Đằng Văn Công hạ

1

Trần Đại nói: "Không đi kiến diện chư hầu, xem ra dường như là vì việc nhỏ (giữ kẽ). Nay nếu một lần đến gặp họ, lớn thì có thể giúp họ xưng Vương, nhỏ thì có thể giúp họ xưng Bá. Huống hồ sách Chí có chép: 'Uốn cong một thước mà duỗi thẳng được một tầm (tám thước)'. Xem ra đó là việc nên làm."

Mạnh Tử đáp: "Xưa kia Tề Cảnh Công đi săn, dùng cờ tinh (loại cờ của bậc đại phu) để gọi người giữ vườn thú (ngự nhân), người ấy không đến, vua giận muốn giết đi. Khổng Tử nói: 'Chí sĩ không quên mình có thể phải bỏ xác nơi khe rãnh, dũng sĩ không quên mình có thể phải mất đầu'. Tại sao Khổng Tử lại khen người giữ vườn thú ấy? Là vì khen ông ta giữ đúng lễ, không phải vật hiệu triệu đúng cho mình thì không đi. Nếu không đợi hiệu triệu đúng mà đã vội đi, thì ra làm sao? Vả lại, cái thuyết 'uốn thước thẳng tầm' là nói về cái lợi. Nếu vì lợi, thì dù 'uốn một tầm để thẳng một thước' mà có lợi, ông cũng làm sao? Ngày trước, Triệu Giản Tử sai Vương Lương đánh xe cho sủng thần là Hề, suốt ngày không săn được con chim nào. Hề về báo rằng: 'Hắn là hạng đánh xe hèn hạ nhất thiên hạ'. Có người đem lời ấy bảo Vương Lương, Lương nói: 'Xin cho thử lại lần nữa'. Gượng ép mãi Hề mới chịu, kết quả một buổi sáng săn được mười con chim. Hề về báo: 'Hắn đúng là hạng đánh xe giỏi nhất thiên hạ'. Giản Tử bảo Vương Lương: 'Ta sai ngươi chuyên trách đánh xe cho hắn'. Vương Lương không chịu, nói: 'Tôi theo đúng phép tắc mà đánh xe, cho ngựa chạy đúng điệu, thì suốt ngày hắn không bắn trúng một con; tôi dùng thủ đoạn tà vạy (lùa thú vào miệng cung) để hắn bắn, thì một buổi sáng hắn được mười con. Kinh Thi nói: “Không sai nhịp ngựa phi, bắn tên như phá đá”. Tôi không quen đánh xe cho hạng tiểu nhân, xin từ chức'. Kẻ đánh xe còn thấy xấu hổ khi phải a tòng với hạng thợ săn tồi. Dẫu a tòng mà săn được cầm thú chất cao như gò đống, họ cũng không làm. Nay nếu ta uốn cong đạo lý mà theo hạng chư hầu kia, thì ra làm sao? Vả lại ông lầm rồi: kẻ tự uốn cong mình thì chưa bao giờ có thể làm cho người khác ngay thẳng được."

2

Cảnh Xuân nói: "Công Tôn Diễn, Trương Nghi há chẳng phải thực sự là bậc đại trượng phu sao? Một khi nổi giận thì chư hầu run sợ, lúc sống yên ổn thì thiên hạ tắt lửa chiến tranh."

Mạnh Tử đáp: "Kẻ ấy sao có thể gọi là đại trượng phu được? Ông chưa học lễ sao? Khi người con trai làm lễ quán (đội mũ trưởng thành), cha dặn dò; khi người con gái về nhà chồng, mẹ dặn bảo, tiễn ra tận cửa mà dặn rằng: “Về nhà chồng phải kính trọng, phải kiêng nể, chớ có trái ý chồng”. Lấy sự thuận tùng làm nguyên tắc chính, đó là đạo của hạng thiếp phụ (vợ lẽ, người hầu). Bậc đại trượng phu phải: Ở trong cái nhà rộng lớn nhất thiên hạ (Nhân), đứng ở vị trí ngay chính nhất thiên hạ (Lễ), đi trên con đường rộng lớn nhất thiên hạ (Nghĩa). Đắc chí thì cùng dân thực hiện đạo ấy, không đắc chí thì một mình đi theo đạo của mình. Giàu sang không thể làm cho mê muội, nghèo hèn không thể làm cho thay đổi, uy vũ không thể làm cho khuất phục – thế mới gọi là đại trượng phu."

3

Chu Tiêu hỏi: "Bậc quân tử ngày xưa có ra làm quan không?"

Mạnh Tử đáp: "Có chứ. Truyện có chép: “Khổng Tử ba tháng không có vua để phụng sự thì bồn chồn không yên. Khi ra khỏi biên giới nước nào tất mang theo lễ vật ra mắt (chất)”. Công Minh Nghi cũng nói: “Người xưa ba tháng không có vua thì người khác đến chia buồn (điếu)”."

Chu Tiêu hỏi: "Ba tháng không có vua mà đã đến chia buồn, chẳng phải là quá vội vã sao?"

Mạnh Tử đáp: "Kẻ sĩ mất chức vị cũng giống như chư hầu mất nước vậy. Kinh Lễ chép: “Chư hầu tự cày ruộng để có thóc tế, phu nhân tự nuôi tằm dệt lụa để làm y phục tế tự. Vật hy sinh không nuôi đúng cách, thóc tế không sạch sẽ, y phục không đủ đầy, thì không dám cúng tế. Kẻ sĩ không có ruộng lộc thì cũng không thể cúng tế”. Vật tế khí cụ y phục không đủ không dám cúng tế, mà không cúng tế thì không dám yến tiệc vui vẻ, như thế chẳng đủ để đến chia buồn sao?"

Chu Tiêu hỏi: "Khi ra khỏi biên giới tất mang theo lễ vật ra mắt, là vì sao?"

Mạnh Tử đáp: "Kẻ sĩ ra làm quan cũng giống như nông phu cày ruộng vậy. Nông phu lẽ nào khi ra khỏi biên giới lại vứt bỏ cày cuốc của mình sao?"

Chu Tiêu nói: "Nước Tấn cũng là nước có nhiều người làm quan, nhưng tôi chưa từng nghe chuyện làm quan lại khẩn cấp đến thế. Nếu làm quan khẩn cấp như vậy, thì tại sao bậc quân tử lại coi việc ra làm quan là khó khăn (không chịu cầu cạnh)?"

Mạnh Tử đáp: "Con trai sinh ra, cha mẹ mong cho nó có vợ; con gái sinh ra, cha mẹ mong cho nó có chồng. Lòng cha mẹ ấy ai cũng có. Nhưng nếu không đợi mệnh cha mẹ, lời kẻ mai dong, mà tự đục ngạch khoét tường nhìn trộm nhau, trèo tường theo nhau, thì cha mẹ và người trong nước đều khinh rẻ. Người xưa không phải là không muốn làm quan, nhưng lại ghét việc không đi theo đúng con đường chính đạo. Không theo đúng đạo mà cố đi làm quan, thì cũng giống như hạng đục ngạch khoét tường kia vậy."

4

Bành Canh hỏi: "Đi sau có hàng chục cỗ xe, theo hầu có hàng trăm người, nhận lương thực từ các nước chư hầu để sống, chẳng phải là quá xa hoa sao?"

Mạnh Tử đáp: "Nếu không đúng đạo, thì một giỏ cơm cũng không được nhận của người. Nếu đúng đạo, thì vua Thuấn nhận cả thiên hạ từ vua Nghiêu cũng không cho là quá, ông lại cho là quá sao?"

Bành Canh nói: "Không phải ý đó. Nhưng kẻ sĩ không làm việc mà lại ăn của người, thì không nên."

Mạnh Tử đáp: "Nếu ông không cho lưu thông công sức, trao đổi công việc, lấy chỗ dư thừa bù chỗ thiếu hụt, thì nông phu có thừa thóc, phụ nữ có thừa vải. Nếu ông cho lưu thông, thì thợ mộc, thợ rèn, thợ đóng xe đều có thể nhờ ông mà có cái ăn. Nay ở đây có một người; trong nhà thì hiếu thảo, ra ngoài thì kính nhường, giữ vững đạo của tiền nhân để dạy bảo hậu thế, thế mà lại không được ông cho ăn. Sao ông lại coi trọng thợ mộc, thợ đóng xe mà lại coi nhẹ người thực hành nhân nghĩa?"

Bành Canh nói: "Thợ mộc, thợ đóng xe, ý định của họ là để kiếm ăn. Bậc quân tử thực hành đạo lý, ý định của họ cũng là để kiếm ăn sao?"

Mạnh Tử đáp: "Ông quan tâm đến ý định của họ làm gì? Miễn là họ có công trạng với ông, đáng được nuôi thì ông nuôi thôi. Vả lại, ông trả công dựa trên ý định (chí) hay dựa trên công lao (công)?"

Bành Canh đáp: "Dựa trên ý định."

Mạnh Tử nói: "Nếu có kẻ ở đây, đập ngói của ông, bôi bẩn tường của ông, nhưng ý định của hắn là để kiếm ăn, vậy ông có cho hắn ăn không?"

Bành Canh đáp: "Không."

Mạnh Tử nói: "Thế thì rõ ràng ông không dựa trên ý định, mà dựa trên công lao vậy."

5

Vạn Chương hỏi: "Nước Tống là nước nhỏ, nay muốn thực hành vương chính (chính trị nhân nghĩa), nước Tề và nước Sở ghét mà đem quân đánh thì làm thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Xưa vua Thang ở đất Bạc, làm láng giềng với nước Cát. Cát Bá phóng túng không chịu tế tự tổ tiên. Vua Thang sai người đến hỏi: “Sao không tế tự?”. Đáp: “Không có vật hy sinh”. Vua Thang sai người tặng bò cừu, Cát Bá đem ăn hết, vẫn không tế. Vua Thang lại hỏi: “Sao không tế?”. Đáp: “Không có thóc làm lễ vật”. Vua Thang sai dân đất Bạc sang cày giúp cho, người già trẻ nhỏ mang cơm nước đến. Cát Bá lại dẫn dân ra chặn đường cướp bóc rượu thịt thóc gạo của họ, ai không đưa thì giết đi. Có đứa trẻ mang cơm thịt đến, bị hắn giết mà cướp lấy. Kinh Thư chép: “Cát Bá thù ghét người mang cơm”, là nói việc này vậy. Vì hắn giết đứa trẻ ấy mà vua Thang đem quân đi trừng phạt, thiên hạ đều nói: “Không phải vua muốn giàu có thiên hạ, mà là trả thù cho kẻ bình dân vậy”. Vua Thang bắt đầu cuộc chinh phạt từ nước Cát, đánh mười một trận không đối thủ trong thiên hạ. Đánh phương đông thì dân phương tây oán; đánh phương nam thì dân phương bắc oán, họ nói: “Sao lại đến cứu chúng tôi sau cùng?”. Dân trông mong vua như nắng hạn trông mưa. Người đi chợ không phải dừng, người làm cỏ ruộng không phải đổi tính (không sợ hãi). Giết tên vua bạo ngược, an ủi dân chúng, như mưa đúng lúc rơi xuống, dân rất vui mừng. Kinh Thư chép: “Đợi vua ta đến, vua đến rồi ta không còn bị phạt nữa”. Khi vua quân tử mang lụa là đón bậc quân tử, tiểu nhân mang giỏ cơm bầu nước đón tiểu nhân của vua. Đó là cứu dân khỏi cảnh nước sôi lửa bỏng, chỉ tiêu diệt kẻ tàn ác mà thôi. Sách Thái Thệ nói: “Uy vũ ta lừng lẫy, đánh vào bờ cõi nó. Diệt kẻ tàn bạo, việc sát phạt mở ra, thật rạng rỡ thay vua Thang”. Chỉ là không chịu hành vương chính mà thôi; nếu thực sự hành vương chính, người trong bốn biển đều sẽ ngước đầu trông ngóng, muốn nhận làm vua. Tề và Sở dù lớn, có gì phải sợ?"

6

Mạnh Tử bảo Đới Bất Thắng: "Ông muốn vua nước ông hướng thiện chăng? Tôi nói rõ cho ông nghe: Ví như có một vị đại phu nước Sở, muốn con mình nói được tiếng nước Tề, thì nên mời người nước Tề dạy hay mời người nước Sở dạy?"

Đáp: "Nên mời người nước Tề dạy."

Mạnh Tử nói: "Dù có một người nước Tề dạy nó, nhưng xung quanh đám đông người nước Sở cứ huyên náo nói tiếng Sở, thì dù hàng ngày có đánh đòn bắt nó nói tiếng Tề, cũng không thể được. Nhưng nếu đưa nó đến ở vùng Trang, vùng Nhạc nước Tề vài năm, thì dù hàng ngày có đánh đòn bắt nó nói tiếng Sở, cũng không thể được nữa. Ông nói Tiết Cư Châu là người hiền, cho ông ấy ở bên cạnh vua. Nếu quanh vua, từ trẻ đến già, từ cao đến thấp đều là người như Tiết Cư Châu, thì vua biết làm điều ác với ai? Nhưng nếu quanh vua, từ trẻ đến già, từ cao đến thấp đều không phải là Tiết Cư Châu, thì vua biết làm điều thiện với ai? Chỉ một mình Tiết Cư Châu thì làm gì được vua nước Tống?"

7

Công Tôn Sửu hỏi: "Không đi kiến diện chư hầu, là nghĩa gì?"

Mạnh Tử đáp: "Ngày xưa, nếu không phải là bề tôi thì không vào gặp. Đoạn Can Mộc trèo tường tránh vua, Tiết Liễu đóng cửa không tiếp. Những người đó đều làm hơi quá; nếu vua đến mời một cách khẩn khoản (bách thiết) thì có thể gặp. Dương Hóa muốn gặp Khổng Tử nhưng lại ghét việc mình vô lễ. Lệ rằng hễ bậc đại phu có quà ban cho kẻ sĩ mà kẻ sĩ không có nhà để nhận, thì sau đó kẻ sĩ phải đến nhà đại phu bái tạ. Dương Hóa rình lúc Khổng Tử đi vắng, sai người mang tặng một con lợn sữa quay. Khổng Tử cũng rình lúc hắn đi vắng để đến bái tạ. Lúc đó, nếu chẳng may gặp nhau trên đường, Khổng Tử há lại không gặp sao? Tăng Tử nói: “Khúm núm vai, nịnh hót cười, còn khổ nhọc hơn làm ruộng mùa hè”. Tử Lộ nói: “Chưa cùng chí hướng mà đã gượng nói chuyện, nhìn sắc mặt đỏ bừng ngượng ngùng, đó không phải là hạng người mà Trọng Do này muốn biết”. Từ đó mà xem, cái chí khí nuôi dưỡng của bậc quân tử có thể biết được vậy."

8

Đới Doanh Chi nói: "Thuế mười lấy một, bỏ các thứ thuế nơi biên quan và chợ búa, năm nay tôi chưa làm ngay được. Xin cho giảm nhẹ đi một chút, đợi đến sang năm rồi mới bỏ hẳn, được chăng?"

Mạnh Tử đáp: "Nay có kẻ mỗi ngày ăn trộm một con gà của hàng xóm. Có người bảo hắn: “Đó không phải là đạo của người quân tử”. Hắn nói: “Xin cho tôi bớt đi, mỗi tháng trộm một con thôi, đợi đến sang năm rồi mới bỏ hẳn”. Nếu đã biết việc đó là phi nghĩa, thì phải mau chóng chấm dứt ngay, sao còn đợi đến sang năm?"

9

Công Đô Tử nói: "Người ngoài đều bảo Phu tử là người ham tranh biện, xin hỏi tại sao vậy?"

Mạnh Tử đáp: "Ta há lại ham tranh biện sao? Ta bất đắc dĩ đó thôi. Thiên hạ sinh ra đã lâu rồi, khi trị khi loạn luân hồi. Thời vua Nghiêu, nước chảy ngược, tràn lan khắp Trung Hoa. Rồng rắn bò ra chiếm chỗ, dân không có nơi ở định. Người ở thấp thì làm tổ trên cây, người ở cao thì đào hang hốc. Sách Thư chép: “Nước lụt cảnh báo ta”. Nước lụt ấy chính là hồng thủy. Vua Nghiêu sai vua Vũ trị thủy. Vua Vũ đào đất cho nước chảy ra biển, đuổi rồng rắn vào đầm lầy, nước theo dòng mà chảy, thành sông Trường Giang, sông Hoài, sông Hoàng Hà, sông Hán. Hiểm họa lùi xa, chim muông thú dữ hại người bị tiêu diệt, dân mới có đất bằng để ở."

"Vua Nghiêu vua Thuấn mất rồi, đạo của thánh nhân suy vi. Những tên bạo quân thay nhau trỗi dậy, phá hủy nhà cửa của dân làm ao hồ khiến dân không nơi nghỉ ngơi; bỏ ruộng vườn làm vườn thượng uyển khiến dân không có cái ăn mặc. Tà thuyết và hành vi bạo ngược lại nảy sinh. Vườn tược ao hồ nhiều thì cầm thú kéo đến. Đến đời vua Trụ, thiên hạ lại đại loạn. Chu Công giúp Võ Vương giết vua Trụ, đánh nước Yểm, ba năm mới dẹp yên; đuổi Phi Liêm ra tận góc biển mà giết đi; diệt trừ năm mươi nước phản nghịch; đuổi hổ báo tê voi ra nơi xa xăm. Thiên hạ rất vui mừng. Kinh Thư chép: “Rạng rỡ thay mưu lược Văn Vương! Nối tiếp vĩ đại thay công nghiệp Võ Vương! Giúp đỡ mở mang cho hậu thế chúng ta, đều theo đường ngay không chút thiếu sót”."

"Thế đạo suy vi, tà thuyết bạo hành lại trỗi dậy. Có kẻ tôi giết vua, có kẻ con giết cha. Khổng Tử lo sợ, bèn soạn kinh Xuân Thu. Xuân Thu là việc của Thiên tử (phán xét thiên hạ). Cho nên Khổng Tử nói: “Người hiểu ta tất chỉ dựa vào kinh Xuân Thu! Người kết tội ta tất cũng chỉ dựa vào kinh Xuân Thu!”."

"Đời không có thánh vương, chư hầu phóng túng, kẻ sĩ bàn luận càn rỡ. Lời của Dương Chu, Mặc Địch đầy rẫy thiên hạ. Lời bàn của thiên hạ, không theo Dương tất theo Mặc. Thuyết của họ Dương là 'vị ngã' (vì mình), ấy là không có vua. Thuyết của họ Mặc là 'kiêm ái' (yêu hết mọi người như nhau), ấy là không có cha. Không cha không vua, ấy là hạng cầm thú. Công Minh Nghi nói: “Trong bếp có thịt béo, trong chuồng có ngựa béo, mà dân có vẻ mặt đói khát, ngoài đồng có xác chết đói, ấy là dắt thú dữ mà ăn thịt người vậy”. Đạo của Dương, Mặc không dứt, đạo của Khổng Tử không sáng, thì tà thuyết lừa dân sẽ làm nghẽn lối nhân nghĩa. Nhân nghĩa nghẽn lối thì sẽ dẫn đến cảnh dắt thú ăn thịt người, người lại ăn thịt nhau. Ta vì lo sợ điều đó nên phải bảo vệ đạo của tiên thánh, chống lại Dương Mặc, bài trừ lời lẽ phóng túng, để tà thuyết không thể nảy sinh. Tà thuyết nảy sinh trong tâm thì hại đến công việc; nảy sinh trong công việc thì hại đến chính sự. Bậc thánh nhân có sống lại, cũng không thay đổi lời ta đâu."

"Xưa kia vua Vũ dẹp nạn lụt mà thiên hạ bình yên, Chu Công thu phục di địch, đuổi mãnh thú mà trăm họ an ninh, Khổng Tử soạn xong kinh Xuân Thu mà bọn loạn thần tặc tử run sợ. Kinh Thi nói: “Đánh đuổi Nhung Địch, trừng trị Kinh Thư; thì không ai dám chống lại ta”. Kẻ không cha không vua chính là đối tượng mà Chu Công đánh đuổi. Ta cũng muốn chính lại lòng người, dẹp bỏ tà thuyết, chống lại hành vi tà vạy, bài trừ lời lẽ phóng túng, để nối tiếp sự nghiệp của ba vị thánh nhân kia. Ta há lại ham tranh biện sao? Ta bất đắc dĩ đó thôi. Kẻ nào có thể dùng lời nói mà chống lại được Dương Mặc, kẻ đó chính là học trò của thánh nhân vậy."

10

Khuông Chương nói: "Trần Trọng Tử há chẳng phải thực sự là bậc sĩ phu thanh liêm sao? Khi ở Ô Lăng, ba ngày không ăn, tai không nghe thấy gì, mắt không nhìn thấy gì. Bên giếng có cây mận, sâu đã ăn quá nửa quả, ông bò đến hái mà ăn, nuốt được ba miếng thì tai mới nghe lại được, mắt mới nhìn thấy lại được."

Mạnh Tử đáp: "Trong hàng kẻ sĩ nước Tề, ta nhất định coi Trọng Tử là bậc nhất (cự phách). Tuy nhiên, Trọng Tử sao có thể gọi là thanh liêm? Nếu muốn làm trọn cái tiết tháo của Trọng Tử, thì phải biến thành con giun đất mới làm được. Con giun đất trên ăn đất khô, dưới uống nước vàng. Ngôi nhà Trọng Tử đang ở, là do Bá Di (người thanh liêm) xây hay là do Đạo Chích (kẻ trộm) xây? Thóc ông ta ăn, là do Bá Di trồng hay do Đạo Chích trồng? Điều đó không thể biết được."

Khuông Chương nói: "Việc đó có hại gì? Ông ta tự tay dệt giày, vợ ông ta quay sợi để đổi lấy thức ăn đồ dùng mà."

Mạnh Tử nói: "Trọng Tử vốn là dòng dõi thế gia nước Tề. Anh ông ta là Đới, hưởng lộc vùng Cái vạn chung thóc. Ông ta cho lộc của anh mình là bất nghĩa nên không ăn, cho ngôi nhà của anh mình là bất nghĩa nên không ở, lánh mặt anh, rời xa mẹ, đến ở đất Ô Lăng. Một hôm về thăm, có người tặng anh ông ta một con ngỗng sống, ông ta nhăn mặt nói: “Dùng cái thứ kêu quác quác này làm gì?”. Mấy hôm sau, bà mẹ giết con ngỗng ấy cho ông ta ăn. Người anh từ ngoài về nói: “Đó là thịt của cái thứ kêu quác quác đấy”. Trọng Tử nghe xong liền chạy ra ngoài mà nôn thốc nôn tháo. Lấy lộc của mẹ thì không ăn, nhưng ăn thịt do vợ đổi về thì lại ăn; nhà của anh thì không ở, nhưng nhà ở Ô Lăng thì lại ở. Như thế có làm trọn được cái nguyên tắc của mình không? Hạng người như Trọng Tử, phải làm con giun mới giữ trọn được cái tiết tháo ấy."