Công Tôn Sửu hạ

1

Mạnh Tử nói: "Thiên thời không bằng địa lợi, địa lợi không bằng nhân hòa. Thành quy mô ba dặm, quách quy mô bảy dặm, vây đánh mà không thắng. Phàm đã vây đánh tất có được thiên thời, thế mà không thắng, ấy là thiên thời không bằng địa lợi. Thành chẳng phải không cao, hào chẳng phải không sâu, binh khí giáp trụ chẳng phải không sắc bén cứng cáp, lương thực chẳng phải không nhiều, thế mà quân lính lại bỏ thành mà chạy, ấy là địa lợi không bằng nhân hòa. Cho nên nói: giữ dân không dựa vào biên giới ngăn cách, giữ nước không dựa vào núi sông hiểm trở, uy hiếp thiên hạ không dựa vào binh khí sắc bén. Người đắc đạo thì được nhiều người giúp, kẻ thất đạo thì ít người giúp. Ít người giúp đến cực điểm thì ngay cả thân thích cũng phản lại; nhiều người giúp đến cực điểm thì thiên hạ đều thuận theo. Lấy cái mà cả thiên hạ thuận theo để đánh kẻ mà ngay cả thân thích cũng phản lại, cho nên người quân tử không đánh thì thôi, đã đánh tất thắng vậy."

2

Mạnh Tử định đi triều kiến vua Tề. Vua sai người đến bảo: "Quả nhân vốn định đến thăm cụ, nhưng vì bị cảm lạnh, không thể ra gió. Sáng mai quả nhân vẫn phải ra triều tiếp kiến quần thần, chẳng hay cụ có thể để quả nhân được gặp cụ ở triều không?"

Mạnh Tử đáp: "Không may tôi cũng đang bệnh, không thể đến triều được."

Hôm sau, Mạnh Tử đi viếng đám tang ở nhà họ Đông Quách. Công Tôn Sửu hỏi: "Hôm qua thầy cáo bệnh, hôm nay lại đi viếng đám tang, liệu có ổn không?"

Mạnh Tử nói: "Hôm qua bệnh, hôm nay khỏi, sao lại không đi viếng?"

Vua sai người đến hỏi thăm bệnh, dẫn cả thầy thuốc đến. Mạnh Trọng Tử (em họ Mạnh Tử) đối đáp rằng: "Hôm trước có mệnh vua gọi nhưng Phu tử đang có chút mệt mỏi nên không thể đến triều. Nay bệnh hơi thuyên giảm, ông đã vội vã đi đến triều rồi, tôi không rõ đã đến nơi chưa." Rồi lập tức sai người chặn đường Mạnh Tử mà dặn: "Xin thầy tuyệt đối đừng về nhà mà hãy đi thẳng đến triều kiến vua."

Mạnh Tử bất đắc dĩ phải lánh sang nhà họ Cảnh Sửu để ngủ nhờ qua đêm.

Cảnh Tử nói: "Trong nhà có tình cha con, ngoài đời có nghĩa quân thần, đó là những luân lý lớn của con người. Cha con trọng ơn đức, quân thần trọng sự tôn kính. Tôi chỉ thấy vua kính trọng cụ, chứ chưa thấy cụ thể hiện sự kính trọng vua."

Mạnh Tử đáp: "Ôi! Sao lại nói thế! Người nước Tề không ai đem nhân nghĩa ra bàn với vua, há lẽ họ cho rằng nhân nghĩa là không tốt? Chỉ vì trong lòng họ nghĩ: 'Vua này không đáng để bàn về nhân nghĩa', thế thì cái sự bất kính nào còn lớn hơn thế nữa? Còn tôi, nếu chẳng phải đạo Nghiêu Thuấn thì không dám đem trình bày trước mặt vua, cho nên người nước Tề không ai kính vua bằng tôi vậy."

Cảnh Tử nói: "Không phải ý đó. Lễ dạy rằng: 'Cha gọi không được chậm trễ; vua triệu đến thì không đợi thắng xe'. Cụ vốn định đi triều kiến, nghe mệnh vua gọi lại thành ra không đi, xem ra không giống với lễ cho lắm."

Mạnh Tử nói: "Há lại như thế sao? Tăng Tử nói: 'Của cải nước Tấn, nước Sở ta không bì kịp. Họ cậy vào giàu sang, ta cậy vào đức nhân của ta; họ cậy vào tước vị, ta cậy vào nghĩa khí của ta, ta có gì phải hối tiếc?'. Lẽ nào Tăng Tử lại nói điều không nghĩa? Ấy là vì một đạo lý khác. Thiên hạ có ba thứ đáng tôn kính bậc nhất: tước vị là một, tuổi tác là một, đức độ là một. Ở triều đình không gì bằng tước vị, ở làng xóm không gì bằng tuổi tác, giúp đời trị dân không gì bằng đức độ. Sao có thể cậy vào một thứ mà xem thường hai thứ kia? Cho nên bậc quân chủ muốn làm nên nghiệp lớn tất phải có những vị tôi hiền mà mình không thể triệu gọi; muốn mưu tính việc gì thì phải thân hành đến gặp họ. Nếu không tôn trọng đức, vui với đạo như thế thì không đủ sức làm nên đại sự. Thế nên Thành Thang đối với Y Doãn, học rồi sau mới dùng làm tôi, nên không nhọc sức mà xưng vương; Hoàn Công đối với Quản Trọng, học rồi sau mới dùng làm tôi, nên không nhọc sức mà xưng bá. Nay thiên hạ đất đai tương đương, đức độ ngang nhau, không ai vượt hẳn ai, không có gì khác ngoài việc: thích dùng những người nghe lệnh mình, mà không thích dùng những người có thể dạy bảo mình. Thành Thang với Y Doãn, Hoàn Công với Quản Trọng đều không dám gọi đến; đến như Quản Trọng còn không thể triệu gọi, huống chi là người không thèm làm Quản Trọng?"

3

Trần Trăn hỏi: "Ngày trước ở nước Tề, vua tặng một trăm lạng vàng ròng mà thầy không nhận; ở nước Tống, tặng bảy mươi dật vàng thì thầy nhận; ở đất Tiết, tặng năm mươi dật thầy cũng nhận. Nếu trước đây không nhận là đúng thì sau này nhận là sai; nếu sau này nhận là đúng thì trước đây không nhận là sai. Thầy tất phải thuộc một trong hai trường hợp đó."

Mạnh Tử đáp: "Cả hai đều đúng cả. Khi ở nước Tống, ta sắp đi xa, người đi xa tất cần tiền đi đường. Vua nói tặng 'lộ phí', sao ta lại không nhận? Khi ở đất Tiết, ta nghe có tin báo cần phòng bị, vua nói tặng để mua vũ khí phòng thân, sao ta lại không nhận? Còn như ở nước Tề thì không có lý do gì để nhận. Không có lý do mà đem vàng tặng, ấy là muốn dùng của cải mua chuộc ta. Có bậc quân tử nào lại để người khác dùng tiền của mua chuộc mình sao?"

4

Mạnh Tử đến Bình Lục, bảo vị đại phu cai quản vùng đó rằng: "Nếu quân cầm kích của ông, một ngày ba lần làm mất hàng ngũ, ông có đuổi hắn đi không?"

Đại phu đáp: "Không đợi đến ba lần đâu."

Mạnh Tử nói: "Thế thì ông làm mất hàng ngũ cũng nhiều rồi đấy. Năm mất mùa đói kém, dân của ông người già yếu chết lăn bên khe rãnh, người khỏe mạnh ly tán khắp bốn phương có đến hàng nghìn người."

Đại phu (Khổng Cự Tâm) đáp: "Đó không phải là việc mà Cự Tâm tôi có thể giải quyết được (do chính sách chung)."

Mạnh Tử nói: "Nay có người nhận trâu ngựa của người khác về chăn nuôi, thì tất phải tìm đồng cỏ và cỏ khô cho chúng. Nếu tìm đồng cỏ và cỏ không được, thì đem trả lại trâu ngựa cho chủ, hay là đứng nhìn chúng chết?"

Đại phu đáp: "Đó là tội của Cự Tâm tôi vậy."

Hôm sau, Mạnh Tử kiến vua Tề, nói: "Những người cai quản vùng đô thị của vua, tôi biết năm người. Người biết nhận tội mình chỉ có Khổng Cự Tâm. Tôi xin kể lại cho vua nghe."

Vua Tề nói: "Đó thực là tội của quả nhân vậy."

5

Mạnh Tử nói với Trì Oa: "Ông từ bỏ chức quan ở Linh Khâu mà xin làm chức Sĩ sư (quan tư pháp), xem ra cũng có lý, vì chức ấy có quyền can gián vua. Nay đã mấy tháng rồi, ông vẫn chưa có lời can gián nào sao?"

Trì Oa sau đó can gián vua Tề nhưng không được dùng, bèn từ quan mà đi.

Người nước Tề nói: "Việc ông Mạnh Tử làm cho Trì Oa thì tốt thật; nhưng còn việc ông ấy làm cho chính mình thì chúng tôi không hiểu nổi (sao ông ấy chưa đi)."

Công Đô Tử đem lời ấy kể lại.

Mạnh Tử nói: "Ta nghe thế này: Người có chức trách cai quản, nếu không làm tròn chức phận thì ra đi; người có trách nhiệm can gián, nếu lời can không được nghe thì ra đi. Ta không có chức trách cai quản, cũng không có trách nhiệm can gián, thế thì việc tiến thoái của ta chẳng phải là rất thong dong tự tại sao?"

6

Mạnh Tử làm khanh ở nước Tề, đi viếng tang ở nước Đằng. Vua Tề sai đại phu vùng Cái là Vương Hoan làm phó đoàn. Vương Hoan sáng tối đều gặp Mạnh Tử, trên suốt quãng đường đi về giữa Tề và Đằng, nhưng Mạnh Tử chưa từng cùng hắn bàn bạc về việc công.

Công Tôn Sửu hỏi: "Tước Khanh ở Tề không phải nhỏ, đường từ Tề sang Đằng không phải gần. Đi về suốt chuyến mà thầy chưa từng cùng hắn bàn việc, là tại sao?"

Mạnh Tử đáp: "Những việc đó đã có người lo liệu cả rồi, ta còn nói làm gì nữa?"

7

Mạnh Tử từ nước Tề về nước Lỗ để mai táng mẹ. Xong việc trở lại Tề, ông dừng chân ở đất Doanh. Môn đồ Sung Ngu hỏi: "Hôm trước thầy không chê tôi bất tài, cho tôi trông coi việc đóng quan tài. Vì lúc đó công việc đang gấp, tôi không dám hỏi. Nay xin mạn phép hỏi thầy: gỗ quan tài hình như hơi quá đẹp chăng?"

Mạnh Tử đáp: "Đời xưa quan quách không có quy định cố định. Thời trung cổ, quan tài dày bảy tấc, quách cũng tương xứng, từ thiên tử đến thứ dân đều như vậy. Đó không phải chỉ để cho đẹp mắt, mà là để làm trọn lòng hiếu kính của người con. Nếu không được loại gỗ tốt thì lòng không vui; không có tài chính để mua thì lòng không vui. Nếu có đủ điều kiện và mua được, người xưa đều làm vậy, sao ta lại không làm? Vả lại, làm cho thi hài người quá cố không bị đất chạm vào da thịt, lòng người con chẳng thấy yên tâm hơn sao? Ta nghe bậc quân tử nói: Không nên vì tiết kiệm của cải mà làm sơ sài việc hiếu với cha mẹ."

8

Thẩm Đồng mượn danh nghĩa cá nhân hỏi Mạnh Tử: "Có thể đánh nước Yên không?"

Mạnh Tử đáp: "Có thể. Tử Cối (vua Yên) không được quyền tự ý đem nước Yên cho người, Tử Chi cũng không được quyền tự ý nhận nước Yên từ Tử Cối. Ví như có người làm quan ở đây, ông mến hắn, không báo với vua mà tự ý đem lộc tước của ông cho hắn; người ấy cũng không có mệnh vua mà tự ý nhận lấy từ ông, như vậy có được không? Việc nước Yên cũng chẳng khác gì như thế."

Sau đó quân Tề đánh Yên. Có người hỏi: "Thầy khuyên vua Tề đánh Yên, có chuyện đó chăng?"

Mạnh Tử nói: "Không phải. Thẩm Đồng hỏi: 'Nước Yên có thể đánh không?', ta đáp: 'Có thể'. Họ thấy thế liền đem quân đi đánh. Nếu họ hỏi: 'Ai có thể đánh Yên?', ta sẽ đáp: 'Phải là người thực thi mệnh trời (thiên lệ) mới có thể đánh'. Nay ví như có kẻ giết người, có người hỏi: 'Kẻ đó có thể giết không?', ta sẽ đáp: 'Có thể'. Nếu họ hỏi: 'Ai có thể giết kẻ đó?', ta sẽ đáp: 'Phải là quan Sĩ sư (tư pháp) mới có thể giết'. Nay lấy một nước tàn bạo như nước Yên (nước Tề) để đánh nước Yên, sao ta lại khuyên họ làm điều đó được?"

9

Người nước Yên nổi dậy phản lại nước Tề. Vua Tề nói: "Ta rất lấy làm xấu hổ với Mạnh Tử."

Trần Giả nói: "Vua đừng lo. Vua tự thấy mình so với Chu Công, ai nhân đức và trí tuệ hơn?"

Vua nói: "Ôi! Sao lại nói thế!"

Trần Giả nói: "Chu Công sai Quản Thúc trông coi đất Ân, Quản Thúc lại dựa vào đất Ân mà phản loạn. Nếu biết hắn sẽ phản mà vẫn sai đi, ấy là không nhân; nếu không biết hắn sẽ phản mà vẫn sai đi, ấy là không trí. Nhân và Trí, đến như Chu Công còn chưa trọn vẹn, huống chi là vua? Tôi xin vào gặp để giải vây cho vua."

Trần Giả gặp Mạnh Tử hỏi: "Chu Công là người thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Là bậc thánh nhân đời xưa."

Trần Giả hỏi: "Việc ông sai Quản Thúc trông coi đất Ân rồi Quản Thúc làm phản, có thật không?"

Mạnh Tử đáp: "Thật."

Trần Giả hỏi: "Chu Công biết hắn sẽ phản mà vẫn sai đi sao?"

Mạnh Tử đáp: "Không biết."

Trần Giả nói: "Vậy ra thánh nhân cũng có lỗi lầm sao?"

Mạnh Tử đáp: "Chu Công là em, Quản Thúc là anh. Chu Công tin anh mình mà phạm lỗi, chẳng phải cũng là lẽ thường sao? Vả lại, người quân tử xưa hễ có lỗi thì sửa; kẻ quân tử ngày nay hễ có lỗi thì cứ thuận theo đó mà làm tiếp. Lỗi lầm của người quân tử xưa như nhật thực nguyệt thực, dân đều nhìn thấy; đến khi họ sửa lỗi, dân đều ngước nhìn kính trọng. Kẻ quân tử ngày nay, chẳng những thuận theo lỗi lầm, mà còn tìm mọi lời lẽ để bào chữa cho cái lỗi đó."

10

Mạnh Tử từ quan để về quê.

Vua Tề đến gặp Mạnh Tử nói: "Trước đây mong gặp cụ mà không được, khi được cùng đứng chung triều đình, ta rất vui mừng. Nay cụ lại bỏ quả nhân mà về, không rõ sau này có còn được gặp cụ nữa không?"

Mạnh Tử đáp: "Đó vốn là điều tôi mong muốn, chỉ là không dám thỉnh cầu mà thôi."

Hôm sau, vua bảo Thời Tử: "Ta muốn cấp cho Mạnh Tử một ngôi nhà ở trung tâm kinh đô, chu cấp cho các đệ tử của cụ vạn chung thóc, để các đại thần và người dân đều có tấm gương mà noi theo. Ông hãy thay ta nói với cụ."

Thời Tử nhờ Trần Tử nói lại với Mạnh Tử.

Mạnh Tử nói: "Phải rồi, ông Thời Tử kia làm sao biết được việc đó là không thể? Nếu ta là kẻ ham giàu, thì bỏ chức quan mười vạn chung mà nhận lấy vạn chung, ấy là ham giàu sao? Quý Tôn từng nói: 'Thật lạ thay ông Tử Thúc Nghi! Bản thân ra làm chính sự, không được dùng thì thôi đi, lại còn đưa con em mình vào làm khanh tướng. Ai mà chẳng muốn giàu sang? Nhưng trong vòng giàu sang lại muốn độc chiếm cái thế có lợi nhất (long đoạn)'. Đời xưa họp chợ là để đem cái mình có đổi lấy cái mình không, quan lại chỉ việc cai quản trật tự mà thôi. Nhưng có kẻ hạ tiện kia, cứ tìm chỗ đất cao nhất (long đoạn) mà đứng, nhìn dòm hai bên để thâu tóm mọi lợi lộc của chợ. Mọi người đều cho hắn là hạ tiện, nên mới thu thuế hắn. Việc thu thuế thương nhân bắt đầu từ kẻ hạ tiện đó vậy."

11

Mạnh Tử rời nước Tề, nghỉ lại ở đất Trú. Có người muốn vì vua Tề mà giữ chân Mạnh Tử ở lại, hắn ngồi nói chuyện rất lâu. Mạnh Tử không đáp lại, cứ tựa vào ghế mà ngủ.

Hắn không vui nói: "Đệ tử tôi đã trai giới tắm gội rồi mới dám đến nói chuyện, thế mà thầy lại nằm ngủ không nghe, tôi không dám xin gặp lại nữa."

Mạnh Tử nói: "Hãy ngồi xuống, ta nói rõ cho ông nghe: Ngày xưa nếu không có người thân tín bên cạnh Lỗ Mục Công thì vua không làm yên lòng Tử Tư được; Tiết Liễu và Thân Tường nếu không có người thân tín bên cạnh Mục Công thì họ không giữ yên được thân mình. Ông vì ta mà lo nghĩ, nhưng sự chu đáo lại không bằng người xưa đối với Tử Tư. Là ông tuyệt giao với ta, hay ta tuyệt giao với ông?"

12

Mạnh Tử rời nước Tề, Doãn Sĩ bảo người ta rằng: "Nếu không biết vua Tề không thể làm được như vua Thang, vua Võ, ấy là kẻ không sáng suốt; nếu biết không thể mà vẫn đến, ấy là kẻ cầu bổng lộc. Đi nghìn dặm đến gặp vua, không được trọng dụng nên bỏ đi, thế mà nghỉ lại đất Trú đến ba đêm rồi mới ra khỏi biên giới, sao mà chần chừ chậm chạp thế! Tôi rất không vui vì điều đó."

Cao Tử đem lời ấy kể lại.

Mạnh Tử nói: "Ông Doãn Sĩ kia sao hiểu được lòng ta? Đi nghìn dặm đến gặp vua là mong ước của ta. Không được dùng phải ra đi, há phải là điều ta mong muốn? Chẳng qua là ta bất đắc dĩ thôi. Ta ở lại đất Trú ba đêm rồi mới đi, trong lòng vẫn còn cho là quá nhanh. Ta mong vua sớm thay đổi! Nếu vua thay đổi, vua tất sẽ gọi ta quay lại. Ra khỏi đất Trú mà vua không sai người đuổi theo giữ lại, bấy giờ ta mới dứt khoát ý chí trở về quê. Dù vậy, ta há nỡ bỏ mặc vua sao? Vua vẫn đủ khả năng làm điều thiện. Nếu vua dùng ta, đâu chỉ dân Tề được yên mà cả dân thiên hạ đều được yên. Ta mong vua thay đổi, ngày ngày trông đợi! Ta há lại như hạng tiểu nhân, can gián vua không được thì nổi giận, hầm hầm nét mặt, khi ra đi thì gắng hết sức chạy cả ngày cho thật xa mới dừng lại nghỉ sao?"

Doãn Sĩ nghe vậy liền nói: "Tôi thực là kẻ tiểu nhân vậy."

13

Mạnh Tử rời nước Tề, trên đường đi Sung Ngu hỏi: "Trông thầy có vẻ không vui. Trước đây tôi nghe thầy dạy: 'Quân tử không oán trời, không trách người'."

Mạnh Tử nói: "Lúc đó khác, lúc này khác. Cứ năm trăm năm tất có bậc vương giả trỗi dậy, trong khoảng đó tất có người hiền danh vang thế giới. Từ nhà Chu đến nay đã hơn bảy trăm năm rồi; tính theo số năm thì đã quá, xét theo thời thế thì đã đến lúc. Nhưng trời chưa muốn thiên hạ thái bình đó thôi. Nếu muốn thiên hạ thái bình, trong đời này, ngoài ta ra còn ai vào đây nữa? Ta có gì mà không vui?"

14

Mạnh Tử rời nước Tề, ở đất Hưu. Công Tôn Sửu hỏi: "Làm quan mà không nhận bổng lộc, có phải đạo người xưa không?"

Mạnh Tử đáp: "Không phải. Khi ở đất Sùng, ta được gặp vua; khi lui ra đã có ý muốn đi, vì không muốn thay đổi chí hướng nên không nhận bổng lộc. Tiếp đó vì có việc quân nên chưa thể xin đi ngay. Ở lại nước Tề lâu ngày như thế vốn không phải là chí nguyện của ta."