. Tử Tư không vui đáp: 'Người xưa có câu: Phải nói là thờ phụng họ, chứ sao lại nói là kết bạn với họ?'. Tử Tư không vui, há chẳng phải muốn nói rằng: 'Về địa vị, ngài là vua, tôi là tôi, sao tôi dám kết bạn với vua? Về đức hạnh, ngài là người phải thờ phụng tôi, sao có thể kết bạn với tôi?'. Vua nước nghìn cỗ xe muốn cầu kết bạn mà còn không được, huống chi là gọi đến? Tề Cảnh Công đi săn, dùng cờ tinh để gọi người giữ vườn thú (người canh rừng); người ấy không đến, vua định giết đi. Khổng Tử nói: 'Kẻ sĩ có chí không quên mình có thể phải nằm nơi ngòi rãnh, kẻ dũng cảm không quên mình có thể phải mất đầu'. Khổng Tử khen người giữ vườn thú ở điểm nào? Khen ở chỗ không phải tín hiệu đúng cách gọi mình thì không đi."

Hỏi: "Xin hỏi gọi người giữ vườn thú thì phải dùng gì?"

Mạnh Tử đáp: "Dùng mũ da (bì quan). Gọi thứ dân dùng cờ đỏ (chiên), gọi sĩ dùng cờ có thêu hình (kỳ), gọi đại phu dùng cờ có gắn lông chim (tinh). Lấy tín hiệu gọi đại phu mà gọi người giữ vườn thú, người đó thà chết không dám đi; lấy tín hiệu gọi sĩ mà gọi thứ dân, thứ dân sao dám đi? Huống chi lấy cách gọi người thường mà gọi người hiền sao? Muốn gặp người hiền mà không dùng đúng đạo, thì cũng như muốn người ta vào nhà mà lại đóng chặt cửa. Nghĩa là con đường; Lễ là cái cửa. Chỉ bậc quân tử mới có thể theo đường ấy mà ra vào cửa ấy. Kinh *Thi* nói: 'Đường nhà Chu bằng phẳng như đá mài, thẳng như mũi tên; quân tử giẫm lên đó, tiểu nhân trông vào đó'."

Vạn Chương hỏi: "Khổng Tử khi có mệnh vua gọi, không đợi thắng xe xong là đi ngay. Vậy chẳng lẽ Khổng Tử làm sai sao?"

Mạnh Tử đáp: "Khổng Tử lúc đó đang đương chức, có quan hàm, vua dùng danh nghĩa chức quan mà gọi, nên Ngài phải đi ngay."

8

Mạnh Tử nói với Vạn Chương: "Bậc thiện sĩ của một làng thì kết bạn với bậc thiện sĩ của làng đó; bậc thiện sĩ của một nước thì kết bạn với bậc thiện sĩ của nước đó; bậc thiện sĩ của thiên hạ thì kết bạn với bậc thiện sĩ của thiên hạ. Nếu kết bạn với bậc thiện sĩ thiên hạ mà chưa đủ, lại còn bàn luận ngược lên những người thời cổ. Ngâm thơ của họ, đọc sách của họ, mà không biết con người họ thì có được chăng? Thế nên mới bàn luận về thời đại của họ. Đó gọi là tìm bạn ở thời cổ (thượng hữu) vậy."

9

Tề Tuyên Vương hỏi về chức Khanh. Mạnh Tử hỏi: "Vua muốn hỏi về hạng Khanh nào?"

Vua hỏi: "Các Khanh không giống nhau sao?"

Mạnh Tử đáp: "Không giống nhau, có hạng Khanh là người trong hoàng tộc (quý thích), có hạng Khanh là người khác họ (dị tánh)."

Vua nói: "Xin hỏi về hạng Khanh trong hoàng tộc."

Mạnh Tử đáp: "Vua có lỗi lớn thì can gián, can đi can lại nhiều lần mà không nghe, thì họ sẽ thay ngôi vua (lập người khác cùng họ)."

Vua nghe vậy biến sắc, lộ vẻ giận dữ.

Mạnh Tử nói: "Xin vua đừng lấy làm lạ. Vua hỏi thần, thần không dám không lấy lời ngay chính mà đáp."

Vua bình tĩnh lại, rồi hỏi về hạng Khanh khác họ.

Mạnh Tử đáp: "Vua có lỗi thì can gián, can đi can lại nhiều lần mà không nghe, thì họ bỏ đi (sang nước khác)."