Lương Huệ Vương thượng

1

Mạnh Tử đến kiến Lương Huệ Vương. Vua nói: "Cụ già! Chẳng quản dặm dài nghìn dặm mà đến, hẳn cũng có cách gì để làm lợi cho nước tôi chứ?"

Mạnh Tử đáp: "Vua hà tất phải nói đến lợi? Chỉ cần có nhân nghĩa mà thôi. Vua nói 'làm lợi cho nước', đại phu nói 'làm lợi cho nhà', kẻ sĩ và dân thường nói 'làm lợi cho thân mình'. Trên dưới tranh nhau cái lợi thì nước nguy khốn. Trong nước vạn xe, kẻ giết vua tất là nhà nghìn xe; trong nước nghìn xe, kẻ giết vua tất là nhà trăm xe. Lấy nghìn trong vạn, lấy trăm trong nghìn, không phải là không nhiều. Nhưng nếu coi nhẹ nghĩa mà coi trọng lợi, thì chưa cướp được chưa thỏa lòng. Chưa từng có người nhân nào lại bỏ rơi cha mẹ, chưa từng có người nghĩa nào lại coi nhẹ vua mình. Vua cũng chỉ nên nói nhân nghĩa mà thôi, hà tất phải nói đến lợi?"

2

Mạnh Tử kiến Lương Huệ Vương. Vua đứng bên hồ, nhìn chim chóc hươu nai mà hỏi: "Bậc hiền giả có vui với những thứ này không?"

Mạnh Tử đáp: "Bậc hiền giả rồi mới được vui cái vui này; kẻ không hiền dù có những thứ này cũng chẳng thấy vui. Kinh Thi viết rằng: 'Bắt đầu xây Linh Đài, dân đến làm việc đông đảo, chẳng mấy chốc mà xong; vua ở trong vườn Linh, hươu cái nằm nghỉ thảnh thơi, chim trắng vỗ cánh trắng ngần; vua ở bên hồ Linh, cá nhảy tung tăng.' Văn Vương dùng sức dân xây đài, xây hồ mà dân lại vui mừng, gọi đài là Linh Đài, hồ là Linh Hồ, vui vì vua có hươu nai cá rùa. Người xưa cùng vui với dân nên mới có được niềm vui thật sự. Ngược lại, kinh Thư chép lời dân nói về bạo chúa: 'Bao giờ mặt trời kia mất đi, ta nguyện cùng chết với nhà ngươi!' Dân đã muốn cùng chết, thì vua dù có đài cao ao sâu, chim quý thú lạ, há có thể vui một mình được sao?"

3

Lương Huệ Vương nói: "Quả nhân đối với nước nhà thật là hết lòng. Vùng Hà Nội gặp hạn thì dời dân sang Hà Đông, chuyển thóc về Hà Nội; vùng Hà Đông gặp hạn cũng làm như vậy. Xem chính sự nước láng giềng, chẳng ai tận tâm như quả nhân. Thế mà dân nước họ không ít đi, dân nước tôi không đông lên, là cớ làm sao?"

Mạnh Tử đáp: "Vua thích chiến tranh, xin lấy việc binh làm dụ. Tiếng trống vang lên, binh khí giao nhau, có kẻ vứt giáp kéo lê vũ khí mà chạy. Kẻ chạy trăm bước rồi dừng, kẻ chạy năm mươi bước rồi dừng. Nếu kẻ chạy năm mươi bước cười kẻ chạy trăm bước là hèn nhát, thì vua thấy thế nào?"

Vua đáp: "Không được, chỉ là chạy không xa bằng thôi, chứ cũng là bỏ chạy cả."

Mạnh Tử nói: "Vua biết thế thì đừng mong dân đông hơn nước láng giềng. Không làm lỡ thời vụ thì thóc ăn chẳng hết; lưới dày không thả vào ao sâu thì cá rùa ăn không xuể; rìu búa chặt cây đúng mùa thì gỗ dùng khôn cùng. Thóc, cá, gỗ dùng không hết khiến dân nuôi sống người thân, lo việc tang ma không điều gì oán hận; đó là khởi đầu của Vương đạo. Nhà có năm mẫu đất trồng dâu thì người năm mươi tuổi được mặc lụa; chăn nuôi súc vật đúng lúc thì người bảy mươi được ăn thịt; ruộng trăm mẫu không bị tước đoạt thời gian canh tác thì nhà mấy miệng ăn không bị đói. Chăm lo giáo dục trường học, giảng dạy đạo hiếu đê, thì người già tóc bạc không phải đội nặng gánh gồng trên đường. Người già mặc lụa ăn thịt, dân đen không đói không rét, như thế mà không lên ngôi vương thì chưa từng có vậy. Nay kẻ giàu để lợn chó ăn thức ăn của người mà không biết hạn chế, đường có người chết đói mà không biết mở kho cứu tế. Người chết lại bảo: 'Chẳng phải tại tôi, tại mất mùa'. Thế có khác gì đâm chết người ta rồi bảo: 'Chẳng phải tại tôi, tại vũ khí'. Vua đừng đổ lỗi cho năm hạn, thì dân thiên hạ sẽ tìm đến với vua."

4

Lương Huệ Vương nói: "Quả nhân xin kính cẩn nghe giáo huấn."

Mạnh Tử hỏi: "Giết người bằng gậy hay bằng dao, có gì khác nhau không?"

Vua đáp: "Không khác gì."

Mạnh Tử hỏi: "Dùng dao hay dùng chính sách tàn bạo để giết người, có gì khác nhau không?"

Vua đáp: "Không khác gì."

Mạnh Tử nói: "Trong bếp có thịt béo, trong chuồng có ngựa béo, mà dân mặt có sắc đói, ngoài đồng có xác chết đói; đó là cầm thú ăn thịt người. Loài thú ăn thịt lẫn nhau, con người còn ghét; nay làm cha mẹ dân mà cai trị để dân đến mức như thú ăn thịt người, thì sao xứng là cha mẹ dân? Khổng Tử nói: 'Kẻ đầu tiên làm ra tượng người để chôn theo người chết chắc chẳng có hậu duệ', là vì tượng ấy giống người mà bị đem dùng. Huống chi lại để dân đói mà chết sao?"

5

Lương Huệ Vương nói: "Nước Tấn ta xưa kia mạnh nhất thiên hạ, cụ đã biết rõ. Đến đời quả nhân, phía đông thua nước Tề, thái tử tử trận; phía tây mất bảy trăm dặm đất cho nước Tần; phía nam bị nước Sở làm nhục. Quả nhân lấy làm hổ thẹn, muốn vì những người đã khuất mà rửa hận một lần, phải làm thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Đất dù chỉ trăm dặm vẫn có thể xưng vương. Nếu vua thi hành nhân chính: giảm hình phạt, nhẹ thuế khóa, dạy dân cày sâu cuốc bẫm; trai trẻ lúc rảnh rỗi thì rèn luyện hiếu đê trung tín, trong phụng sự cha anh, ngoài kính trọng bề trên; như thế có thể khiến họ chỉ dùng gậy gộc mà đánh thắng được giáp sắc binh bén của Tần, Sở. Bọn chúng tước đoạt thời giờ của dân, khiến dân không thể cày cấy để nuôi cha mẹ. Cha mẹ đói rét, anh em vợ con ly tán. Bọn chúng đẩy dân vào cảnh khốn cùng, vua đi chinh phạt chúng, ai sẽ đối địch với vua? Cho nên nói: 'Người nhân không có kẻ thù'. Xin vua đừng nghi ngờ."

6

Mạnh Tử kiến Lương Tương Vương. Khi ra ngoài, ông bảo mọi người: "Nhìn xa không giống một vị quân chủ, đến gần cũng chẳng thấy vẻ uy nghiêm. Ông ta đột ngột hỏi: 'Thiên hạ làm sao để định?' Tôi đáp: 'Định ở chỗ thống nhất'. Ông ta hỏi: 'Ai có thể thống nhất?' Tôi đáp: 'Người không thích giết người có thể thống nhất'. Ông ta lại hỏi: 'Ai sẽ theo người đó?' Tôi đáp: 'Thiên hạ không ai là không theo. Vua có biết mầm lúa không? Tháng bảy tháng tám gặp hạn, mầm lúa khô héo. Khi mây kéo đến, mưa đổ dạt dào, mầm lúa lại bừng sức sống. Như thế thì ai ngăn nổi? Nay những kẻ cai trị dân trong thiên hạ không ai không thích giết người. Nếu có người không thích giết người, dân thiên hạ sẽ nghển cổ mà trông chờ. Thật được như vậy, dân tìm về như nước chảy xuống chỗ thấp, cuồn cuộn không ai ngăn nổi'."

7

Tề Tuyên Vương hỏi: "Việc của Tề Hoàn Công, Tấn Văn Công có thể cho ta nghe được không?"

Mạnh Tử đáp: "Môn đồ của Khổng Tử không ai bàn về việc của Hoàn, Văn, nên hậu thế không truyền lại, tôi cũng chưa từng nghe. Nếu không được từ chối, xin bàn về việc vương đạo chăng?"

Vua hỏi: "Đức độ thế nào thì có thể xưng vương?"

Mạnh Tử đáp: "Bảo vệ dân mà xưng vương, không ai ngăn nổi."

Vua hỏi: "Như quả nhân đây có thể bảo vệ dân được chăng?"

Mạnh Tử đáp: "Được."

Vua hỏi: "Dựa vào đâu mà biết tôi có thể?"

Mạnh Tử đáp: "Tôi nghe quan hầu kể rằng: Vua ngồi trên điện, thấy người dắt bò đi ngang qua, vua hỏi: 'Dắt bò đi đâu?' Người ấy đáp: 'Dắt đi tế chuông'. Vua nói: 'Thả nó ra! Ta không nỡ nhìn nó run rẩy như người không tội mà đi vào chỗ chết'. Người ấy hỏi: 'Vậy bỏ việc tế chuông sao?' Vua bảo: 'Sao bỏ được? Lấy con dê thay thế!' Không biết có chuyện đó chăng?"

Vua đáp: "Có chuyện đó."

Mạnh Tử nói: "Tấm lòng ấy đủ để xưng vương rồi. Dân chúng đều cho là vua bủn xỉn, nhưng tôi biết là vua vì lòng không nỡ."

Vua nói: "Đúng vậy. Dân chúng có ý đó cũng phải. Nước Tề dù nhỏ, tôi đâu tiếc một con bò? Chỉ vì không nỡ nhìn nó run rẩy sợ hãi nên mới thay bằng dê."

Mạnh Tử nói: "Vua đừng lạ khi dân cho là vua bủn xỉn. Lấy con nhỏ thay con lớn, họ sao hiểu được ý vua? Nếu vua thương xót cái cảnh không tội mà đi vào chỗ chết, thì bò với dê có gì khác nhau?"

Vua cười nói: "Thật là tâm trạng gì đây? Ta không phải tiếc của mà thay bằng dê, nhưng dân bảo ta bủn xỉn cũng là lẽ thường."

Mạnh Tử nói: "Không sao, đó chính là phương pháp của nhân đức: vì vua thấy bò mà chưa thấy dê. Người quân tử đối với cầm thú: thấy nó sống không nỡ thấy nó chết, nghe tiếng kêu không nỡ ăn thịt nó. Cho nên quân tử giữ khoảng cách với nhà bếp."

Vua vui mừng nói: "Kinh Thi có câu: 'Lòng người có ý gì, ta đoán biết được ngay'. Chính là nói về thầy đấy. Ta làm việc đó rồi tự xét lại cũng không hiểu rõ lòng mình. Thầy nói ra, lòng ta thấy cảm động vô cùng. Nhưng tâm lòng này hợp với vương đạo là vì sao?"

Mạnh Tử đáp: "Có người thưa với vua rằng: 'Sức tôi đủ nâng trăm quân nhưng không nâng nổi một chiếc lông; mắt tôi đủ nhìn rõ sợi lông tơ nhưng không thấy cả xe củi'. Vua có tin không?"

Vua đáp: "Không."

Mạnh Tử nói: "Nay ơn huệ của vua đủ ban đến cầm thú mà công đức không đến được với dân, là vì sao? Chiếc lông không nâng là vì không dùng sức; xe củi không thấy là vì không dùng mắt; dân không được bảo vệ là vì vua không ban ơn. Cho nên vua không xưng vương được là vì không làm, chứ không phải không thể."

Vua hỏi: "Không làm và không thể khác nhau thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Kẹp núi Thái Sơn nhảy qua biển Bắc, bảo rằng 'tôi không làm được', đó là thật sự không thể. Vì người già mà bẻ cành cây (hoặc xoa bóp), bảo rằng 'tôi không làm được', đó là không làm chứ không phải không thể. Việc vua không xưng vương thuộc loại 'bẻ cành cây' vậy. Kính già người như già mình, yêu trẻ người như trẻ mình, thì thiên hạ có thể xoay chuyển trong lòng bàn tay. Đưa tấm lòng này ban phát cho dân thì ơn huệ đủ bảo vệ bốn biển, không ban phát thì ngay cả vợ con cũng không bảo vệ nổi. Người xưa hơn người khác là vì giỏi mở rộng việc mình làm. Nay ơn đến cầm thú mà không đến được với dân là tại sao? Cân rồi mới biết nặng nhẹ, đo rồi mới biết ngắn dài. Mọi vật đều thế, lòng người lại càng như vậy. Xin vua suy xét kỹ. Hay là vua phải điều binh khiển tướng, làm nguy khốn tướng sĩ, gây oán với chư hầu thì lòng mới thấy khoái lạc?"

Vua nói: "Không, ta đâu có vui gì việc đó, chẳng qua là để cầu điều ta đại dục (mong muốn lớn nhất) mà thôi."

Mạnh Tử hỏi: "Điều đại dục của vua có thể cho nghe chăng?" Vua cười không nói.

Mạnh Tử tiếp: "Vì thức ngon không đủ miệng, áo đẹp không đủ thân, hay sắc đẹp không đủ mắt nhìn, âm thanh không đủ tai nghe, kẻ hầu hạ không đủ sai bảo? Những thứ đó quần thần đều có thể cung phụng đủ, vua đâu phải vì những thứ đó?"

Vua đáp: "Không, ta không phải vì những thứ đó."

Mạnh Tử nói: "Vậy thì điều đại dục của vua đã rõ: muốn mở rộng đất đai, khiến Tần Sở phải triều bái, thống trị trung nguyên và vỗ về bốn phương. Dùng cách hiện tại để cầu điều đó thì chẳng khác gì leo cây tìm cá."

Vua hỏi: "Đến mức thế sao?"

Mạnh Tử đáp: "Còn tệ hơn thế. Leo cây tìm cá tuy không được cá nhưng không có hậu họa. Dùng cách hiện tại mà làm hết sức mình, sau tất có tai ương."

Vua hỏi: "Xin cho biết lý do."

Mạnh Tử đáp: "Nước Trâu đánh với nước Sở, vua nghĩ ai thắng?"

Vua đáp: "Sở thắng."

Mạnh Tử nói: "Vậy thì nhỏ không thắng được lớn, ít không thắng được nhiều, yếu không thắng được mạnh. Đất đai thiên hạ có chín phần, Tề chỉ chiếm một. Dùng một phần để khuất phục tám phần, có khác gì Trâu đánh Sở? Sao không quay về cái gốc? Nay vua thi hành nhân chính, khiến kẻ sĩ thiên hạ đều muốn đứng trong triều vua, người cày ruộng muốn cày trên đất vua, thương nhân muốn buôn bán ở chợ vua, người đi đường muốn đi trên lộ của vua, kẻ bị áp bức muốn đến kêu oan với vua. Nếu được như thế, ai ngăn nổi vua?"

Vua nói: "Ta u mê, chưa tiến đến được mức đó. Mong thầy giúp đỡ ý chí của ta, dạy bảo rõ ràng. Ta dù không thông minh nhưng xin thử làm xem."

Mạnh Tử đáp: "Không có sản nghiệp ổn định mà vẫn giữ được lòng hướng thiện, chỉ có kẻ sĩ mới làm được. Còn dân chúng, không có sản nghiệp tất không có định tâm. Khi không có định tâm thì việc gì xấu xa cũng dám làm. Đến khi họ phạm tội mới đem ra xử phạt, đó là lừa dân vào lưới. Có người nhân nào trị vì mà lại làm việc lừa dân? Cho nên minh quân chế định sản nghiệp cho dân phải khiến họ trên đủ phụng dưỡng cha mẹ, dưới đủ nuôi dưỡng vợ con; năm được mùa thì no ấm, năm mất mùa cũng tránh được cái chết. Sau đó mới khuyên dân hướng thiện, dân theo đó mà làm rất dễ. Nay sản nghiệp của dân trên không đủ thờ cha mẹ, dưới không đủ nuôi vợ con; năm được mùa cũng khổ cực, năm mất mùa thì không thoát chết. Cứu cái chết còn không kịp, thì giờ đâu mà lo lễ nghĩa? Vua muốn hành vương đạo thì phải quay về cái gốc: nhà có năm mẫu đất trồng dâu thì người năm mươi tuổi được mặc lụa; chăn nuôi đúng thời thì người bảy mươi được ăn thịt; ruộng trăm mẫu không bị tước đoạt mùa vụ thì nhà tám miệng ăn không bị đói; chăm lo giáo dục trường học, dạy điều hiếu đê thì người già không phải vất vả trên đường. Người già mặc lụa ăn thịt, dân đen không đói không rét, như thế mà không xưng vương thì chưa từng có vậy."