Đằng Văn Công thượng

1

Khi Đằng Văn Công còn làm Thế tử, lúc sắp sang nước Sở, có ghé qua nước Tống để kiến diện Mạnh Tử. Mạnh Tử giảng về thuyết "Tính thiện", lời nào cũng dẫn chứng từ Nghiêu, Thuấn.

Thế tử từ nước Sở trở về, lại đến gặp Mạnh Tử. Mạnh Tử hỏi: "Thế tử nghi ngờ lời tôi nói chăng? Đạo lý chỉ có một mà thôi. Thành Khoán từng nói với Tề Cảnh Công rằng: 'Hắn là bậc trượng phu, ta cũng là bậc trượng phu, ta việc gì phải sợ hắn?'. Nhan Uyên nói: 'Vua Thuấn là người thế nào? Ta là người thế nào? Kẻ có chí làm nên việc lớn cũng sẽ được như vậy'. Công Minh Nghi nói: 'Văn Vương là thầy ta, Chu Công lẽ nào lại lừa ta sao?'. Nay nước Đằng tuy nhỏ, cắt chỗ thừa bù chỗ thiếu cũng được gần năm mươi dặm, vẫn có thể trở thành một quốc gia tốt đẹp. Sách Thư có chép: 'Nếu thuốc không đủ mạnh làm cho choáng váng, thì bệnh sẽ không khỏi được'."

2

Đằng Định Công qua đời, Thế tử bảo Nhiên Hữu rằng: "Ngày trước khi ở nước Tống, Mạnh Tử từng giảng giải cho ta, lòng ta mãi không quên. Nay chẳng may gặp đại tang, ta muốn ông đi hỏi ý kiến Mạnh Tử rồi sau mới lo việc tang sự."

Nhiên Hữu sang nước Trâu hỏi Mạnh Tử.

Mạnh Tử nói: "Thế thì tốt quá! Tang cha mẹ vốn là việc mà phận làm con phải dốc hết lòng thành. Tăng Tử nói: 'Lúc sống, phụng sự theo lễ; lúc chết, chôn cất theo lễ, cúng tế theo lễ, có thể gọi là hiếu vậy'. Lễ của bậc chư hầu tôi chưa được học kỹ, nhưng tôi có nghe thế này: Tang ba năm, mặc áo xô gai sơ sài, ăn cháo loãng, từ thiên tử đến dân thường đều như nhau, đó là quy tắc chung của cả ba triều đại Hạ, Thương, Chu."

Nhiên Hữu về báo lại, Thế tử quyết định giữ tang ba năm. Tuy nhiên, các vị trưởng bối trong tông tộc và quan lại đều không muốn, họ nói: "Nước tông chủ của ta là Lỗ, các tiên quân của họ không ai làm thế; tiên quân nước ta cũng không ai làm thế. Đến đời ngài mà lại làm ngược lại thì không nên. Huống hồ sách Chí có chép: 'Tang lễ và tế lễ phải theo tổ tiên'." Ý họ là: "Chúng tôi đã theo lệ cũ lâu rồi."

Thế tử lại bảo Nhiên Hữu: "Trước đây ta không chăm lo học hỏi, chỉ thích cưỡi ngựa múa kiếm. Nay các vị trưởng bối và quan lại đều không hài lòng với ta, ta sợ mình không thể hoàn thành chu tất đại sự này. Ông hãy vì ta mà hỏi Mạnh Tử một lần nữa."

Nhiên Hữu lại sang Trâu hỏi Mạnh Tử.

Mạnh Tử đáp: "Phải vậy, việc này không thể cầu xin ở người khác được. Khổng Tử nói: 'Vua mất, Thế tử giao việc cho quan Tể tướng, còn mình thì ăn cháo, sắc mặt đen sạm, đứng vào vị trí mà khóc. Quan lại thuộc cấp không ai dám không đau buồn, ấy là vì người trên làm gương vậy. Người trên thích gì, kẻ dưới tất sẽ làm quá hơn thế. Đức của người quân tử như gió, đức của tiểu nhân như cỏ. Gió thổi lên cỏ, cỏ tất phải rạp xuống'. Việc này hoàn toàn phụ thuộc vào Thế tử."

Nhiên Hữu về báo lại.

Thế tử nói: "Phải, việc này thực sự nằm ở nơi ta."

Thế tử ở trong nhà tang năm tháng trời, không ra lệnh truyền chỉ. Quan lại và người trong tộc đều cho rằng Thế tử là người hiểu biết lễ nghĩa. Đến lúc đưa tang, người khắp bốn phương kéo đến xem. Nhìn sắc mặt sầu thảm, nghe tiếng khóc đau thương của Thế tử, những người đến viếng đều vô cùng cảm động và tán thưởng.

3

Đằng Văn Công hỏi về cách trị quốc.

Mạnh Tử nói: "Việc của dân không thể chậm trễ. Kinh Thi có câu: 'Ngày đi cắt cỏ tranh, tối về bện dây thừng. Mau mau sửa mái nhà, để bắt đầu gieo hạt'. Đạo lý của dân là: có tài sản hằng sản thì mới có lòng kiên định (hằng tâm), không có hằng sản tất sẽ không có hằng tâm. Nếu không có hằng tâm, người ta sẽ phóng túng, gian tà, không việc ác nào không làm. Đợi đến khi họ phạm tội rồi mới dùng hình phạt để trị, ấy là giăng lưới bẫy dân. Có bậc nhân đức nào ở ngôi cao mà lại đi bẫy dân mình sao? Cho nên vị vua hiền tất phải cung kính, tiết kiệm, lễ độ với kẻ dưới, thu thuế của dân có chừng mực. Dương Hổ từng nói: 'Làm giàu thì không nhân; làm nhân thì không giàu'."

"Nhà Hạ thực hiện chế độ 'cống' (năm mươi mẫu thu một phần), nhà Ân thực hiện chế độ 'trợ' (bảy mươi mẫu làm chung công điền), nhà Chu thực hiện chế độ 'triệt' (trăm mẫu thu thuế chung). Thực chất đều là thuế một phần mười (thập nhất). Long Tử nói: 'Trị đất không gì tốt bằng phép trợ, không gì tệ bằng phép cống. Phép cống là lấy mức trung bình của vài năm làm định mức. Năm trúng mùa thóc gạo dư thừa, thu nhiều một chút cũng không gọi là bạo ngược, nhưng lại chỉ thu theo định mức thấp; năm mất mùa dân phải lấy phân bón ruộng cũng không đủ, thế mà vẫn bắt nộp cho đủ mức cũ. Làm cha mẹ dân mà để dân phải trố mắt nhìn nhau khốn khổ, quanh năm lao dịch mà không đủ nuôi cha mẹ, lại còn phải vay mượn để nộp thêm thuế, khiến người già trẻ nhỏ chết lăn bên khe rãnh, thì sao gọi là cha mẹ dân được?'. Chế độ thế lộc (con cháu quan lại được hưởng lộc) nước Đằng đã thực hiện rồi. Kinh Thi nói: 'Mưa rơi xuống ruộng công, rồi mới đến ruộng tư'. Chỉ có phép 'trợ' mới có ruộng công. Xem thế thì thấy nhà Chu thực chất cũng dùng phép trợ."

"Nên lập ra các trường Tường, Tự, Học, Giáo để giáo hóa dân. 'Tường' là nuôi dưỡng, 'Giáo' là dạy bảo, 'Tự' là tập bắn cung. Nhà Hạ gọi là 'Giáo', nhà Ân gọi là 'Tự', nhà Chu gọi là 'Tường', còn 'Học' thì cả ba đời đều dùng; tất cả đều để làm sáng tỏ nhân luân. Khi nhân luân được sáng tỏ ở trên, dân chúng sẽ thân thiết với nhau ở dưới. Nếu có bậc vương giả trỗi dậy, tất sẽ đến học tập phép tắc của ngài, thế là ngài trở thành thầy của bậc vương giả vậy. Kinh Thi nói: 'Chu tuy là nước cũ, nhưng mệnh trời thì luôn đổi mới'. Ấy là nói về Văn Vương vậy. Ngài hãy gắng sức thực hành, cũng là để đổi mới đất nước ngài!"

Vua sai Tất Chiến hỏi về chế độ tỉnh điền (ruộng hình chữ tỉnh).

Mạnh Tử nói: "Vua của ông sắp hành nhân chính, chọn lựa ông mà sai đi, ông phải cố gắng lên. Nhân chính tất phải bắt đầu từ việc phân chia ranh giới ruộng đất (kinh giới). Ranh giới không chính thì ruộng tỉnh điền không đều, bổng lộc thóc gạo không công bằng. Cho nên bọn bạo quân ô lại tất thường làm xáo trộn ranh giới. Khi ranh giới đã chính, việc chia ruộng định lộc có thể ngồi yên mà quyết định được."

"Nước Đằng đất đai nhỏ hẹp, nhưng cũng có hạng quân tử (người cai trị), cũng có hạng dã nhân (người lao động). Không có quân tử thì không ai trị dã nhân, không có dã nhân thì không ai nuôi quân tử. Xin chia ruộng ở vùng quê theo tỷ lệ chín phần một (phép trợ), còn ở trong đô thị thì thu thuế một phần mười để dân tự nộp. Từ bậc Khanh trở xuống tất phải có 'khuê điền' (ruộng để lo việc tế tự). Khuê điền rộng năm mươi mẫu, người giúp việc được hai mươi lăm mẫu. Khi chết hay dời chỗ không ra khỏi làng; dân trong cùng một 'tỉnh' (khu đất hình chữ tỉnh) đi lại thăm nhau, canh gác giúp nhau, lúc đau ốm phù trì nhau, thì trăm họ sẽ hòa mục. Cứ một dặm vuông là một 'tỉnh'; một tỉnh chín trăm mẫu, ở giữa là ruộng công. Tám gia đình mỗi nhà có riêng một trăm mẫu, cùng nhau cày cấy ruộng công. Việc công xong rồi mới dám làm việc tư, đó là cách để phân biệt với dã nhân. Đó là đại lược vậy. Còn như việc vận dụng linh hoạt cho tốt đẹp hơn, ấy là ở nơi vua và ông."

4

Có người theo học thuyết Thần Nông tên là Hứa Hành, từ nước Sở sang Đằng, đến cửa cung báo với Văn Công rằng: "Kẻ ở xa này nghe vua hành nhân chính, nguyện xin một mảnh đất để làm dân mọn." Văn Công cấp chỗ ở cho ông ta. Đệ tử của ông ta có vài chục người, đều mặc áo thô, đóng giày cỏ, dệt chiếu để kiếm ăn.

Đệ tử của Trần Lương là Trần Tương cùng em là Trần Tân, đeo cày cuốc từ nước Tống sang Đằng, nói: "Nghe vua hành chính pháp của thánh nhân, ấy cũng là bậc thánh nhân, nguyện làm dân của thánh nhân."

Trần Tương gặp Hứa Hành thì vô cùng vui mừng, bỏ sạch những gì đã học trước đây mà theo học ông ta.

Trần Tương đến gặp Mạnh Tử, thuật lại lời của Hứa Hành rằng: "Vua nước Đằng quả thật là hiền quân; tuy nhiên ông ta vẫn chưa biết đạo. Người hiền phải cùng dân cày ruộng mà ăn, tự nấu cơm mà trị quốc. Nay nước Đằng có kho tàng phủ khố, ấy là làm khổ dân để nuôi mình, sao có thể gọi là hiền?"

Mạnh Tử hỏi: "Hứa tử nhất định phải tự mình gieo hạt rồi mới ăn chăng?"

Trần Tương đáp: "Phải."

"Hứa tử nhất định phải tự dệt vải rồi mới mặc chăng?"

Đáp: "Không, Hứa tử mặc áo thô (áo lông thủ công)."

"Hứa tử có đội mũ không?"

Đáp: "Có đội."

Mạnh Tử hỏi: "Đội mũ gì?"

Đáp: "Đội mũ bằng lụa trắng."

Mạnh Tử hỏi: "Tự dệt lấy chăng?"

Đáp: "Không, dùng thóc mà đổi lấy."

Mạnh Tử hỏi: "Sao Hứa tử không tự dệt lấy?"

Đáp: "Vì sợ hại đến việc cày cấy."

Mạnh Tử hỏi: "Hứa tử có dùng nồi niêu để nấu nướng, dùng đồ sắt để cày ruộng không?"

Đáp: "Có."

"Tự mình đúc lấy chăng?"

Đáp: "Không, dùng thóc mà đổi lấy."

Mạnh Tử nói: "Dùng thóc đổi lấy đồ dùng không phải là làm khổ thợ đúc, thợ gốm; thợ đúc thợ gốm dùng đồ dùng của mình đổi lấy thóc cũng đâu có làm khổ nông phu? Hơn nữa, sao Hứa tử không tự mình đúc nặn, mọi thứ đều lấy từ trong nhà mình mà dùng? Sao phải lăng xăng giao dịch với trăm thợ? Sao Hứa tử không sợ phiền phức?"

Đáp: "Công việc của trăm thợ vốn không thể vừa cày ruộng vừa làm được."

Mạnh Tử nói: "Vậy trị thiên hạ lại có thể vừa cày ruộng vừa làm được sao? Có việc của bậc đại nhân (người cai trị), có việc của tiểu nhân (người lao động). Một thân người cần đến sản phẩm của trăm thợ mới đủ dùng. Nếu nhất định phải tự mình làm rồi mới dùng, ấy là dắt nhau vào chỗ khốn cùng. Cho nên nói: Có người lao tâm, có người lao lực. Người lao tâm thì trị người, người lao lực thì bị người trị. Người bị trị thì nuôi người, người trị người thì được người nuôi – đó là cái nghĩa thông đạt trong thiên hạ vậy."

"Thời vua Nghiêu, thiên hạ chưa yên, nước lụt tràn lan, chảy khắp thiên hạ; thảo mộc mọc rậm rạp, cầm thú sinh sôi; ngũ cốc không trồng được, cầm thú bức bách con người; đường chim dấu thú giao nhau ở khắp vùng trung tâm. Vua Nghiêu lo lắng về điều đó, cử vua Thuấn ra trông coi việc trị thủy. Vua Thuấn sai ông Ích quản lửa; ông Ích đốt rừng ở núi đầm, cầm thú chạy đi ẩn trốn. Vua Vũ khơi thông chín dòng sông, nạo vét sông Tế, sông Tháp cho chảy ra biển; đào kênh sông Nhữ, sông Hán, khơi dòng sông Hoài, sông Tứ cho chảy vào Trường Giang, sau đó vùng trung tâm mới có đất để trồng trọt mà ăn. Lúc bấy giờ, vua Vũ tám năm ở ngoài, ba lần đi qua cửa nhà mà không vào, dù muốn cày ruộng, liệu có được không?"

"Hậu Tắc dạy dân việc đồng áng, trồng trọt ngũ cốc, ngũ cốc chín thì dân mới được nuôi dưỡng. Đạo làm người là: ăn no mặc ấm, ở yên mà không được giáo hóa thì gần như cầm thú. Thánh nhân lo lắng về điều đó, sai ông Khiết làm quan Tư đồ, dạy cho dân biết nhân luân: cha con có tình thân, quân thần có nghĩa, vợ chồng có biệt, anh em có thứ tự, bạn bè có lòng tin. Vua Nghiêu nói: 'Hãy an ủi dân, đưa dân đến, sửa sang dân, uốn nắn dân, phù trợ dân, giúp đỡ dân, để họ tự đắc đạo; rồi theo đó mà ban ân đức cho họ'. Thánh nhân lo cho dân như thế, còn thì giờ đâu mà cày ruộng?"

"Vua Nghiêu lấy việc không tìm được người như vua Thuấn làm nỗi lo của mình; vua Thuấn lấy việc không tìm được người như vua Vũ, ông Cao Đào làm nỗi lo của mình. Còn kẻ lấy việc trăm mẫu ruộng không được tươi tốt làm nỗi lo của mình, ấy là nông phu vậy. Đem tiền của chia cho người gọi là huệ, dạy người làm điều thiện gọi là trung, vì thiên hạ mà tìm người tài gọi là nhân. Cho nên đem thiên hạ nhường cho người thì dễ, vì thiên hạ mà tìm được người tài mới là khó. Khổng Tử nói: 'Vĩ đại thay vua Nghiêu làm vua! Chỉ có trời là lớn, chỉ có Nghiêu là phỏng theo trời. Cao rộng bao la đến mức dân không biết lấy lời gì mà ca tụng! Vĩ đại thay vua Thuấn làm vua! Nguy nga lồng lộng thay, có được thiên hạ mà không tự chiếm lấy cho riêng mình!'. Vua Nghiêu, vua Thuấn trị thiên hạ, lẽ nào không dùng tâm sức? Chỉ là không dùng tâm sức vào việc cày ruộng mà thôi."

"Tôi nghe nói dùng văn hóa Hoa Hạ để biến đổi di địch, chứ chưa nghe nói bị di địch biến đổi bao giờ. Trần Lương vốn sinh ở nước Sở; vì yêu mến đạo của Chu Công và Trọng Ni nên mới đi về phương Bắc học tập ở Trung Quốc (vùng trung tâm), các học giả phương Bắc không ai vượt qua được ông ta. Đó là bậc hào kiệt vậy. Anh em ông phụng sự thầy mấy chục năm, thầy mất rồi liền phản lại đạo của thầy. Ngày xưa Khổng Tử mất, sau ba năm mãn tang, các môn đồ thu dọn hành lý định ra về; họ vào chào Tử Cống, nhìn nhau mà khóc đến mất tiếng rồi mới đi. Tử Cống trở lại, dựng nhà bên cạnh mộ thầy, một mình ở đó thêm ba năm nữa mới về. Sau này Tử Hạ, Tử Trương, Tử Du thấy Hữu Nhược có phong thái giống bậc thánh nhân (Khổng Tử), muốn đem lễ tiết phụng sự Khổng Tử mà phụng sự Hữu Nhược, liền ép Tăng Tử. Tăng Tử nói: 'Không được, thầy ta như được nước sông Giang sông Hán tắm rửa, như được nắng mùa thu hong phơi, trắng trẻo sáng sủa đến mức không gì có thể vượt qua được'. Nay có kẻ phương Nam nói tiếng như chim kêu, bác bỏ đạo của tiên vương, ông lại phản lại thầy mình mà theo học hắn, thật khác xa Tăng Tử. Tôi nghe nói có loài chim bay ra từ thung lũng tối tăm mà dời đến cây cao, chứ chưa nghe nói bỏ cây cao mà chui vào thung lũng tối tăm bao giờ. Kinh Thi có câu: 'Đánh đuổi nhung địch, trừng phạt Kinh Thư'. Chu Công còn đánh đuổi họ, thế mà ông lại đi học họ, thật là sự biến đổi chẳng lành vậy."

Trần Tương nói: "Theo đạo của Hứa tử thì giá cả ngoài chợ sẽ nhất quán, trong nước không có kẻ gian dối; dù sai đứa trẻ cao năm thước ra chợ cũng không ai lừa được. Vải vóc dài ngắn như nhau thì giá bằng nhau; gai sợi nặng nhẹ như nhau thì giá bằng nhau; ngũ cốc nhiều ít như nhau thì giá bằng nhau; giày lớn nhỏ như nhau thì giá bằng nhau."

Mạnh Tử đáp: "Vạn vật không đồng đều, đó là lẽ tự nhiên của sự vật. Có cái chênh lệch nhau gấp đôi gấp năm, có cái gấp mười gấp trăm, có cái gấp nghìn gấp vạn; ông muốn san bằng cho giống nhau, ấy là làm loạn thiên hạ vậy. Giày đóng thô kệch và giày đóng tinh xảo mà giá bằng nhau, thì người ta ai thèm đóng đồ tinh xảo nữa? Theo đạo của Hứa tử, ấy là dắt nhau làm điều gian dối, sao có thể trị quốc được?"

5

Người theo phái Mặc gia là Di Chi, nhờ Từ Bích cầu kiến Mạnh Tử. Mạnh Tử nói: "Ta vốn cũng muốn gặp, nhưng nay ta đang bệnh, khi nào khỏi bệnh ta sẽ đi thăm." Nhưng Di Chi không đến nữa!

Hôm sau Di Chi lại cầu kiến. Mạnh Tử nói: "Nay ta có thể gặp rồi. Nếu không nói thẳng thì đạo lý không sáng tỏ, để ta nói thẳng cho. Ta nghe Di Chi là người theo phái Mặc, mà phái Mặc quan niệm tang lễ lấy mỏng nhẹ làm đạo. Di Chi muốn đem điều đó thay đổi thiên hạ, há chẳng phải ông ta cho rằng không theo đạo ấy thì không đáng quý sao? Thế nhưng Di Chi lại an táng cha mẹ mình rất hậu, tức là ông ta đem cái điều mà mình cho là 'thấp hèn' để phụng sự cha mẹ mình."

Từ tử đem lời ấy nói lại với Di Chi.

Di Chi nói: "Theo đạo của nhà Nho, người xưa nói 'thương dân như con đỏ', lời ấy nghĩa là gì? Tôi cho rằng tình yêu thương thì không có phân biệt cao thấp (ái vô sai đẳng), nhưng khi thực hiện thì bắt đầu từ người thân trước."

Từ tử đem lời ấy nói lại với Mạnh Tử.

Mạnh Tử hỏi: "Di Chi thực sự tin rằng người ta yêu con của anh mình cũng giống như yêu đứa con đỏ của nhà hàng xóm sao? Lời ví von kia có ý nghĩa khác. Nếu thấy đứa trẻ đang bò sắp rơi xuống giếng, đó không phải là tội của đứa trẻ (nên ai cũng động lòng thương). Hơn nữa, trời sinh ra muôn vật đều từ một gốc (cha mẹ mình), mà Di Chi lại muốn lập ra hai gốc (yêu người ngoài như người thân). Xưa kia có thời người ta không chôn cất cha mẹ, cha mẹ chết thì khiêng bỏ xuống khe núi. Ngày sau đi ngang qua, thấy cáo hồ ăn thịt, ruồi muỗi hút máu. Người con nhìn thấy mồ hôi vã ra trên trán, liếc mắt nhìn mà không nỡ nhìn thẳng. Cái mồ hôi ấy không phải vã ra cho người khác xem, mà là từ trong lòng bộc phát ra mặt mũi. Thế là họ về lấy giỏ và xẻng đem đất đến lấp đi. Việc che lấp ấy là thực lòng và đúng đắn. Vậy nên kẻ hiếu tử nhân nhân khi che lấp thi hài cha mẹ mình, tất phải có cái đạo lý tự nhiên của nó."

Từ tử nói lại với Di Chi. Di Chi ngẩn người một hồi lâu rồi nói: "Thầy đã dạy bảo tôi rồi!"