Chương 8

Ly Lâu hạ

Mạnh Tử nói: "Vua Thuấn sinh ở Chư Phùng, dời đến Phụ Hạ, mất ở Minh Điều, là người Đông Di. Văn Vương sinh ở Kỳ Chu, mất ở Tất Dĩnh, là người Tây Di. Địa điểm cách nhau hơn nghìn dặm; thời đại cách nhau hơn nghìn năm. Thế nhưng khi đắc chí và thực hành đạo lý ở Trung Hoa thì khớp nhau như hai mảnh phù tiết. Các bậc thánh nhân đời trước đời sau, nguyên tắc là một vậy."

Tử Sản lúc cầm quyền chính nước Trịnh, từng dùng xe của mình để chở dân vượt qua sông Trăn, sông Vị. Mạnh Tử nói: "Ông ấy có lòng huệ nhưng không biết cách làm chính trị. Nếu tháng mười một hằng năm làm xong cầu cho người đi bộ, tháng mười hai làm xong cầu cho xe cộ, thì dân đâu có khổ vì việc lội sông. Bậc quân tử trị nước một cách công bình, lúc đi ra có người dẹp đường còn được; lẽ nào lại đi chở từng người qua sông? Cho nên kẻ làm chính trị mà muốn làm hài lòng từng cá nhân một, thì thời gian một ngày cũng không đủ vậy."

Mạnh Tử nói với Tề Tuyên Vương rằng: "Vua xem trọng thần tử như tay chân, thì thần tử xem trọng vua như bụng dạ; vua coi thần tử như chó ngựa, thì thần tử coi vua như người lạ dọc đường; vua coi thần tử như đất bụi cỏ rác, thì thần tử coi vua như kẻ thù."

Vua hỏi: "Theo lễ, khi vua cũ mất, người bề tôi cũ vẫn có tang phục. Phải như thế nào thì thần tử mới giữ tang phục cho vua?"

Mạnh Tử đáp: "Lời can gián được thực hành, lời đề nghị được lắng nghe, ơn huệ ban xuống tận dân; khi thần tử có cớ phải rời đi, vua sai người dẫn đường ra khỏi biên giới, lại cử người báo trước với nơi họ sắp đến; người ấy đi ba năm không về, bấy giờ vua mới thu lại ruộng đất và nhà cửa. Như thế gọi là ba điều có lễ. Được như vậy thì thần tử sẽ giữ tang phục cho vua. Ngày nay làm tôi, can thì vua không làm, nói thì vua không nghe, ơn huệ không xuống tới dân; khi có cớ phải đi, vua bèn vây bắt, lại dồn họ vào đường cùng ở nơi họ sắp tới; ngày họ đi là thu ngay ruộng đất nhà cửa. Như thế gọi là kẻ thù. Đã là kẻ thù thì có tang phục gì nữa?"

Mạnh Tử nói: "Giết kẻ sĩ không tội, thì bậc Đại phu có thể bỏ đi; sát hại dân lành không tội, thì kẻ sĩ có thể dời đi nơi khác."

Mạnh Tử nói: "Vua nhân thì không ai không nhân, vua nghĩa thì không ai không nghĩa."

Mạnh Tử nói: "Cái lễ không phải lễ, cái nghĩa không phải nghĩa, bậc đại nhân không làm."

Mạnh Tử nói: "Người đạt đạo nuôi dưỡng kẻ chưa đạt, người tài đức bồi dưỡng kẻ kém tài, cho nên người ta mới vui vì có cha anh hiền đức. Nếu người đạt đạo bỏ rơi kẻ chưa đạt, người tài đức ruồng rẫy kẻ kém tài, thì khoảng cách giữa người hiền và kẻ ngu chẳng cách nhau được một tấc vậy."

Mạnh Tử nói: "Con người phải có những việc kiên quyết không làm, thì sau đó mới có thể làm nên những việc lớn."

Mạnh Tử nói: "Cứ hay rêu rao về điều không tốt của người khác, thì đối phó thế nào với hậu họa sau này?"

Mạnh Tử nói: "Đức Trọng Ni là người không làm việc gì quá mức."

Mạnh Tử nói: "Bậc đại nhân, lời nói không nhất thiết phải giữ đúng từng chữ (tín), hành động không nhất thiết phải khăng khăng cho ra kết quả (quả), mà chỉ cốt sao cho đúng với Nghĩa mà thôi."

Mạnh Tử nói: "Bậc đại nhân là người không để mất cái tâm hồn nhiên của đứa trẻ (xích tử chi tâm)."

Mạnh Tử nói: "Phụng dưỡng cha mẹ lúc sống chưa đủ gọi là việc lớn, chỉ có lo chu toàn việc tang lễ lúc cha mẹ qua đời mới có thể coi là việc lớn."

Mạnh Tử nói: "Bậc quân tử đi sâu vào nghiên cứu đạo lý là muốn tự mình đạt được (tự đắc). Tự mình đạt được thì giữ đạo mới vững, giữ vững thì tích lũy mới sâu, tích lũy sâu thì vận dụng linh hoạt, đâu đâu cũng thấy nguồn mạch. Cho nên quân tử muốn tự mình đạt được là vậy."

Mạnh Tử nói: "Học rộng và giảng giải chi tiết, là để quay về chỗ cốt yếu (ước)."

Mạnh Tử nói: "Dùng cái thiện để khuất phục người thì chưa bao giờ phục được người. Dùng cái thiện để nuôi dưỡng (giáo hóa) người, thì sau đó mới có thể phục được thiên hạ. Thiên hạ không tâm phục mà có thể xưng vương, ấy là điều chưa từng có."

Mạnh Tử nói: "Lời nói không có thực chất là điều chẳng lành. Cái thực chất của điều chẳng lành ấy, chính là làm che lấp người hiền tài."

Từ Tử hỏi: "Đức Trọng Ni nhiều lần khen ngợi nước: 'Nước ơi! Nước ơi!'. Ngài lấy gì ở nước mà khen vậy?"

Mạnh Tử đáp: "Nguồn nước cuồn cuộn, không kể đêm ngày, chảy đầy các hố rồi mới tiến ra bốn biển; kẻ có bản gốc (thực tài) thì cũng như vậy, ngài khen là khen chỗ đó. Nếu như không có bản gốc, thì cũng như mưa lớn tháng bảy tháng tám, các hào rãnh đều đầy; nhưng sự khô cạn của nó có thể đứng đợi mà thấy ngay. Cho nên, tiếng tăm vượt quá thực chất là điều bậc quân tử hổ thẹn."

Mạnh Tử nói: "Cái điểm khác biệt giữa con người và cầm thú rất là ít ỏi, thứ dân thì bỏ mất nó, quân tử thì giữ lấy nó. Vua Thuấn hiểu rõ lẽ biến hóa của vạn vật, tinh tường về nhân luân; ngài từ lòng nhân nghĩa mà hành động, chứ không phải chỉ là thực hành nhân nghĩa (một cách máy móc)."

Mạnh Tử nói: "Vua Vũ ghét rượu ngon mà ưa lời thiện. Vua Thang giữ đạo trung, lập người hiền không phân biệt nơi chốn. Văn Vương thương dân như người bị thương, nhìn thấy đạo rồi mà vẫn ngỡ như chưa thấy (để không ngừng cầu tiến). Võ Vương không khinh lờn người gần, không bỏ quên kẻ xa. Chu Công muốn kiêm cả công nghiệp của ba vị vua trên (Vũ, Thang, Văn) để thi hành bốn việc đó. Nếu có điều gì chưa hợp, ngài ngửa mặt suy nghĩ từ đêm sang ngày; khi may mắn nghĩ ra được, ngài ngồi đợi đến sáng để thi hành ngay."

Mạnh Tử nói: "Khi dấu tích các bậc vương giả biến mất thì kinh Thi không còn sáng tỏ, sau đó kinh Xuân Thu mới được soạn ra. Sách Thừa của nước Tấn, sách Đào Ngột của nước Sở, sách Xuân Thu của nước Lỗ, thực chất đều là một loại. Ghi chép việc của Tề Hoàn Công, Tấn Văn Công, lời văn là của quan sử. Khổng Tử nói: 'Cái nghĩa của kinh sách thì Khâu này xin mạn phép lấy ra (để bình xét) vậy'."

Mạnh Tử nói: "Ơn trạch của người quân tử truyền được năm đời thì dứt; ơn trạch của kẻ tiểu nhân truyền năm đời cũng dứt. Ta không được trực tiếp làm học trò của Khổng Tử, nhưng ta đã nhờ học hỏi từ những người đi trước (tư thục) mà được truyền thừa vậy."

Mạnh Tử nói: "Việc có thể nhận mà cũng có thể không nhận, nếu nhận thì tổn hại đến sự thanh liêm. Việc có thể cho mà cũng có thể không cho, nếu cho thì tổn hại đến sự ban huệ (không đúng chỗ). Việc có thể chết mà cũng có thể không chết, nếu chết thì tổn hại đến khí dũng."

Phùng Mông học bắn cung nơi Hậu Nghệ, học hết cái đạo của Nghệ, nghĩ rằng thiên hạ chỉ có Nghệ giỏi hơn mình, bèn giết Nghệ. Mạnh Tử nói: "Trong việc này Hậu Nghệ cũng có lỗi."

Công Minh Nghi hỏi: "Lẽ ra Nghệ không có lỗi chứ?"

Mạnh Tử đáp: "Chỉ có thể nói lỗi của Nghệ nhẹ hơn thôi, chứ sao lại không có lỗi? Nước Trịnh sai Tử Trạc Như Tử đi đánh nước Vệ, nước Vệ sai Dữu Công Chi Tư đuổi theo. Tử Trạc Như Tử nói: 'Hôm nay bệnh cũ của ta tái phát, không cầm cung được, ta chết chắc rồi!'. Ông hỏi người đánh xe: 'Kẻ đuổi theo là ai?'. Người đánh xe đáp: 'Là Dữu Công Chi Tư'. Ông nói: 'Ta sống rồi'. Người đánh xe hỏi: 'Dữu Công Chi Tư là tay thiện xạ của nước Vệ, phu tử bảo “Sống rồi” nghĩa là sao?'. Ông đáp: 'Dữu Công Chi Tư học bắn từ Doãn Công Chi Tha, Doãn Công Chi Tha học bắn từ ta. Doãn Công Chi Tha là người đoan chính, kẻ ông ta chọn làm bạn tất cũng đoan chính'. Dữu Công Chi Tư đến nơi, hỏi: 'Phu tử sao không cầm cung?'. Đáp: 'Hôm nay ta phát bệnh, không cầm cung được'. Tư nói: 'Tiểu nhân học bắn từ Doãn Công Chi Tha, Doãn Công Chi Tha học bắn từ phu tử. Tôi không nỡ lấy cái đạo của phu tử mà quay lại hại phu tử. Tuy nhiên, việc hôm nay là việc của quân vương, tôi không dám phế bỏ'. Nói rồi, Tư rút tên ra gõ vào bánh xe cho rụng đầu sắt, bắn đi bốn mũi tên (để đủ lệ bộ) rồi mới trở về."

Mạnh Tử nói: "Dẫu là Tây Thi mà mình đầy uế tạp, thì người ta cũng che mũi mà đi qua. Tuy là hạng người xấu xí, nhưng nếu biết giữ mình thanh sạch, tắm gội ăn chay, thì cũng có thể cúng tế Thượng đế."

Mạnh Tử nói: "Thiên hạ nói về tính chất (của vạn vật), chẳng qua là dựa trên cái dấu vết cũ (cố) mà thôi. Cái gốc của dấu vết ấy là lấy sự thuận lợi làm bản tính. Người ta ghét kẻ có trí tuệ là vì họ hay đục khoét (gượng ép). Nếu kẻ trí mà như vua Vũ dẫn nước, thì chẳng có gì đáng ghét. Vua Vũ dẫn nước là để nước chảy theo tự nhiên không cưỡng ép. Kẻ trí mà hành động thuận tự nhiên, không gượng ép như vậy, thì trí ấy thật lớn lao. Trời dù cao, tinh tú dù xa, nếu tìm được quy luật (cố) của chúng, thì ngày hạ chí của nghìn năm sau cũng có thể ngồi đó mà tính ra được."

Công Hành Tử có tang con trai, quan Hữu sư đến viếng. Lúc vào cửa, có người tiến lại nói chuyện với Hữu sư, có người đến tận chỗ ngồi của Hữu sư mà nói chuyện. Chỉ có Mạnh Tử là không nói chuyện với Hữu sư. Hữu sư không vui nói: "Các vị quân tử đều nói chuyện với Hoan (tên của Hữu sư), duy có Mạnh Tử là không, ấy là khinh lờn Hoan này." Mạnh Tử nghe vậy bèn nói: "Theo lễ: nơi triều đình không được băng ngang vị trí của người khác để nói chuyện với nhau, không được vượt cấp bậc thềm để chào nhau. Ta muốn giữ đúng lễ, thế mà Tử Ao (tên tự của Hữu sư) lại coi ta là khinh lờn, chẳng phải lạ sao?"

Mạnh Tử nói: "Cái mà người quân tử khác với người thường là ở tấm lòng. Quân tử giữ lòng Nhân, giữ lòng Lễ. Người nhân thì yêu người, người có lễ thì kính người. Yêu người thì người hằng yêu lại; kính người thì người hằng kính lại. Có người ở đây, đối đãi với ta một cách ngang ngược, quân tử tất phải tự xét mình: 'Ta chắc là không nhân, chắc là vô lễ, nếu không sao chuyện này lại xảy đến với ta?'. Tự xét mà thấy mình đã nhân, đã có lễ rồi, nhưng kẻ kia vẫn ngang ngược như cũ, quân tử lại tự xét mình: 'Ta chắc là không thành tâm'. Tự xét thấy đã thành tâm rồi mà kẻ kia vẫn ngang ngược, quân tử nói: 'Đây chỉ là hạng người càn rỡ mà thôi. Đã như thế thì có khác gì cầm thú? Mà đã là cầm thú thì có gì để mà trách phạt!'. Cho nên quân tử có cái lo suốt đời (lo không đạt được đức như thánh nhân), chứ không có cái họa một sớm một chiều (vì họ đã biết cách xử lý tâm thế). Cái lo đó là: Thuấn là người, ta cũng là người; Thuấn làm gương cho thiên hạ, truyền lại đời sau, còn ta thì vẫn chỉ là một kẻ tầm thường, đó mới là đáng lo. Lo rồi làm gì? Làm được như vua Thuấn mà thôi. Còn như cái họa mà quân tử bận tâm thì không có. Không phải điều nhân thì không làm, không phải điều lễ thì không hành. Nếu lỡ có cái họa bất ngờ đến, quân tử cũng không lấy đó làm lo phiền."

Vua Vũ, ông Tắc ở thời bình, ba lần đi qua cửa nhà mà không vào, Khổng Tử khen là hiền. Nhan Hồi ở thời loạn, ở trong ngõ hẻm, một giỏ cơm, một bầu nước, người khác không chịu nổi cảnh khổ cực đó, nhưng Nhan Hồi vẫn không đổi niềm vui, Khổng Tử cũng khen là hiền. Mạnh Tử nói: "Vua Vũ, ông Tắc và Nhan Hồi cùng chung một đạo. Vua Vũ nghĩ thiên hạ có người chết đuối là như chính mình làm họ chết đuối; ông Tắc nghĩ thiên hạ có người chịu đói là như chính mình làm họ đói. Vì thế nên các ngài mới khẩn trương cứu dân như vậy. Nếu Vũ, Tắc và Nhan Hồi đổi địa vị cho nhau, họ cũng sẽ hành động như nhau. Nay nếu có người cùng phòng đánh nhau, ta đi cứu, dẫu đầu bù tóc rối chưa kịp đội mũ mà chạy tới cứu cũng được. Nhưng nếu người trong làng đánh nhau, mà ta cũng đầu bù tóc rối chạy tới cứu, thì thật là mê lầm, lúc đó cứ đóng cửa lại cũng không sao."

Công Đô Tử nói: "Khuông Chương, cả nước đều bảo là kẻ bất hiếu. Thế mà Phu tử lại kết bạn với ông ta, còn đối đãi rất lễ độ, xin hỏi tại sao?"

Mạnh Tử đáp: "Thói đời gọi là bất hiếu có năm điều: Lười nhác chân tay, không lo phụng dưỡng cha mẹ, là một; đánh bạc uống rượu, không lo phụng dưỡng cha mẹ, là hai; ham mê của cải, thiên vị vợ con, không lo phụng dưỡng cha mẹ, là ba; buông thả theo dục vọng tai mắt, làm nhục đến cha mẹ, là bốn; ham dũng ưa đấu đá, gây nguy hiểm cho cha mẹ, là năm. Chương Tử có điều nào trong năm điều đó không? Vả lại Chương Tử và cha là do đôi bên đòi hỏi điều thiện ở nhau (trách thiện) mà không hợp nhau. Đòi hỏi điều thiện là đạo của bạn bè. Cha con mà đòi hỏi gắt gao điều thiện ở nhau, ấy là làm tổn thương tình ân nghĩa lớn nhất. Chương Tử há không muốn có đủ vợ chồng con cái sao? Nhưng vì đắc tội với cha, không được lại gần, nên ông mới đuổi vợ bỏ con, suốt đời không nhận sự phụng sự của họ. Ông ta nghĩ rằng nếu không làm như thế (tự phạt mình) thì tội lỗi càng lớn hơn. Đó chính là nỗi lòng của Chương Tử vậy."

Tăng Tử ở đất Vũ Thành, có giặc nước Việt đến. Có người bảo: "Giặc đến rồi, sao ngài không lánh đi?". Tăng Tử dặn: "Đừng để ai ở trong nhà ta, kẻo họ làm hư hại cây cối". Giặc rút, ông lại dặn: "Sửa sang lại tường vách nhà cửa, ta sẽ về". Giặc tan, Tăng Tử về. Những người xung quanh nói: "Mọi người đối với tiên sinh trung kính là thế, vậy mà giặc đến ngài lại lánh đi trước để dân trông vào, giặc tan ngài lại về, e là không nên". Thẩm Do Hành nói: "Các ngươi không hiểu đâu. Ngày trước Thẩm Do ta gặp nạn Phụ Sô, có bảy mươi môn đồ theo tiên sinh, chẳng ai phải chịu vạ lây cả".

Tử Tư ở nước Vệ, có giặc nước Tề đến. Có người bảo: "Giặc đến rồi, sao ngài không lánh đi?". Tử Tư nói: "Nếu tôi đi, thì vua lấy ai cùng giữ nước?".

Mạnh Tử nói: "Tăng Tử và Tử Tư cùng chung một đạo. Tăng Tử khi ấy ở vị thế người thầy, người cha anh (khách khanh); còn Tử Tư là người bề tôi, chức nhỏ. Nếu Tăng Tử và Tử Tư đổi địa vị cho nhau, họ cũng sẽ hành động như nhau."

Trữ Tử nói: "Vua sai người rình xem Phu tử, xem ngài thực sự có gì khác người không?"

Mạnh Tử nói: "Có gì khác người đâu? Vua Nghiêu, vua Thuấn cũng giống như người thường thôi mà."

Nước Tề có kẻ có một vợ một thiếp chung sống một nhà. Anh chồng hễ ra ngoài là tất ăn uống no nê rượu thịt rồi mới về. Vợ hỏi anh ta ăn uống với ai, anh ta đều bảo là toàn những bậc giàu sang cả. Người vợ nói với người thiếp: "Chồng mình ra ngoài là tất no nê rượu thịt mới về; hỏi ăn với ai thì bảo toàn kẻ giàu sang. Thế mà chẳng thấy có vị khách quyền quý nào đến nhà bao giờ. Ta sẽ rình xem anh ta đi đâu". Sáng sớm, chị vợ lén đi theo chồng. Khắp trong thành, chẳng thấy ai đứng nói chuyện với anh ta. Cuối cùng anh ta ra bãi tha ma ở cửa đông, đến chỗ những người đang cúng tế, xin ăn đồ thừa; không đủ, lại nhìn quanh rồi đến chỗ khác – đó chính là cách anh ta ăn uống no nê vậy. Chị vợ về bảo người thiếp: "Chồng là người mà chúng ta trông cậy cả đời. Nay lại như thế này!". Rồi cùng người thiếp chê cười anh chồng, hai người cùng khóc ở giữa sân. Trong khi đó anh chồng không hề hay biết, vẫn nhơn nhơn tự đắc từ ngoài đi vào, lên mặt kiêu ngạo với vợ thiếp. Dưới nhãn quan của bậc quân tử, cái cách mà người đời nay dùng để cầu tìm phú quý lợi lộc, mà khiến vợ con họ không phải xấu hổ và khóc lóc, thật là ít thay!

Mạnh Tử, Mạnh Tử. Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả. Chữ lấy nguyên văn từ Wikisource tiếng Việt.