Công Tôn Sửu thượng

1

Công Tôn Sửu hỏi: "Thầy nắm quyền ở nước Tề, thì công trạng của Quản Trọng, Án Tử có thể lập lại được chăng?"

Mạnh Tử đáp: "Anh đúng là người nước Tề, chỉ biết có Quản Trọng và Án Tử mà thôi. Có người hỏi Tăng Tây: 'Ông với Tử Lộ ai hiền hơn?'. Tăng Tây lo lắng nói: 'Đó là người mà tiền nhân tôi kính sợ'. Người kia lại hỏi: 'Vậy ông với Quản Trọng ai hiền hơn?'. Tăng Tây sa sầm nét mặt không vui nói: 'Sao anh lại đem tôi so với Quản Trọng? Quản Trọng được vua tin dùng chuyên nhất, nắm chính sự lâu như thế, mà công nghiệp lại thấp kém như thế. Sao lại so tôi với ông ta!'." Mạnh Tử nói tiếp: "Quản Trọng là người mà Tăng Tây còn không thèm làm, thế mà anh lại muốn tôi làm như ông ta sao?"

Công Tôn Sửu hỏi: "Quản Trọng giúp vua xưng bá, Án Tử giúp vua hiển danh, Quản Trọng và Án Tử vẫn không đáng để học theo sao?"

Mạnh Tử đáp: "Giúp vua Tề xưng vương dễ như trở bàn tay vậy."

Công Tôn Sửu nói: "Nếu thế thì lòng nghi hoặc của đệ tử càng lớn. Như đức của Văn Vương, trăm tuổi mới mất mà vẫn chưa thấm nhuần khắp thiên hạ; phải đợi Võ Vương và Chu Công kế nghiệp sau đó đạo mới hành khắp. Nay thầy nói xưng vương dễ như vậy, hóa ra Văn Vương không đáng làm phép tắc sao?"

Mạnh Tử đáp: "Văn Vương sao có thể so được? Từ Thành Thang đến Võ Đinh, có sáu bảy vị vua hiền thánh xuất hiện. Thiên hạ theo nhà Ân đã lâu, lâu thì khó thay đổi. Võ Đinh khiến chư hầu triều bái, nắm thiên hạ dễ như vận hành trong lòng bàn tay. Đời Trụ cách Võ Đinh không xa, những di phong thiện chính của đời trước vẫn còn; lại có các hiền nhân như Vi Tử, Vi Trọng, Tỷ Can, Cơ Tử, Giao Cách cùng phò tá, nên mãi sau này mới mất nước. Lúc đó từng tấc đất, từng người dân đều là của nhà Ân; Văn Vương lại khởi nghiệp từ vùng đất chỉ trăm dặm nên mới khó. Người Tề có câu: 'Dù có trí tuệ, không bằng thừa thế; dù có công cụ, không bằng đợi thời'. Thời nay xưng vương dễ là vì: Thời cực thịnh nhà Hạ, Thương, Chu, đất đai không quá nghìn dặm, mà nước Tề nay đã có đủ; gà kêu chó sủa nghe tiếng nhau khắp bốn cõi, nước Tề đã có đủ dân. Đất không cần mở thêm, dân không cần tụ thêm, chỉ cần hành nhân chính mà xưng vương thì không ai ngăn nổi. Vả lại, chưa bao giờ vắng bóng thiên tử lâu như lúc này, dân chưa bao giờ khốn khổ vì bạo chính hơn lúc này. Người đói dễ ăn, người khát dễ uống. Khổng Tử nói: 'Đức lan truyền còn nhanh hơn trạm bưu truyền mệnh'. Thời nay, nước vạn xe hành nhân chính thì dân vui mừng như được giải cứu khỏi cảnh treo ngược. Cho nên bỏ công một nửa người xưa mà công hiệu tất gấp đôi, chỉ có thời này mới làm được."

2

Công Tôn Sửu hỏi: "Nếu thầy được làm khanh tướng nước Tề, được thực hành đạo của mình, dù nhờ đó mà xưng bá hay xưng vương cũng không lạ. Nếu vậy thầy có động tâm (lo sợ, xao động) không?"

Mạnh Tử đáp: "Không, ta bốn mươi tuổi đã bất động tâm rồi."

Công Tôn Sửu nói: "Nếu vậy thầy đã vượt xa Mạnh Bôn (dũng sĩ xưa) rồi."

Mạnh Tử đáp: "Điều đó không khó. Cáo Tử còn bất động tâm trước ta."

Công Tôn Sửu hỏi: "Bất động tâm có đạo lý gì không?"

Mạnh Tử đáp: "Có. Cái dũng của Bắc Cung Uẩn là da không run, mắt không nháy. Nghĩ rằng bị người khác xúc phạm dù chỉ một tơ hào cũng như bị đánh giữa chợ. Không chịu nhục trước kẻ áo vải, cũng không chịu nhục trước vua vạn xe. Xem việc ám sát vua vạn xe như đâm một kẻ thường dân. Không nể sợ chư hầu. Có tiếng xấu đến tai tất phản kháng lại. Còn cái dũng của Mạnh Thi Xá là nói: 'Xem không thắng cũng như thắng. Lường địch rồi mới tiến, lo thắng rồi mới đánh, ấy là sợ ba quân vậy. Ta đâu thể chắc thắng? Chỉ là không sợ hãi mà thôi'. Mạnh Thi Xá giống Tăng Tử, Bắc Cung Uẩn giống Tử Hạ. Cái dũng của hai người không biết ai hơn, nhưng Mạnh Thi Xá giữ được điều cốt yếu. Xưa Tăng Tử bảo Tử Tương: 'Anh thích cái dũng sao? Ta từng nghe về cái Đại Dũng từ Phu tử: Tự xét mình mà thấy không chính trực, dù là kẻ áo vải ta cũng lo sợ; tự xét mình mà thấy chính trực, dù nghìn vạn người ta cũng cứ đi'. Cái giữ 'khí' của Mạnh Thi Xá không bằng cái giữ 'nghĩa' cốt yếu của Tăng Tử."

Công Tôn Sửu hỏi: "Xin hỏi sự bất động tâm của thầy và của Cáo Tử khác nhau thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Cáo Tử nói: 'Điều gì không hiểu qua lời nói thì đừng tìm trong tâm; điều gì không thông trong tâm thì đừng tìm ở khí'. Không thông trong tâm mà không tìm ở khí là đúng; nhưng không hiểu qua lời nói mà không tìm trong tâm là sai. Chí là người chỉ huy của khí; khí là cái làm đầy cơ thể. Chí đi đến đâu, khí theo đến đó. Cho nên nói: hãy giữ vững cái chí, đừng làm loạn cái khí."

Công Tôn Sửu hỏi: "Đã nói 'chí là chỉ huy, khí theo sau', lại nói 'giữ vững chí, đừng làm loạn khí', là sao?"

Mạnh Tử đáp: "Chí tập trung thái quá thì làm động khí; khí tập trung thái quá thì làm động chí. Như người chạy, người vấp, ấy là cái khí vận động mà làm động đến tâm."

Công Tôn Sửu hỏi: "Xin hỏi thầy có sở trường gì?"

Mạnh Tử đáp: "Ta biết rõ lời nói (tri ngôn), ta giỏi nuôi dưỡng cái khí hạo nhiên của mình."

Công Tôn Sửu hỏi: "Hạo nhiên chi khí là gì?"

Mạnh Tử đáp: "Thật khó nói rõ. Đó là thứ khí cực lớn, cực cương, lấy sự chính trực mà nuôi dưỡng, không làm hại nó, thì nó lấp đầy khoảng trời đất. Khí ấy phải đi đôi với nghĩa và đạo, không có chúng thì nó sẽ héo mòn. Đó là thứ khí do tích tụ việc nghĩa sinh ra, chứ không phải giả vờ làm nghĩa mà có được. Làm việc gì mà lòng không tự toại nguyện thì khí sẽ héo mòn ngay. Ta vì thế mới nói Cáo Tử chưa từng biết Nghĩa, vì ông ta coi Nghĩa là cái bên ngoài. Nuôi khí phải thực hành liên tục nhưng không được nóng vội mong kết quả ngay, tâm không được quên nhưng cũng không được gượng ép giúp nó lớn nhanh. Đừng như người nước Tống: Lo mạ không lớn mà kéo mạ lên, mệt lả trở về bảo người nhà: 'Hôm nay mệt quá, ta đã giúp mạ lớn rồi!'. Con anh ta chạy ra xem thì mạ đã chết khô cả. Thiên hạ kẻ giúp mạ lớn nhanh như thế rất nhiều. Kẻ cho rằng vô ích mà bỏ mặc là người không chăm mạ; kẻ gượng ép cho nó lớn là kẻ kéo mạ lên, chẳng những không ích gì mà còn gây hại."

Công Tôn Sửu hỏi: "Thế nào là biết rõ lời nói (tri ngôn)?"

Mạnh Tử đáp: "Nghe lời thiên lệch biết họ bị che lấp; nghe lời phóng túng biết họ bị sa đà; nghe lời tà bậy biết họ đã rời xa đạo lý; nghe lời quanh co biết họ đã cùng đường. Những điều ấy sinh ra từ tâm, hại đến chính sự; phát ra chính sự, hại đến công việc. Bậc thánh nhân có sống lại cũng tất theo lời ta."

Công Tôn Sửu nói: "Tể Ngã, Tử Cống giỏi thuyết phục; Nhiễm Ngưu, Mân Tử, Nhan Uyên giỏi bàn đức hạnh; Khổng Tử bao hàm tất cả nhưng lại khiêm tốn nói mình không giỏi từ lệnh. Vậy thầy đã là thánh nhân rồi sao?"

Mạnh Tử nói: "Ôi! Sao anh lại nói thế! Xưa Tử Cống hỏi Khổng Tử: 'Thầy là thánh nhân rồi chăng?'. Khổng Tử đáp: 'Thánh thì ta không dám nhận, ta chỉ là người học không biết chán, dạy không biết mỏi mà thôi'. Tử Cống nói: 'Học không chán là trí, dạy không mỏi là nhân. Đã nhân lại trí, thầy đúng là thánh nhân rồi'. Đến như Khổng Tử còn không nhận mình là thánh, anh nói thế là sao?"

Công Tôn Sửu hỏi tiếp: "Đệ tử nghe nói Tử Hạ, Tử Du, Tử Trương mỗi người có một phần của thánh nhân; Nhiễm Ngưu, Mân Tử, Nhan Uyên thì có đầy đủ nhưng ở quy mô nhỏ hơn. Xin hỏi thầy đứng ở bậc nào?"

Mạnh Tử đáp: "Hãy tạm gác chuyện đó lại."

Công Tôn Sửu hỏi: "Bá Di, Y Doãn thì sao?"

Mạnh Tử đáp: "Đạo các vị khác nhau. Không phải vua hiền không thờ, không phải dân tốt không sai bảo, trị thì ra làm quan, loạn thì ẩn dật, đó là Bá Di. Vua nào mà chẳng thờ được? Dân nào mà chẳng sai bảo được? Trị cũng ra làm quan, loạn cũng ra làm quan, đó là Y Doãn. Đáng làm quan thì làm, đáng dừng thì dừng, đáng ở lâu thì ở, đáng đi nhanh thì đi, đó là Khổng Tử. Tất cả đều là bậc thánh nhân đời xưa. Ta chưa làm được như họ, nhưng nguyện vọng của ta là học theo Khổng Tử."

Công Tôn Sửu hỏi: "Bá Di, Y Doãn so với Khổng Tử có ngang hàng không?"

Mạnh Tử đáp: "Không. Từ khi có loài người đến nay, chưa có ai bằng Khổng Tử."

Công Tôn Sửu hỏi: "Vậy họ có điểm gì chung?"

Mạnh Tử đáp: "Có. Nếu cho họ đất trăm dặm để cai trị, họ đều có thể khiến chư hầu triều bái, có được thiên hạ. Nhưng nếu phải làm một việc bất nghĩa, giết một người vô tội mà được thiên hạ, họ đều không làm. Đó là điểm chung."

Công Tôn Sửu hỏi: "Vậy điểm khác biệt là gì?"

Mạnh Tử đáp: "Tể Ngã, Tử Cống, Hữu Nhược có trí tuệ đủ để hiểu bậc thánh nhân, họ không bao giờ a tòng nịnh hót người mình yêu kính. Tể Ngã nói: 'Theo tôi thấy, Phu tử còn hiền hơn cả Nghiêu, Thuấn nhiều'. Tử Cống nói: 'Xem lễ của thầy mà biết chính sự, nghe nhạc của thầy mà biết đức độ. Dù trăm đời sau, có bậc vương giả nào xuất hiện cũng không thể thay đổi đạo lý của thầy. Từ khi có loài người đến nay chưa có ai bằng thầy'. Hữu Nhược nói: 'Đâu chỉ riêng loài người mới thế! Kỳ lân so với loài chạy, Phượng hoàng so với loài bay, Thái Sơn so với gò đất, sông biển so với vũng nước; đều cùng loài nhưng cái này vượt trội hơn hẳn cái kia. Bậc thánh nhân đối với dân chúng cũng vậy, ngài vươn cao khỏi đồng loại, vượt lên trên đám đông. Từ khi có loài người đến nay, chưa có ai rực rỡ hơn Khổng Tử'."

3

Mạnh Tử nói: "Dùng sức mạnh mà giả mượn nhân nghĩa thì xưng bá, kẻ xưng bá phải có nước lớn. Dùng đức hạnh mà thực hành nhân nghĩa thì xưng vương, kẻ xưng vương không cần đợi nước lớn, Thành Thang chỉ có bảy mươi dặm, Văn Vương chỉ có trăm dặm. Dùng sức mạnh phục người thì người ta không tâm phục, chẳng qua vì sức không đủ chống lại; dùng đức phục người thì người ta lòng vui mừng mà thực lòng phục, như bảy mươi môn đồ tâm phục Khổng Tử vậy. Kinh Thi nói: 'Từ tây sang đông, từ nam chí bắc, không ai không phục', chính là nghĩa đó."

4

Mạnh Tử nói: "Làm điều nhân thì vinh, không nhân thì nhục. Nay ghét nhục mà lại ở trong cảnh bất nhân, chẳng khác nào ghét ẩm ướt mà lại ở chỗ thấp trũng. Nếu ghét nhục, không gì bằng quý trọng đức và tôn trọng kẻ sĩ. Người hiền ở địa vị cao, người tài giữ chức vụ đúng; lúc quốc gia nhàn hạ, nhân thời cơ này làm sáng tỏ chính trị và hình luật, thì dù là nước lớn cũng phải nể sợ. Kinh Thi có câu: 'Đợi lúc trời chưa mưa, hái vỏ rễ dâu về, đan kín cửa sổ lỗ hổng. Nay dưới dân đen này, ai dám khinh lừa ta?'. Khổng Tử nói: 'Người làm bài thơ này chắc biết đạo lý! Biết trị nước mình thì ai dám khinh lừa?'. Nay quốc gia nhàn hạ, lại nhân lúc này mà ăn chơi lười biếng, ấy là tự chuốc lấy họa. Họa phúc không gì là không do mình cầu lấy. Kinh Thi nói: 'Mãi xứng với thiên mệnh, tự cầu nhiều phúc cho mình'. Sách Thái Giáp nói: 'Trời gây họa còn có thể tránh; mình gây họa thì không thể sống', chính là nghĩa này."

5

Mạnh Tử nói: "Tôn trọng người hiền, sử dụng người tài, người tuấn kiệt giữ chức vị, thì kẻ sĩ thiên hạ đều vui mừng muốn đứng trong triều của vua. Nơi chợ búa, chỉ cho thuê chỗ mà không thu thuế hàng, hoặc thực hiện luật lệ mà không buộc thuê chỗ, thì thương nhân thiên hạ đều vui mừng muốn chứa hàng ở chợ của vua. Nơi biên quan, chỉ kiểm tra mà không thu thuế, thì hành khách thiên hạ đều vui mừng muốn đi trên đường của vua. Người cày ruộng, chỉ cần giúp việc công điền mà không thu thuế thóc riêng, thì nông dân thiên hạ đều vui mừng muốn cày trên đồng nội của vua. Nơi cư trú, không thu thuế thân và thuế ngõ hẻm vô lý, thì dân chúng thiên hạ đều vui mừng muốn làm dân của vua. Thực sự làm được năm điều này, thì dân nước láng giềng sẽ ngưỡng vọng vua như cha mẹ. Đem con em đi đánh cha mẹ chúng, từ khi có loài người đến nay chưa ai làm được. Như thế sẽ không có đối thủ trong thiên hạ. Kẻ không có đối thủ trong thiên hạ chính là người thực thi mệnh trời. Như thế mà không xưng vương thì chưa từng có vậy."

6

Mạnh Tử nói: "Người ta ai cũng có lòng không nỡ nhìn người khác đau khổ. Các bậc tiên vương có lòng không nỡ này nên mới có chính sách thương dân. Dùng tấm lòng ấy hành chính sách ấy thì trị thiên hạ dễ như vận hành trong lòng bàn tay. Sở dĩ nói ai cũng có lòng không nỡ là vì: Nay nếu người ta đột nhiên thấy một đứa trẻ sắp rơi xuống giếng, ai cũng có lòng hãi hùng thương xót; không phải vì muốn làm quen với cha mẹ đứa trẻ, không phải vì muốn cầu danh tiếng với làng xóm bạn bè, cũng không phải vì ghét tiếng khóc của đứa trẻ mà làm vậy. Xét thế thì thấy: không có lòng thương xót không phải là người; không có lòng thẹn ghét (việc xấu) không phải là người; không có lòng khiêm nhường không phải là người; không có lòng thị phi (biết đúng sai) không phải là người. Lòng thương xót là đầu mối của Nhân; lòng thẹn ghét là đầu mối của Nghĩa; lòng khiêm nhường là đầu mối của Lễ; lòng thị phi là đầu mối của Trí. Con người có bốn đầu mối ấy cũng như có bốn chân tay vậy. Có đủ bốn đầu mối mà tự bảo mình không làm được là tự hại mình; bảo vua mình không làm được là hại vua mình. Phàm người có đủ bốn đầu mối, nếu biết mở rộng và làm đầy chúng, thì như lửa mới nhen, như suối mới chảy. Nếu làm đầy được thì đủ để bảo vệ bốn biển; nếu không làm đầy thì ngay cả phụng dưỡng cha mẹ cũng không xong."

7

Mạnh Tử nói: "Thợ làm tên há lại kém nhân đức hơn thợ làm áo giáp sao? Thợ làm tên chỉ sợ tên không làm bị thương người, thợ làm áo giáp chỉ sợ người bị thương. Thầy cúng và thợ đóng quan tài cũng thế (một bên cầu sống, một bên mong chết). Cho nên chọn nghề nghiệp không thể không thận trọng. Khổng Tử nói: 'Sống ở nơi có lòng nhân mới là đẹp. Chọn chỗ ở mà không chọn nơi có lòng nhân, sao gọi là trí?'. Nhân là chức tước cao quý của trời, là ngôi nhà an ổn của người. Không ai ngăn cản mà mình không giữ lòng nhân, ấy là không trí. Không nhân không trí, không lễ không nghĩa, tất phải làm tôi tớ cho người. Đã làm tôi tớ mà lại xấu hổ vì việc đó, thì chẳng khác nào thợ làm cung xấu hổ vì làm cung, thợ làm tên xấu hổ vì làm tên. Nếu đã biết hổ thẹn, không gì bằng hành nhân. Người nhân như người bắn cung: chỉnh đốn mình ngay ngắn rồi mới bắn; bắn không trúng thì không oán trách người thắng mình, mà chỉ tự trách mình (phản cầu chư kỷ) mà thôi."

8

Mạnh Tử nói: "Tử Lộ hễ được người ta chỉ cho lỗi lầm là vui mừng. Vua Vũ nghe được lời lành thì bái tạ. Vua Thuấn còn vĩ đại hơn thế: coi điều thiện là của chung với mọi người, bỏ ý riêng theo ý người, vui vẻ học điều thiện của người khác để làm điều thiện cho mình. Từ lúc đi cày, làm gốm, đánh cá cho đến khi làm hoàng đế, không việc gì là không học ở người khác. Học điều thiện ở người để làm điều thiện cho mình, ấy là giúp người khác cùng làm điều thiện. Cho nên đức của người quân tử không gì lớn bằng việc giúp người cùng làm điều thiện (dữ nhân vi thiện)."

9

Mạnh Tử nói: "Bá Di không phải vua hiền thì không thờ, không phải bạn tốt thì không kết giao. Không đứng ở triều đình của kẻ ác, không nói chuyện với kẻ ác; đứng ở triều kẻ ác, nói chuyện với kẻ ác, ông coi như mặc áo gấm đội mũ cao mà ngồi vào đống than bụi. Ông giữ lòng ghét cái ác đến mức: đứng cùng người làng mà thấy mũ họ không ngay ngắn, ông liền bỏ đi ngay không nhìn lại, như sợ bị lây bẩn vậy. Cho nên các chư hầu dù có lời lẽ khéo léo mời đến, ông cũng không nhận. Không nhận là vì không thèm đến vậy. Liễu Hạ Huệ thì khác, không hổ thẹn khi thờ vua xấu, không chê chức quan nhỏ. Ra làm quan không giấu tài đức, nhất định hành đạo của mình. Bị bỏ rơi không oán hận, gặp khốn cùng không lo sầu. Ông nói: 'Anh là anh, tôi là tôi. Dù anh có cởi trần lộ thân bên cạnh tôi, sao có thể làm bẩn tôi được!'. Cho nên ông vui vẻ ở bên họ mà không đánh mất mình, người ta kéo giữ lại ông liền ở lại. Người ta kéo giữ mà ông ở lại, là vì ông thấy chẳng cần thiết phải rời đi vậy." Mạnh Tử nhận xét: "Bá Di quá hẹp hòi, Liễu Hạ Huệ quá suồng sã. Hẹp hòi và suồng sã, người quân tử đều không theo."