Chương 2

Lương Huệ Vương hạ

Trang Bạo kiến Mạnh Tử, nói: "Tôi triều kiến vua, vua nói với tôi về sở thích âm nhạc, tôi chưa biết đối đáp sao." Rồi hỏi: "Thích âm nhạc thì thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Vua mà cực kỳ thích âm nhạc thì nước Tề có hy vọng vậy!"

Hôm sau, Mạnh Tử kiến vua Tề, hỏi: "Vua từng nói với Trang Tử là thích âm nhạc, có chuyện đó chăng?"

Vua biến sắc đáp: "Quả nhân không thể thích nhạc của tiên vương, chỉ thích nhạc đời nay thôi."

Mạnh Tử nói: "Vua cực kỳ thích âm nhạc thì nước Tề có hy vọng. Nhạc nay cũng như nhạc xưa vậy."

Vua hỏi: "Có thể cho nghe lẽ đó chăng?"

Mạnh Tử hỏi: "Một mình thưởng nhạc và cùng người khác thưởng nhạc, cái nào vui hơn?"

Vua đáp: "Không bằng cùng người khác."

Mạnh Tử hỏi: "Cùng ít người thưởng nhạc và cùng đám đông thưởng nhạc, cái nào vui hơn?"

Vua đáp: "Không bằng cùng đám đông."

Mạnh Tử nói: "Xin vì vua mà bàn về âm nhạc. Nay vua tấu nhạc ở đây, dân nghe tiếng chuông trống, sáo kèn, đều nhức đầu nhíu mày bảo nhau: 'Vua ta thích âm nhạc sao lại để chúng ta khốn khổ thế này, cha con không được gặp nhau, anh em vợ con ly tán'. Lại như vua đi săn, dân nghe tiếng xe ngựa, thấy cờ xí lộng lẫy, đều nhức đầu nhíu mày bảo nhau: 'Vua ta thích đi săn sao lại để chúng ta khốn khổ thế này'. Ấy không có gì khác, là vì không cùng dân vui vầy. Nếu vua tấu nhạc hay đi săn mà dân nghe thấy đều hớn hở bảo nhau: 'Vua ta chắc khỏe mạnh nên mới tấu nhạc, đi săn được như thế', ấy là vì vua cùng dân chung vui. Vua cùng dân chung vui thì sẽ xưng vương thiên hạ."

Tề Tuyên Vương hỏi: "Vườn của Văn Vương rộng bảy mươi dặm, có chuyện đó chăng?"

Mạnh Tử đáp: "Sách cũ có chép."

Vua hỏi: "Lớn đến thế sao?"

Mạnh Tử đáp: "Dân còn cho là nhỏ."

Vua hỏi: "Vườn quả nhân rộng bốn mươi dặm, dân lại cho là lớn, là tại sao?"

Mạnh Tử đáp: "Vườn Văn Vương bảy mươi dặm, người cắt cỏ, kẻ săn bắn đều được vào, vua cùng dân dùng chung, dân cho là nhỏ chẳng phải lẽ sao? Tôi khi mới vào biên cảnh, hỏi về đại cấm mới dám nhập cảnh. Nghe nói trong kinh thành có vườn bốn mươi dặm, ai giết hươu nai ở đó thì tội như giết người; thế là vua đào cái bẫy rộng bốn mươi dặm giữa nước vậy. Dân cho là lớn chẳng phải lẽ sao?"

Tề Tuyên Vương hỏi: "Giao thiệp với nước láng giềng có đạo lý gì không?"

Mạnh Tử đáp: "Có. Chỉ người nhân mới có thể lấy nước lớn thờ nước nhỏ, như Thành Thang thờ nước Cát, Văn Vương thờ quân Côn Di. Chỉ người trí mới có thể lấy nước nhỏ thờ nước lớn, như Thái Vương thờ quân Huân Dục, Câu Tiễn thờ nước Ngô. Nước lớn thờ nước nhỏ là người vui với đạo trời; nước nhỏ thờ nước lớn là người sợ mệnh trời. Người vui với đạo trời thì giữ được thiên hạ; người sợ mệnh trời thì giữ được nước mình."

Vua nói: "Lời ngài thật lớn lao! Nhưng quả nhân có tật xấu là ưa sự dũng mãnh."

Mạnh Tử đáp: "Xin vua đừng ưa cái dũng nhỏ. Kẻ tuốt gươm trợn mắt quát: 'Ai dám chống ta!', đó là cái dũng của kẻ thất phu, chỉ địch nổi một người. Xin vua hãy mở rộng cái dũng ấy! Văn Vương nổi giận một lần mà làm yên dân thiên hạ. Vũ Vương nổi giận một lần mà làm yên dân thiên hạ. Nay vua nổi giận một lần mà làm yên dân thiên hạ, thì dân chỉ sợ vua không ưa sự dũng mãnh mà thôi."

Tề Tuyên Vương gặp Mạnh Tử ở Tuyết Cung, hỏi: "Bậc hiền giả cũng có niềm vui này (cung điện) sao?"

Mạnh Tử đáp: "Có. Dân không được hưởng thì oán trách bề trên. Không được hưởng mà oán trách bề trên là sai; nhưng làm bề trên mà không cùng dân chung vui cũng là sai. Vua vui cái vui của dân, dân sẽ vui cái vui của vua; vua lo cái lo của dân, dân sẽ lo cái lo của vua. Vui cùng thiên hạ, lo cùng thiên hạ, như thế mà không xưng vương thì chưa từng có vậy." Mạnh Tử kể chuyện vua Cảnh Công nước Tề đi du ngoạn, nghe lời Án Tử mà mở kho cứu tế, giúp dân bớt khổ, cùng dân chung vui, đó mới là cái đạo của tiên vương.

Tề Tuyên Vương hỏi: "Mọi người khuyên ta phá bỏ Minh Đường, nên phá hay thôi?"

Mạnh Tử đáp: "Minh Đường là nơi của bậc vương giả. Vua muốn hành vương chính thì đừng phá."

Vua hỏi: "Vương chính thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Xưa Văn Vương trị nước: thu thuế chín phần lấy một, quan lại được hưởng lộc cha truyền con nối, kiểm soát biên quan mà không thu thuế hàng hóa, ao hồ không cấm dân đánh cá, tội nhân không phạt lây vợ con. Những người góa vợ, góa chồng, già không con, trẻ không cha là hạng cùng khổ nhất. Văn Vương thi hành nhân chính tất ưu tiên bốn hạng người này trước."

Vua khen hay, Mạnh Tử bảo: "Hay sao vua không làm?"

Vua đáp: "Quả nhân có tật ham tiền của, ham sắc dục."

Mạnh Tử dẫn tích xưa cho thấy nếu vua ham tiền của, sắc dục mà biết cùng dân hưởng chung, khiến dân ai cũng có kho tàng, ai cũng có đôi lứa, không ai oán hận, thì việc ham muốn đó chẳng hại gì đến vương đạo.

Mạnh Tử bảo vua Tề: "Có người gửi vợ con cho bạn để sang nước Sở du ngoạn, khi về thấy vợ con đói rét, thì xử sao?"

Vua đáp: "Cắt đứt tình bạn."

Mạnh Tử hỏi: "Quan tòa không quản được thuộc cấp, thì xử sao?"

Vua đáp: "Cách chức."

Mạnh Tử hỏi: "Trong nước không được trị yên, thì xử sao?"

Vua Tề nhìn sang hai bên mà nói sang chuyện khác.

Mạnh Tử kiến vua Tề, nói: "Gọi là nước cũ không phải vì có cây cổ thụ, mà vì có các đại thần truyền đời. Vua nay không có thân tín, người hôm qua mới dùng hôm nay mất tích cũng không hay."

Vua hỏi: "Làm sao biết kẻ không tài mà bỏ?"

Mạnh Tử đáp: "Dùng người hiền phải thận trọng. Người bên cạnh bảo hiền, chưa tin được; các quan bảo hiền, chưa tin được; dân cả nước bảo hiền, bấy giờ mới xem xét, thấy hiền thật mới dùng. Khi bỏ hay giết cũng phải như vậy, phải dựa vào sự kiểm chứng của dân cả nước. Làm được vậy mới có thể coi là cha mẹ của dân."

Tề Tuyên Vương hỏi: "Thành Thang đuổi Kiệt, Vũ Vương đánh Trụ, có chuyện đó chăng? Kẻ làm tôi mà giết vua có được không?"

Mạnh Tử đáp: "Kẻ phá hoại nhân nghĩa gọi là tặc, là tàn. Kẻ tàn tặc chỉ là một gã độc phu. Tôi mới nghe việc giết gã độc phu Trụ thôi, chưa nghe chuyện giết vua."

Mạnh Tử nói với vua Tề: "Xây nhà lớn tất nhờ thợ tìm gỗ lớn. Thợ đẽo nhỏ đi vua liền giận. Người ta từ nhỏ đã học đạo, lớn lên muốn hành đạo, vua lại bảo: 'Hãy bỏ điều ngươi học mà theo ý ta', thì sao? Có viên ngọc quý, vua tất nhờ thợ ngọc mài giũa. Đến việc trị nước, vua lại bảo người tài bỏ cái họ học để nghe theo vua, chẳng phải là dạy thợ ngọc cách mài ngọc sao?"

Nước Tề đánh nước Yên thắng lợi. Vua hỏi có nên chiếm luôn không. Mạnh Tử đáp: "Nếu chiếm mà dân Yên vui lòng thì chiếm, như Vũ Vương xưa. Nếu chiếm mà dân Yên không vui thì đừng chiếm, như Văn Vương xưa. Dân Yên đón quân Tề bằng giỏ cơm bầu rượu, ấy là vì muốn tránh nạn nước lửa. Nếu vua chiếm lấy mà lại làm khổ dân hơn, thì dân sẽ tìm lối thoát khác mà thôi."

Nước Tề chiếm nước Yên, chư hầu bàn mưu cứu Yên. Vua Tề lo lắng, Mạnh Tử bảo: "Xưa Thành Thang từ bảy mươi dặm mà trị thiên hạ, đi đến đâu dân trông chờ như nắng hạn mong mưa. Nay dân Yên đón quân Tề là mong thoát nạn, vua lại giết cha anh họ, bắt bớ con em họ, phá miếu thờ, cướp của cải, thế sao được? Thiên hạ sợ Tề mạnh, nay Tề lại tham đất mà không hành nhân chính là tự chuốc họa binh đao. Vua nên lập tức trả lại người già trẻ nhỏ, dừng việc cướp bóc, bàn với dân Yên lập vua mới cho họ rồi rút quân, thế mới ngăn được chư hầu."

Nước Trâu xung đột với nước Lỗ. Mục Công hỏi: "Quan lại của ta chết ba mươi ba người mà dân không ai cứu. Giết dân thì không xuể, không giết thì căm hận kẻ coi thường bề trên, phải làm sao?"

Mạnh Tử đáp: "Lúc đói kém, dân của vua chết bờ chết bụi, kẻ khỏe mạnh phiêu tán khắp nơi, trong khi kho vựa của vua đầy ắp mà quan lại không báo cáo, đó là bề trên bỏ mặc dân. Tăng Tử nói: 'Gieo gì gặt nấy'. Nay dân mới có dịp trả thù thôi, vua đừng trách dân. Vua hành nhân chính thì dân sẽ yêu kính và sẵn sàng chết vì bề trên."

Đằng Văn Công hỏi: "Nước Đằng nhỏ bé, nằm giữa Tề và Sở. Nên thờ Tề hay thờ Sở?"

Mạnh Tử đáp: "Mưu kế này tôi không đủ sức. Nếu chẳng đặng đừng, chỉ có một cách: đào hào đắp thành, cùng dân canh giữ, dân liều chết không bỏ vua, thế mới làm được."

Đằng Văn Công lo lắng việc nước Tề xây thành ở đất Tiết. Mạnh Tử bảo: "Xưa Thái Vương lánh giặc Địch mà dời đến núi Kỳ, là chuyện bất khả kháng. Nếu vua làm điều thiện, hậu thế tất có người xưng vương. Quân tử lập nghiệp là để truyền nối, còn thành công hay không là tại trời. Vua lo gì họ, cứ gắng sức làm điều thiện mà thôi."

Đằng Văn Công hỏi cách đối phó với nước lớn. Mạnh Tử dẫn chuyện Thái Vương xưa dâng da lụa, chó ngựa, châu ngọc cho quân Địch mà chúng không tha, vì chúng muốn đất. Thái Vương thà bỏ đất ra đi chứ không muốn vì đất nuôi người mà hại người. Dân thấy ông nhân đức nên theo về rất đông.

Mạnh Tử bảo: "Hoặc là lánh đi như Thái Vương, hoặc là liều chết giữ đất tổ tông không được bỏ, vua hãy chọn một trong hai."

Lỗ Bình Công định đi gặp Mạnh Tử, bị cận thần Tang Thương ngăn cản vì cho rằng Mạnh Tử làm lễ tang sau trọng hơn lễ tang trước là trái lễ. Nhạc Chính Tử vào giải thích với vua rằng đó là do giàu nghèo khác nhau chứ không phải trái lễ, nhưng vua đã thôi không đi.

Nhạc Chính Tử kể lại với Mạnh Tử, Mạnh Tử nói: "Việc đi hay dừng, đôi khi có sức mạnh thôi thúc hoặc ngăn trở, nhưng không hoàn toàn do người. Ta không gặp được vua Lỗ là do ý trời. Đứa con nhà họ Tang kia làm sao ngăn được mệnh trời?"

Mạnh Tử, Mạnh Tử. Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả. Chữ lấy nguyên văn từ Wikisource tiếng Việt.