Chương 7

Ly Lâu thượng

Mạnh Tử nói: "Cái tinh mắt của Ly Lâu, cái khéo tay của Công Thâu Tử, nếu không dùng quy và củ (thước đo vòng và thước đo góc), thì không thể vẽ thành hình vuông hình tròn được. Cái thính tai của Sư Khoáng, nếu không dựa vào sáu luật (thanh luật), thì không thể hiệu chỉnh năm âm cho đúng được. Cái đạo của Nghiêu Thuấn, nếu không thực hành nhân chính, thì không thể bình trị thiên hạ được. Nay có người có lòng nhân, có tiếng nhân đức mà dân không được nhờ ơn huệ, chẳng thể làm gương cho hậu thế, ấy là bởi không thực hành đạo của tiên vương vậy. Cho nên nói: Chỉ có lòng thiện thì không đủ để làm chính trị, chỉ có pháp luật thì chẳng thể tự nó hành thông. Kinh Thi có câu: 'Chẳng lỗi chẳng quên, noi theo khuôn cũ'. Tuân theo phép tắc của tiên vương mà mắc phải sai lầm, ấy là điều chưa từng có. Bậc thánh nhân sau khi dùng hết sức của mắt, bèn đặt ra thêm quy, củ, chuẩn, thằng (thước vòng, thước góc, mực nước, dây nảy mực) để làm chuẩn cho vuông, tròn, bằng, thẳng, khiến cho việc sử dụng là vô cùng vô tận. Sau khi dùng hết sức của tai, bèn đặt ra sáu luật để hiệu chính năm âm, khiến cho việc sử dụng là vô cùng vô tận. Sau khi dùng hết tâm tư, bèn thực hành chính sách 'lòng không nỡ hại người' (bất nhẫn nhân chi chính) khiến cho lòng nhân bao phủ khắp thiên hạ. Cho nên nói: Xây chỗ cao tất phải dựa vào gò đống, làm chỗ thấp tất phải dựa vào sông rạch. Làm chính trị mà không dựa vào đạo của tiên vương, có thể gọi là trí tuệ chăng? Thế nên, chỉ người nhân mới nên ở ngôi cao. Kẻ không nhân mà ở ngôi cao, ấy là gieo rắc cái xấu ác của mình đến dân chúng. Ở trên không lấy đạo để cân nhắc, ở dưới không lấy pháp để giữ mình; triều đình không tin vào đạo đức, thợ thuyền không tin vào thước đo; người quân tử phạm nghĩa, kẻ tiểu nhân phạm hình, nước ấy còn tồn tại được chỉ là nhờ may mắn thôi. Cho nên nói: Thành quách không kiên cố, binh giáp không nhiều, chẳng phải là tai họa của nước. Ruộng đồng không khai khẩn, của cải không tích tụ, chẳng phải là cái hại của nước. Nếu bề trên vô lễ, bề dưới vô học, bọn gian tặc nổi lên, thì ngày mất nước chẳng còn xa vậy. Kinh Thi nói: 'Trời sắp đổ sụp, chớ có nhơn nhơn (tiết tiết)'. 'Tiết tiết' cũng như 'đạp đạp' (ba hoa, hời hợt). Thờ vua không có nghĩa, tiến thoái không có lễ, mở miệng là phỉ báng đạo của tiên vương, ấy chính là 'đạp đạp' vậy. Cho nên nói: Đòi hỏi vua làm điều khó (hành đạo) gọi là Cung, bày điều thiện ngăn điều tà gọi là Kính, bảo vua mình không làm được (điều nhân) gọi là Tặc (hại vua)."

Mạnh Tử nói: "Quy và củ là chuẩn mực cực điểm của hình vuông hình tròn. Thánh nhân là chuẩn mực cực điểm của nhân luân. Muốn làm vua, hãy làm trọn đạo làm vua; muốn làm tôi, hãy làm trọn đạo làm tôi; cả hai đều chỉ cần học theo Nghiêu Thuấn mà thôi. Không dùng cách Thuấn thờ Nghiêu để thờ vua mình, ấy là không kính vua; không dùng cách Nghiêu trị dân để trị dân mình, ấy là làm hại dân mình vậy. Khổng Tử nói: 'Đạo chỉ có hai: nhân và bất nhân mà thôi'. Tàn bạo với dân quá mức, thì bản thân bị giết, nước bị mất; chưa đến mức quá, thì bản thân nguy nan, đất nước bị cắt xén, chết rồi bị đặt thụy hiệu là 'U', là 'Lệ' (ám chỉ vua tăm tối, độc ác), dù có con hiếu cháu hiền trăm đời cũng chẳng thể sửa đổi được. Kinh Thi nói: 'Gương nhà Ân chẳng đâu xa, ngay tại đời nhà Hạ kia kìa'. Chính là ý này vậy."

Mạnh Tử nói: "Ba đời (Hạ, Thương, Chu) được thiên hạ là nhờ Nhân, mất thiên hạ là vì Bất nhân. Sự hưng phế tồn vong của các nước cũng vậy. Thiên tử bất nhân thì không giữ được bốn biển; chư hầu bất nhân thì không giữ được xã tắc; khanh đại phu bất nhân thì không giữ được tông miếu; kẻ sĩ và thứ dân bất nhân thì không giữ được thân mình (tứ thể). Nay ghét chết chóc mà lại ưa điều bất nhân, thì cũng như ghét say rượu mà lại cứ cố uống rượu mạnh."

Mạnh Tử nói: "Yêu người mà người không gần gũi, hãy xem lại lòng nhân của mình; trị người mà người không quy phục, hãy xem lại trí tuệ của mình; đãi người bằng lễ mà người không đáp lại, hãy xem lại sự cung kính của mình. Hành động mà không đạt kết quả, đều phải quay lại tự xét mình. Khi bản thân ngay chính thì thiên hạ sẽ quy thuận. Kinh Thi nói: 'Mãi hợp mệnh trời, tự cầu nhiều phúc'."

Mạnh Tử nói: "Người ta có câu nói cửa miệng, đều bảo là 'thiên hạ, quốc gia'. Gốc của thiên hạ ở tại nước, gốc của nước ở tại nhà, gốc của nhà ở tại bản thân mình."

Mạnh Tử nói: "Làm chính trị chẳng khó, cốt sao không đắc tội với các đại gia tộc (cự thất). Điều các đại gia tộc ngưỡng mộ, cả nước sẽ ngưỡng mộ theo; điều cả nước ngưỡng mộ, thiên hạ sẽ ngưỡng mộ theo. Cho nên ơn đức giáo hóa thấm đẫm như mưa rơi, tràn đầy khắp bốn biển."

Mạnh Tử nói: "Thiên hạ có đạo, kẻ đức nhỏ phục tùng người đức lớn, kẻ hiền nhỏ phục tùng bậc đại hiền. Thiên hạ vô đạo, kẻ nhỏ phục tùng người lớn, kẻ yếu phục tùng người mạnh. Hai điều đó là lẽ trời vậy. Thuận thiên thì còn, nghịch thiên thì mất. Tề Cảnh Công nói: 'Đã không thể ra lệnh, lại không chịu nhận mệnh, ấy là tự tuyệt đường sống'. Rồi khóc lóc mà đem con gái gả cho vua Ngô (nước mạnh). Nay các nước nhỏ bắt chước nước lớn mà lại hổ thẹn khi nhận mệnh lệnh của họ, thì cũng như người trò mà hổ thẹn khi nhận mệnh lệnh của thầy vậy. Nếu đã hổ thẹn, chẳng gì bằng học theo Văn Vương. Nếu học theo Văn Vương, nước lớn mất năm năm, nước nhỏ mất bảy năm, tất sẽ làm chủ thiên hạ. Kinh Thi nói: 'Con cháu nhà Thương, số đông hàng vạn. Trời đã định mệnh, đều phục nhà Chu. Đều phục nhà Chu, mệnh trời vô thường. Kẻ sĩ nhà Ân tinh anh mẫn tiệp, giúp lễ cúng tế tại kinh đô (Chu)'. Khổng Tử nói: 'Lòng nhân chẳng sợ phe cánh đông đảo thay! Vua một nước ưa lòng nhân, thì thiên hạ không ai địch nổi'. Nay muốn không ai địch nổi trong thiên hạ mà lại không dùng lòng nhân, thì cũng giống như tay cầm vật nóng mà không dùng nước để rửa. Kinh Thi nói: 'Ai cầm vật nóng, mà không dùng nước để rửa?'."

Mạnh Tử nói: "Kẻ bất nhân, há có thể cùng bàn luận được sao? Họ yên ổn trong cảnh nguy khốn, trục lợi từ tai họa của mình, vui thú với những điều khiến họ diệt vong. Nếu kẻ bất nhân mà có thể cùng bàn luận, thì làm gì có chuyện nước mất nhà tan? Có đứa trẻ hát rằng: 'Nước sông Thương Lãng trong xanh, có thể giặt dải mũ của ta; nước sông Thương Lãng vẩn đục, có thể rửa chân của ta'. Khổng Tử nói: 'Các trò nghe kìa! Trong thì giặt dải mũ, đục thì rửa chân, ấy là do nước tự chuốc lấy đó thôi'. Người ta tất phải tự khinh mình trước, rồi người khác mới khinh sau; nhà tất phải tự phá hoại trước, rồi người khác mới phá hoại sau; nước tất phải tự đánh mình trước, rồi người khác mới đánh sau. Thiên Thái Giáp nói: 'Trời gây tai họa còn có thể tránh; tự mình gây họa, chẳng thể sống sót', chính là ý này vậy."

Mạnh Tử nói: "Kiệt và Trụ mất thiên hạ là vì mất dân. Mất dân là vì mất lòng dân. Được thiên hạ có đạo lý của nó: Được dân thì được thiên hạ vậy. Được dân có đạo lý của nó: Được lòng dân thì được dân vậy. Được lòng dân có đạo lý của nó: Những gì dân muốn, hãy gom góp lại cho họ; những gì dân ghét, chớ áp đặt lên họ. Dân hướng về người nhân, cũng như nước chảy xuống thấp, thú chạy ra đồng nội vậy. Cho nên, đuổi cá vào vực sâu cho người đánh cá là con rái cá; đuổi chim sẻ vào bụi rậm cho người săn chim là con diều hâu; đuổi dân về phía vua Thang, vua Võ chính là Kiệt và Trụ vậy. Nay nếu trong thiên hạ có vị vua nào ưa lòng nhân, thì các chư hầu đều giúp vua ấy đuổi dân về phía mình; dù vua ấy không muốn xưng vương cũng không được. Nay kẻ muốn xưng vương (mà không hành nhân) thì cũng như bệnh bảy năm mới đi tìm lá ngải cứu ba năm. Nếu không lo tích trữ từ sớm, suốt đời chẳng có mà dùng. Nếu không chí hướng vào lòng nhân, suốt đời sẽ lo âu nhục nhã, rồi lún sâu vào chỗ chết. Kinh Thi nói: 'Làm sao có thể tốt đẹp? Chỉ cùng nhau chìm đắm mà thôi', chính là ý này vậy."

Mạnh Tử nói: "Với kẻ tự bạo (tự làm hại mình), không thể cùng bàn bạc; với kẻ tự khí (tự bỏ mình), không thể cùng làm việc. Nói lời phỉ báng lễ nghĩa gọi là tự bạo; tự bảo thân mình không thể ở trong lòng nhân, không thể theo đường nghĩa gọi là tự khí. Nhân là ngôi nhà yên ổn của người; Nghĩa là con đường chính đáng của người. Bỏ trống ngôi nhà yên ổn mà không ở, lìa xa con đường chính đáng mà không đi, thật đáng thương thay!"

Mạnh Tử nói: "Đạo ở ngay gần mà người ta lại cầu ở xa; việc vốn dễ mà người ta lại cầu ở chỗ khó. Ai nấy đều yêu thương cha mẹ mình, kính trọng bậc trưởng thượng của mình, thì thiên hạ thái bình."

Mạnh Tử nói: "Ở ngôi dưới mà không được lòng người trên, thì không thể trị được dân. Được lòng người trên có đạo lý của nó: không được bạn bè tin cậy thì không được lòng người trên. Được bạn bè tin cậy có đạo lý của nó: thờ phụng cha mẹ mà cha mẹ không vui lòng thì không được bạn bè tin cậy. Làm cha mẹ vui lòng có đạo lý của nó: tự xét thân mình mà không thành thực thì cha mẹ không vui lòng. Làm cho thân mình thành thực có đạo lý của nó: không hiểu rõ điều thiện thì thân mình không thành thực được. Thế nên, 'Thành' (thành thực) là đạo của Trời. 'Tư thành' (nghĩ để đạt đến thành thực) là đạo của người. Cực kỳ thành thực mà không làm cảm động được lòng người, ấy là điều chưa từng có. Không thành thực thì chẳng bao giờ cảm động được ai."

Mạnh Tử nói: "Bá Di lánh vua Trụ, ở bờ biển Bắc, nghe Văn Vương trỗi dậy, bèn nói: 'Sao không về theo ngài? Ta nghe Tây Bá là người khéo nuôi dưỡng người già'. Thái Công lánh vua Trụ, ở bờ biển Đông, nghe Văn Vương trỗi dậy, bèn nói: 'Sao không về theo ngài? Ta nghe Tây Bá là người khéo nuôi dưỡng người già'. Hai vị lão trượng này là những bậc lão thành của thiên hạ mà quy thuận ngài, ấy là bậc cha già của thiên hạ quy thuận ngài vậy. Cha già của thiên hạ đã quy thuận, thì con cái họ còn đi đâu nữa? Chư hầu nào thực hành chính sách của Văn Vương, thì trong vòng bảy năm, tất sẽ làm chủ thiên hạ."

Mạnh Tử nói: "Nhiễm Cầu làm tể cho nhà Quý thị, không thể thay đổi đức hạnh của chủ mình, lại còn thu thuế thóc gấp đôi ngày trước. Khổng Tử nói: 'Cầu không phải là học trò của ta nữa, các trò cứ đánh trống mà tấn công nó cũng được'. Xem đó thì thấy, vua không hành nhân chính mà lại làm cho vua giàu thêm, đều bị Khổng Tử ruồng bỏ, huống chi là kẻ giúp vua đánh trận tàn bạo? Tranh đất mà đánh, giết người đầy đồng; tranh thành mà đánh, giết người đầy thành, đó gọi là 'dắt đất đai mà ăn thịt người', tội ác chết cũng không hết. Cho nên kẻ giỏi chiến tranh phải chịu hình phạt cao nhất, kẻ liên kết chư hầu (để đánh nhau) chịu hình phạt thứ kế, kẻ khai khẩn hoang vu bắt dân cày cấy để nộp thuế chịu hình phạt sau đó."

Mạnh Tử nói: "Để quan sát một người, chẳng gì tốt bằng đôi mắt. Đôi mắt không thể che giấu được cái xấu trong lòng. Trong lòng ngay chính thì đôi mắt sáng sủa; trong lòng không ngay chính thì đôi mắt mờ mịt. Nghe lời họ nói, nhìn đôi mắt họ xem, người ta sao giấu mình được?"

Mạnh Tử nói: "Người cung kính thì không khinh bỉ người, người tiết kiệm thì không cướp đoạt của người. Vị vua thường khinh bỉ và cướp đoạt của người khác, chỉ sợ người ta không phục tùng mình, thì sao gọi là cung kính tiết kiệm được? Cung kính tiết kiệm há có thể chỉ làm ra ở giọng nói và nét mặt cười cợt sao?"

Thuần Vu Khôn hỏi: "Nam nữ thụ thụ bất thân (trai gái không trực tiếp chạm tay nhau), đó có phải là Lễ không?" Mạnh Tử đáp: "Là Lễ." Hỏi: "Nếu chị dâu bị đuối nước, có nên dùng tay để kéo lên không?" Đáp: "Chị dâu đuối nước mà không cứu, ấy là loài lang sói. Nam nữ thụ thụ bất thân là Lễ; chị dâu đuối nước dùng tay kéo lên là Quyền (phép tùy nghi châm chước)." Hỏi: "Nay thiên hạ đang đuối nước (trong cảnh loạn lạc), sao Phu tử không ra tay cứu?" Đáp: "Thiên hạ đuối nước thì phải dùng Đạo để cứu; chị dâu đuối nước thì dùng tay để cứu. Ông muốn tôi dùng tay để cứu thiên hạ sao?"

Công Tôn Sửu hỏi: "Tại sao người quân tử không tự mình dạy con?" Mạnh Tử đáp: "Vì tình thế không thuận. Dạy con tất phải lấy điều ngay chính; lấy điều ngay chính mà con không làm theo, tất sẽ nảy sinh bực bội; nảy sinh bực bội thì sẽ làm tổn thương tình cảm. Đứa con sẽ nghĩ: 'Thầy dạy ta điều ngay chính, mà bản thân thầy chưa chắc đã ngay chính'. Thế là cha con làm tổn thương nhau. Cha con tổn thương nhau thì thật tệ hại. Người xưa đổi con cho nhau để dạy; giữa cha con không nên đòi hỏi quá gắt gao về điều thiện (trách thiện). Đòi hỏi gắt gao thì sẽ xa cách, mà cha con xa cách thì không còn gì bất hạnh bằng."

Mạnh Tử nói: "Phụng thờ ai là lớn nhất? Phụng thờ cha mẹ là lớn nhất. Giữ gìn điều gì là lớn nhất? Giữ gìn bản thân là lớn nhất. Không làm hư hỏng bản thân mà phụng thờ được cha mẹ, ta đã từng nghe; làm hư hỏng bản thân mà phụng thờ được cha mẹ, ta chưa từng nghe bao giờ. Việc gì mà chẳng phải là phụng thờ? Nhưng phụng thờ cha mẹ là gốc của mọi việc phụng thờ. Việc gì mà chẳng phải là giữ gìn? Nhưng giữ gìn bản thân là gốc của mọi việc giữ gìn. Tăng Tử nuôi Tăng Tích, bữa nào cũng có rượu thịt; khi dọn đi, tất hỏi chỗ thừa cho ai; cha hỏi còn thừa không, tất đáp 'còn'. Tăng Tích mất, Tăng Nguyên nuôi Tăng Tử, bữa nào cũng có rượu thịt; khi dọn đi, không hỏi chỗ thừa cho ai; cha hỏi còn thừa không, đáp 'hết rồi', cốt để bữa sau lại dâng món khác. Đó gọi là nuôi dưỡng phần miệng xác (dưỡng khẩu thể). Còn như Tăng Tử mới thực là nuôi dưỡng phần chí hướng (dưỡng chí) của cha. Phụng thờ cha mẹ phải như Tăng Tử mới được."

Mạnh Tử nói: "Những người dưới quyền không đáng để trách mắng, chính sự không đáng để châm chọc; chỉ bậc đại nhân mới có thể sửa trị cái sai trong lòng vua. Vua nhân thì không ai không nhân; vua nghĩa thì không ai không nghĩa; vua chính thì không ai không chính. Chỉ cần một lần sửa trị vua cho ngay chính thì đất nước sẽ định yên."

Mạnh Tử nói: "Có những lời khen ngợi không ngờ tới, có những lời chê bai đòi hỏi sự toàn mỹ (vô lý)."

Mạnh Tử nói: "Người ta dễ dàng thốt ra những lời không hay, ấy là bởi họ không phải chịu trách nhiệm về lời nói đó."

Mạnh Tử nói: "Cái họa của con người là ở chỗ ưa làm thầy kẻ khác."

Nhạc Chính Tử theo Tử Ao sang nước Tề. Nhạc Chính Tử đến gặp Mạnh Tử, Mạnh Tử hỏi: "Con cũng đến gặp ta sao?" Đáp: "Sao tiên sinh lại nói lời ấy?" Hỏi: "Con đến đây mấy ngày rồi?" Đáp: "Đến từ hôm qua." Hỏi: "Đã đến từ hôm qua mà nay mới gặp, ta nói lời ấy chẳng phải là phải sao?" Đáp: "Tại chỗ trọ chưa ổn định." Hỏi: "Con nghe nói hễ chỗ trọ ổn định rồi mới đi gặp bậc trưởng thượng sao?" Đáp: "Khắc (tên Nhạc Chính Tử) này có tội."

Mạnh Tử bảo Nhạc Chính Tử: "Con đi theo Tử Ao sang đây, chẳng qua chỉ là để kiếm cái ăn cái uống. Ta không ngờ con học đạo của người xưa mà lại chỉ vì chuyện ăn uống thôi vậy."

Mạnh Tử nói: "Tội bất hiếu có ba, không có con nối dõi là lớn nhất. Vua Thuấn không báo với cha mẹ mà cưới vợ, ấy là vì sợ không có con nối dõi, nên người quân tử cho rằng như thế cũng coi như có báo vậy."

Mạnh Tử nói: "Thực chất của Nhân là phụng thờ cha mẹ. Thực chất của Nghĩa là vâng lời anh. Thực chất của Trí là hiểu rõ hai điều trên mà không lìa bỏ. Thực chất của Lễ là tiết chế và trang sức cho hai điều trên. Thực chất của Nhạc (vui vẻ/âm nhạc) là vui với hai điều trên; đã vui thì nó nảy nở ra. Đã nảy nở ra thì sao dừng lại được? Khi không dừng lại được, thì tự khắc chân sẽ nhảy, tay sẽ múa mà không biết vậy."

Mạnh Tử nói: "Cả thiên hạ vui mừng mà muốn quy thuận mình, nhưng nhìn cảnh thiên hạ vui mừng quy thuận ấy mà coi như cỏ rác, chỉ có vua Thuấn mới làm được vậy. Nếu không được lòng cha mẹ, thì không thể làm người; nếu không thuận với cha mẹ, thì không thể làm con. Vua Thuấn làm trọn đạo phụng thờ cha mẹ, khiến cho ông Cố Tẩu (người cha mù quáng) cũng được vui lòng. Cố Tẩu vui lòng mà cả thiên hạ được cảm hóa; Cố Tẩu vui lòng mà đạo cha con trong thiên hạ được định vững. Đó gọi là Đại hiếu."

Mạnh Tử, Mạnh Tử. Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả. Chữ lấy nguyên văn từ Wikisource tiếng Việt.