Chương 13

Tận tâm thượng

Mạnh Tử nói: "Người nỗ lực mở rộng hết lòng mình thì sẽ biết được bản tính của mình. Biết được bản tính của mình thì sẽ biết được Đạo Trời. Giữ lấy lòng mình, bồi dưỡng bản tính của mình, đó là cách phụng sự Trời vậy. Dẫu sống thọ hay chết yểu cũng không thay lòng đổi dạ, lo tu thân để chờ mệnh Trời, đó là cách lập mệnh vậy."

Mạnh Tử nói: "Mọi sự đều do mệnh Trời, hãy thuận theo mà nhận lấy cái mệnh chính đáng. Vì thế, người biết mệnh thì không đứng dưới bức tường lung lay sắp đổ. Tận lực thực hành Đạo rồi chết, ấy là chính mệnh. Bị xiềng xích mà chết (vì phạm tội), ấy không phải là chính mệnh."

Mạnh Tử nói: "'Cầu thì được, bỏ thì mất', đó là sự cầu có ích cho việc đạt được, vì cái ta cầu nằm ở trong ta (đức hạnh). 'Cầu có phương đạo, được do mệnh Trời', đó là sự cầu không ích gì cho việc đạt được, vì cái ta cầu nằm ở bên ngoài ta (tiền tài, danh vọng)."

Mạnh Tử nói: "Muôn vật đều đã có sẵn trong ta. Quay lại soi xét mình mà thấy thành thực, thì không niềm vui nào lớn hơn thế. Cố gắng hết sức theo đạo Thứ (suy lòng mình ra lòng người) mà hành động, thì cầu đạo Nhân không gì gần hơn thế."

Mạnh Tử nói: "Thực hành mà không hiểu rõ, quen tay mà không suy xét, suốt đời đi theo con đường ấy mà không biết Đạo là gì, hạng người đó là hạng đông đảo (chúng nhân) vậy."

Mạnh Tử nói: "Con người không thể không biết hổ thẹn. Biết hổ thẹn về việc mình không biết hổ thẹn, thì mới có thể không còn điều gì đáng thẹn nữa."

Mạnh Tử nói: "Lòng hổ thẹn đối với con người thật lớn lao thay. Những kẻ chuyên làm việc mưu mô xảo quyệt thì không còn chỗ cho lòng hổ thẹn dùng đến. Không biết hổ thẹn vì mình không bằng người, thì sao có thể bằng người được?"

Mạnh Tử nói: "Các bậc hiền vương đời xưa ưa điều thiện mà quên đi quyền thế của mình. Các bậc hiền sĩ đời xưa há chẳng phải cũng thế sao? Họ vui với Đạo của mình mà quên đi quyền thế của người. Cho nên các bậc Vương công nếu không hết lòng kính trọng, giữ đúng lễ tiết thì không thể thường xuyên gặp họ được. Gặp mặt còn chẳng dễ dàng, huống chi là muốn coi họ như bề tôi để sai khiến sao?"

Mạnh Tử nói với Tống Cú Tiễn rằng: "Ông thích đi du thuyết chăng? Ta nói cho ông nghe về đạo đi du thuyết: Người ta biết đến mình, mình cũng thản nhiên tự đắc (kiêu kiêu); người ta không biết đến mình, mình cũng vẫn thản nhiên tự đắc."

Tống Cú Tiễn hỏi: "Phải làm sao mới có thể thản nhiên tự đắc như vậy?"

Mạnh Tử đáp: "Tôn trọng Đức, vui với Nghĩa thì có thể thản nhiên tự đắc vậy. Cho nên kẻ sĩ lúc cùng khốn không mất Nghĩa, lúc đạt hiển không lìa Đạo. Cùng khốn không mất Nghĩa nên kẻ sĩ giữ được mình; đạt hiển không lìa Đạo nên dân chúng không thất vọng. Người xưa khi đắc chí thì đem ơn trạch ban cho dân; khi không đắc chí thì tu thân để danh tiếng xuất hiện với đời. Lúc nghèo hèn thì tự rèn luyện lấy thân mình cho tốt (độc thiện kỳ thân); lúc giàu sang đạt hiển thì giúp cho cả thiên hạ cùng tốt (kiêm thiện thiên hạ)."

Mạnh Tử nói: "Phải đợi có Văn Vương rồi mới trỗi dậy, đó là dân thường. Còn bậc hào kiệt thì dẫu không có Văn Vương vẫn cứ tự trỗi dậy."

Mạnh Tử nói: "Dẫu được cấp thêm của cải như các nhà giàu nước Hàn, nước Ngụy mà vẫn tự thấy chưa bằng lòng với mình (khiêm tốn), thì người đó đã vượt xa người thường lắm rồi."

Mạnh Tử nói: "Dùng con đường an vui (dật đạo) mà sai khiến dân, dân dẫu nhọc nhằn cũng không oán hận. Dùng con đường vì sự sống (sinh đạo) mà giết dân, dân dẫu chết cũng không oán người giết mình."

Mạnh Tử nói: "Dưới thời bậc Bá giả, dân chúng vui vẻ hớn hở. Dưới thời bậc Vương giả, dân chúng thong dong tự tại. Chết cũng không oán, được lợi cũng không ca tụng, dân ngày càng hướng thiện mà không biết ai đã khiến họ như vậy. Bậc quân tử đi qua nơi nào thì nơi ấy được hóa dục, ở lại nơi nào thì nơi ấy trở nên thần diệu, trên dưới cùng lưu chuyển với Trời Đất, đó há chỉ là những giúp ích nhỏ mọn sao?"

Mạnh Tử nói: "Lời nói nhân đức không vào lòng người sâu bằng âm hưởng của lòng nhân. Chính sách tốt không bằng giáo dục tốt trong việc thu phục lòng dân. Chính sách tốt thì dân sợ; giáo dục tốt thì dân yêu. Chính sách tốt thu được tiền tài của dân; giáo dục tốt thu được lòng dân."

Mạnh Tử nói: "Cái mà con người không cần học cũng làm được, đó là 'Lương năng' (năng lực sẵn có). Cái mà con người không cần suy nghĩ cũng biết được, đó là 'Lương tri' (trí tuệ sẵn có). Đứa trẻ con còn ẵm ngửa không đứa nào là không biết yêu cha mẹ mình; đến khi lớn lên không ai là không biết kính anh mình. Yêu cha mẹ là Nhân, kính người lớn là Nghĩa. Không có gì khác, chỉ vì hai điều đó phổ biến khắp thiên hạ vậy."

Mạnh Tử nói: "Vua Thuấn lúc ở trong núi sâu, ở cùng cây đá, chơi cùng hươu lợn, cái khác biệt giữa ông với người dã man chốn rừng sâu chẳng là bao. Nhưng khi ông nghe được một lời thiện, thấy được một hành vi thiện, thì tâm thiện của ông bùng lên như nước sông vỡ bờ, cuồn cuộn không gì ngăn nổi."

Mạnh Tử nói: "Đừng làm điều mà mình không nên làm, đừng muốn điều mà mình không nên muốn, chỉ vậy mà thôi."

Mạnh Tử nói: "Người có đức hạnh, trí tuệ, kỹ thuật và tri thức thường trưởng thành từ trong nghịch cảnh, bệnh tật. Những kẻ tôi tớ cô độc hay đứa con vợ lẽ bị ghẻ lạnh, vì tâm trí họ luôn cảnh giác trước hiểm nguy, lo nghĩ sâu xa về hoạn nạn nên mới đạt được thông đạt."

Mạnh Tử nói: "Có hạng người thờ vua, chỉ chuyên làm việc nịnh hót để vua vui lòng. Có hạng bề tôi yên xã tắc, lấy việc làm cho xã tắc thái bình làm niềm vui. Có hạng Thiên dân (dân của Trời), đợi khi Đạo của mình có thể thực hành khắp thiên hạ rồi mới ra làm. Có bậc Đại nhân, tự sửa mình cho chính mà vạn vật theo đó cũng chính theo."

Mạnh Tử nói: "Bậc quân tử có ba niềm vui, mà làm vua cả thiên hạ cũng không nằm trong đó. Cha mẹ đều còn, anh em không có sự gì xảy ra, đó là một niềm vui. Trên không thẹn với Trời, dưới không hổ với người, đó là niềm vui thứ hai. Được các bậc anh tài trong thiên hạ mà giáo dục họ, đó là niềm vui thứ ba. Bậc quân tử có ba niềm vui, mà làm vua cả thiên hạ không nằm trong đó."

Mạnh Tử nói: "Đất rộng dân đông là điều quân tử muốn, nhưng niềm vui của họ không nằm ở đó. Đứng ở giữa thiên hạ để làm cho dân bốn biển yên ổn là điều quân tử ưa thích, nhưng bản tính (thiên tính) của họ không nằm ở đó. Bản tính của quân tử thì dẫu lý tưởng được thực hiện rộng rãi cũng không tăng thêm, dẫu cùng khốn ẩn cư cũng không giảm bớt, vì chức phận của họ đã định sẵn rồi. Bản tính của quân tử là Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí rễ sâu trong lòng. Những đức ấy phát ra sắc thái, hiện rõ rạng rỡ trên mặt, đầy đặn trên lưng, lan tỏa ra chân tay, khiến chân tay không cần nói cũng hiện ra rõ ràng."

Mạnh Tử nói: "Bá Di tránh vua Trụ, ở bờ biển Bắc, nghe Văn Vương trỗi dậy, nói rằng: 'Sao không về theo Ngài? Ta nghe Tây Bá là người giỏi nuôi người già'. Thái Công tránh vua Trụ, ở bờ biển Đông, nghe Văn Vương trỗi dậy, nói rằng: 'Sao không về theo Ngài? Ta nghe Tây Bá là người giỏi nuôi người già'. Trong thiên hạ nếu có người giỏi nuôi người già, thì người nhân đức sẽ coi đó là nơi mình trở về. Nhà có năm mẫu đất, dưới chân tường trồng dâu, phụ nữ nuôi tằm, thì người già đủ áo lụa mặc. Nuôi năm con gà mái, hai con lợn nái, không bỏ lỡ thời vụ, thì người già đủ thịt ăn. Ruộng trăm mẫu, đàn ông cày cấy, gia đình tám miệng ăn sẽ không bị đói. Việc Tây Bá giỏi nuôi người già chính là định ra chế độ ruộng đất cho dân, dạy dân trồng trọt chăn nuôi, hướng dẫn vợ con chăm sóc người già. Người năm mươi tuổi không có lụa thì không ấm, bảy mươi tuổi không có thịt thì không no. Không ấm không no gọi là đói rét. Dân của Văn Vương không có người già bị đói rét, chính là ý đó."

Mạnh Tử nói: "Làm cho ruộng đất tươm tất, giảm nhẹ thuế khóa, dân có thể giàu lên. Ăn uống có chừng mực, dùng lễ mà chi tiêu, thì tài sản dùng không bao giờ hết. Dân nếu không có nước và lửa thì không sống nổi, nhưng chiều tối gõ cửa nhà người ta xin nước lửa, không ai là không cho, vì nước lửa quá dồi dào. Bậc thánh nhân trị thiên hạ, làm cho lương thực dồi dào như nước với lửa. Khi lương thực dồi dào như nước lửa, dân chúng lẽ nào lại không nhân đức?"

Mạnh Tử nói: "Khổng Tử lên núi Đông Sơn mà thấy nước Lỗ nhỏ lại, lên đỉnh núi Thái Sơn mà thấy cả thiên hạ nhỏ lại. Cho nên kẻ đã thấy biển cả thì khó còn thấy nước nào là lớn; kẻ đã học nơi cửa thánh nhân thì khó còn thấy lời nào là hay. Ngắm nước có thuật, tất phải ngắm chỗ sóng lớn. Nhật nguyệt có ánh sáng rực rỡ, hễ có khe hở là chiếu tới. Nước chảy thành dòng, nếu chưa đầy các trũng thì không chảy tiếp; quân tử chí ở đạo, nếu chưa có thành tựu rạng rỡ thì không thể thông đạt."

Mạnh Tử nói: "Tiếng gà gáy đã dậy, cần mẫn làm điều thiện, đó là học trò của vua Thuấn. Tiếng gà gáy đã dậy, cần mẫn mưu cầu lợi lộc, đó là học trò của Đạo Chích. Muốn biết sự khác nhau giữa Thuấn và Chích, không có gì khác, chính là ở ranh giới giữa cái Lợi và cái Thiện."

Mạnh Tử nói: "Dương Tử theo thuyết 'Vị kỷ' (vì mình), dẫu nhổ một sợi lông mà lợi cho thiên hạ cũng không làm. Mặc Tử theo thuyết 'Kiêm ái' (yêu hết thảy), dẫu mòn đầu mòn gót mà lợi cho thiên hạ cũng làm. Tử Mạc theo thuyết 'Chấp trung' (giữ mức giữa). Giữ mức giữa là gần với đạo rồi, nhưng nếu giữ mức giữa mà không biết biến thông theo quyền biến thì cũng như giữ chặt một phía. Sở dĩ ghét việc giữ chặt một phía vì nó làm hại đến Đạo, nâng cao một điểm mà bỏ phế trăm điểm khác."

Mạnh Tử nói: "Người đang đói thì ăn gì cũng thấy ngon, người đang khát thì uống gì cũng thấy ngọt, đó là vì chưa đạt được cái chuẩn chính xác của ăn uống, do cơn đói khát làm hại đến cảm giác. Há chỉ có miệng bụng mới bị cơn đói khát làm hại sao? Lòng người cũng có cái hại như vậy. Nếu người ta không để cái hại 'đói khát' (ham muốn vật chất) làm hại đến tâm mình, thì dẫu không bằng người khác cũng chẳng có gì phải lo phiền."

Mạnh Tử nói: "Liễu Hạ Huệ không vì tước vị Tam công mà thay đổi khí tiết của mình."

Mạnh Tử nói: "Người làm việc cũng giống như đào giếng. Đào sâu đến chín nhẫn (đơn vị đo) mà chưa đến mạch nước thì cũng như vứt bỏ cái giếng đó vậy."

Mạnh Tử nói: "Nghiêu Thuấn làm điều thiện theo bản tính (tự nhiên). Thang Vũ làm điều thiện theo sự tu thân. Ngũ Bá giả bộ làm điều thiện (mượn danh nghĩa). Mượn lâu ngày mà không trả, sao biết được họ không thực sự có điều thiện đó?"

Công Tôn Sửu hỏi: "Y Doãn nói: 'Ta không thân cận với kẻ bất thuận'. Ông ta đày vua Thái Giáp ra đất Đồng, dân rất vui; khi Thái Giáp hiền đức trở lại, ông ta đón về, dân cũng rất vui. Kẻ hiền khi làm bề tôi, nếu vua không hiền, thì quả thực có thể đày đi như vậy chăng?"

Mạnh Tử đáp: "Có chí của Y Doãn (vì dân vì nước) thì được; không có chí của Y Doãn thì đó là hành vi chiếm ngôi (tiếm đoạt)."

Công Tôn Sửu hỏi: "Kinh *Thi* có câu: 'Không ăn cơm không công'. Người quân tử không cày cấy mà vẫn ăn, tại sao vậy?"

Mạnh Tử đáp: "Bậc quân tử ở nước nào, vua nước đó dùng họ thì yên ổn, giàu có, tôn vinh; con em nước đó theo họ thì học được hiếu, đê, trung, tín. 'Không ăn cơm không công', có việc gì vĩ đại hơn thế chăng?"

Vương tử Điếm hỏi: "Kẻ sĩ làm việc gì?"

Mạnh Tử đáp: "Nâng cao chí hướng."

Hỏi: "Thế nào là nâng cao chí hướng?"

Đáp: "Chỉ là Nhân và Nghĩa mà thôi. Giết một người không tội là không Nhân; không phải của mình mà lấy là không Nghĩa. Nhà ở đâu? Nhân là nhà. Đường đi đâu? Nghĩa là đường. Ở trong đức Nhân, đi theo đức Nghĩa, việc của bậc đại nhân đã đầy đủ rồi."

Mạnh Tử nói: "Trần Trọng Tử, nếu cho cả nước Tề mà không hợp nghĩa thì ông ta không nhận, người ta đều tin như vậy. Nhưng đó chỉ là giữ cái nghĩa của kẻ từ chối giỏ cơm bát canh mà thôi. Tội của con người không gì lớn hơn việc bỏ mặc người thân, bỏ mặc quân thần, trên dưới. Chỉ vì một cái đức nhỏ mà tin ông ta có cái đức lớn, sao có thể được?"

Đào Ứng hỏi: "Thuấn làm Thiên tử, Cao Dao làm quan tư pháp, nếu cha của Thuấn là Gổ Sấu giết người, thì phải làm sao?"

Mạnh Tử đáp: "Thì cứ bắt lấy thôi."

"Thế Thuấn không ngăn cấm sao?"

Đáp: "Thuấn sao có thể ngăn cấm được? Cao Dao thực thi luật pháp là theo chức phận được giao (từ Trời)."

"Vậy Thuấn sẽ làm gì?"

Đáp: "Thuấn coi việc bỏ thiên hạ như vứt bỏ chiếc giày cũ. Ông sẽ lén cõng cha chạy trốn, đến ở ven bờ biển, suốt đời vui vẻ mà quên cả thiên hạ."

Mạnh Tử từ đất Phạm đi sang nước Tề, trông thấy thái tử nước Tề, bèn bùi ngùi than rằng: "Địa vị làm thay đổi khí sắc, sự nuôi dưỡng làm thay đổi thể chất. Địa vị quan trọng thay! Há chẳng phải thái tử cũng là con người như bao người sao?"

Mạnh Tử nói: "Cung thất, xe ngựa, quần áo của vương tử đa số giống với mọi người, nhưng thần thái vương tử lại khác biệt như vậy, ấy là do địa vị tạo nên. Huống chi là người ở vào cái địa vị rộng lớn nhất thiên hạ (đạo đức)? Vua nước Lỗ sang nước Tống, kêu cửa cửa Điệt Trạch. Người giữ cửa nói: 'Đây không phải vua tôi, sao giọng nói lại giống vua tôi thế?'. Đó không có gì khác, là vì địa vị của họ tương đồng vậy."

Mạnh Tử nói: "Cho ăn mà không yêu thương, ấy là đối xử như nuôi lợn. Yêu thương mà không kính trọng, ấy là đối xử như nuôi thú vật. Sự cung kính là tấm lòng có trước khi dâng lễ vật. Cung kính mà không có thực tâm, quân tử không để mình bị gò bó trong cái hư danh đó."

Mạnh Tử nói: "Hình dáng sắc diện là thiên tính. Chỉ có bậc thánh nhân mới có thể thể hiện trọn vẹn bản tính thông qua hình dáng bên ngoài (tiễn hình)."

Tề Tuyên Vương muốn rút ngắn thời gian để tang. Công Tôn Sửu hỏi: "Để tang một năm vẫn tốt hơn là bỏ hẳn phải không?"

Mạnh Tử đáp: "Việc này cũng giống như có kẻ vặn gãy tay anh mình, anh lại bảo hắn 'Hãy làm thong thả một chút'. Chẳng bằng hãy dạy cho họ về đạo hiếu đê mà thôi."

Có vị vương tử có mẹ qua đời, thầy dạy của vương tử xin cho tang lễ vài tháng. Công Tôn Sửu hỏi: "Trường hợp này thì sao?"

Đáp: "Đó là vì vương tử muốn để tang trọn kỳ mà không được, nên dẫu thêm được một ngày vẫn tốt hơn là bỏ hẳn. Những gì ta nói ở trên là dành cho kẻ không ai cấm mà lại không chịu làm."

Mạnh Tử nói: "Bậc quân tử dạy người có năm cách: Có cách như mưa rơi đúng lúc làm biến hóa vạn vật; có cách giúp thành tựu đức hạnh; có cách giúp đạt được tài năng; có cách dùng để giải đáp thắc mắc; có cách dạy cho những người tự học mà thành (tư thục). Năm cách này là cách quân tử dạy người vậy."

Công Tôn Sửu nói: "Đạo thì cao thật, đẹp thật, nhưng giống như lên trời, dường như không thể tới được. Sao không làm cho Đạo trông có vẻ dễ đạt tới hơn để người ta hằng ngày chăm chỉ theo đuổi?"

Mạnh Tử đáp: "Thợ giỏi không vì người thợ vụng mà thay đổi dây mực; Hậu Nghệ không vì người bắn vụng mà thay đổi cách kéo cung. Quân tử giương cung nhưng không bắn, chỉ làm tư thế như sắp bắn vậy. Họ đứng giữa Đạo, ai có năng lực thì theo đó mà làm."

Mạnh Tử nói: "Thiên hạ có Đạo, đem Đạo theo mình. Thiên hạ vô Đạo, đem thân mình theo Đạo. Chưa từng nghe nói đem Đạo để chiều theo người bao giờ."

Công Đô Tử hỏi: "Đằng Canh đến cửa học, dường như cũng là người hiếu lễ, mà Phu tử không đáp lời, tại sao vậy?"

Mạnh Tử đáp: "Cậy mình quyền quý mà hỏi, cậy mình hiền tài mà hỏi, cậy mình lớn tuổi mà hỏi, cậy mình có công lao mà hỏi, cậy mình là chỗ quen cũ mà hỏi, đều là những trường hợp ta không đáp. Đằng Canh phạm vào hai điều trong đó."

Mạnh Tử nói: "Đối với việc không nên bỏ qua mà lại bỏ qua, thì việc gì cũng có thể bỏ qua được. Đối với người mình nên hậu đãi mà lại bạc bẽo, thì với ai cũng có thể bạc bẽo được. Kẻ tiến lên quá nhanh thì rút lui cũng rất mau."

Mạnh Tử nói: "Bậc quân tử đối với vạn vật thì yêu quý nhưng không dùng đức Nhân (như với người); đối với dân chúng thì dùng đức Nhân nhưng không dùng tình thân (như với gia đình). Phải biết thân thiết với người thân rồi mới nhân từ với dân; nhân từ với dân rồi mới yêu quý vạn vật."

Mạnh Tử nói: "Bậc trí giả không gì là không biết, nhưng coi trọng việc cấp bách trước mắt là hàng đầu; bậc nhân giả không ai là không yêu thương, nhưng coi trọng việc thân cận người hiền là hàng đầu. Trí tuệ của Nghiêu Thuấn không biết hết mọi vật, vì các Ngài lo làm trước những việc hệ trọng. Lòng nhân của Nghiêu Thuấn không yêu thương hết mọi người, vì các Ngài lo thân cận người hiền trước. Nay không làm nổi tang ba năm mà lại đi soi xét những tang lễ nhỏ (si, tiểu công); đang ăn uống phàm tục mà lại đi hỏi về lễ nghi tế nhị, đó gọi là không biết việc gì là hệ trọng."

Mạnh Tử, Mạnh Tử. Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả. Chữ lấy nguyên văn từ Wikisource tiếng Việt.