Tận tâm hạ

1

Mạnh Tử nói: "Vua Lương Huệ Vương thật là không nhân đức thay! Người nhân đức lấy người mình yêu thương mà lan tỏa ơn trạch đến cả người mình không yêu thương; kẻ không nhân đức lấy người mình không yêu thương làm hại lây đến cả người mình yêu thương."

Công Tôn Sửu hỏi: "Ý Phu tử là thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Lương Huệ Vương vì cớ đất đai mà làm cho dân chúng bị băm vằn xương thịt nơi chiến trường, bị đại bại; rồi vì muốn phục thù, lo sợ không thắng nổi, lại lùa cả những con em mà mình yêu quý ra chết trận cùng; đó chính là lấy người mình không yêu thương (dân chúng) làm hại lây đến cả người mình yêu thương (con em) vậy."

2

Mạnh Tử nói: "Trong thời *Xuân Thu* không có cuộc chiến nào là nghĩa chiến cả. Chẳng qua là nước này (bớt ác) hơn nước kia mà thôi. Chữ 'Chinh' có nghĩa là bề trên đi đánh phạt kẻ dưới, các nước đối địch ngang hàng thì không được dùng chữ 'Chinh' để đánh nhau."

3

Mạnh Tử nói: "Tin hoàn toàn vào kinh *Thư* thì chẳng thà không có kinh *Thư* còn hơn. Ta đối với thiên *Vũ Thành*, chỉ tin lấy hai ba thẻ tre mà thôi. Người nhân đức thì không ai địch nổi trong thiên hạ. Lấy bậc chí nhân đi đánh kẻ chí bất nhân, lẽ đâu máu lại chảy đến mức trôi cả chày giã gạo?"

4

Mạnh Tử nói: "Có kẻ nói: 'Tôi giỏi bày trận, tôi giỏi đánh nhau', đó là tội lớn. Nếu quốc quân ưa chuộng nhân đức, thiên hạ sẽ không có ai địch nổi. Khi vua quay mặt về hướng Nam mà đi chinh phạt, quân rợ Bắc oán; quay mặt về hướng Đông mà đi chinh phạt, quân di Tây oán, họ nói: 'Sao lại để chúng tôi ở lại sau cùng?' Khi Võ Vương phạt nhà Ân, có ba trăm cỗ xe bọc da, ba nghìn dũng sĩ hổ bôn. Nhà vua nói: 'Chớ sợ! Ta đến để làm các ngươi yên ổn, không phải làm kẻ thù của trăm họ'. Dân chúng khi đó mừng rỡ lạy sụp xuống như núi lở. Chữ 'Chinh' (chinh phạt) nghĩa là 'Chính' (ngay ngắn), ai nấy đều muốn sửa mình cho ngay ngắn, việc gì phải dùng đến chiến tranh?"

5

Mạnh Tử nói: "Thợ mộc, thợ đóng xe có thể cho người ta cái quy, cái củ (khuôn mẫu), chứ không thể làm cho người ta khéo tay được."

6

Mạnh Tử nói: "Vua Thuấn lúc ăn cơm gạo rang, rau dại, cứ như là sẽ sống như thế suốt đời. Đến khi làm Thiên tử, mặc áo thêu hoa, gảy đàn cầm, hai con gái vua Nghiêu hầu hạ, ông lại điềm nhiên như đó là điều vốn sẵn có từ lâu."

7

Mạnh Tử nói: "Ta từ nay về sau mới biết rằng việc giết người thân của kẻ khác là hệ trọng thế nào: Giết cha người ta thì người ta cũng giết cha mình; giết anh người ta thì người ta cũng giết anh mình. Như thế tuy không tự tay giết cha anh mình, nhưng cũng chẳng khác gì nhau bao nhiêu."

8

Mạnh Tử nói: "Xưa kia lập ra cửa ải là để ngăn chặn quân bạo ngược; ngày nay lập ra cửa ải là để thực hiện hành vi bạo ngược (thuế khóa nặng nề)."

9

Mạnh Tử nói: "Thân mình không hành Đạo thì Đạo không hành được với cả vợ con; sai khiến người không theo Đạo thì cũng không sai khiến nổi vợ con."

10

Mạnh Tử nói: "Người biết lo liệu chu toàn về lợi lộc (tích trữ) thì năm mất mùa không chết đói; người biết giữ vẹn đức hạnh thì đời loạn lạc không bị rối tâm."

11

Mạnh Tử nói: "Kẻ ham danh tiếng có thể nhường cả nước nghìn cỗ xe. Nhưng nếu không phải thực tâm là hạng người đó, thì chỉ một giỏ cơm, một bát canh cũng đã hiện rõ vẻ tham lam ra mặt rồi."

12

Mạnh Tử nói: "Không tin dùng người nhân hiền thì đất nước trống rỗng; không có lễ nghĩa thì trên dưới loạn lạc; không có chính sự thì tài dụng thiếu hụt."

13

Mạnh Tử nói: "Kẻ không nhân đức mà chiếm được một nước thì đã có; chứ kẻ không nhân đức mà đắc được cả thiên hạ thì chưa từng có bao giờ."

14

Mạnh Tử nói: "Dân là quý nhất, xã tắc thứ hai, vua là nhẹ hơn cả. Thế nên có được lòng dân chúng (khâu dân) thì làm Thiên tử; được lòng Thiên tử thì làm Chư hầu; được lòng Chư hầu thì làm Đại phu. Khi Chư hầu làm nguy hại đến xã tắc thì thay đổi vị trí của họ; khi vật tế đã đủ, thóc lúa đã sạch, tế lễ đúng mùa mà vẫn gặp hạn hán lụt lội, thì thay đổi vị trí thần xã tắc."

15

Mạnh Tử nói: "Thánh nhân là bậc thầy của trăm đời, Bá Di và Liễu Hạ Huệ là những người như thế. Cho nên, nghe phong thái của Bá Di thì kẻ tham lam trở nên thanh liêm, kẻ nhu nhược biết lập chí. Nghe phong thái của Liễu Hạ Huệ thì kẻ bạc bẽo trở nên hậu hĩnh, kẻ hẹp hòi trở nên khoan dung. Các Ngài nỗ lực từ trăm đời trước, mà trăm đời sau kẻ nghe danh không ai là không phấn chấn trỗi dậy. Nếu không phải thánh nhân thì sao làm được như thế? Huống chi là những người được trực tiếp thọ giáo?"

16

Mạnh Tử nói: "Nhân chính là Đạo làm Người; hợp cả hai lại mà nói thì gọi là Đạo."

17

Mạnh Tử nói: "Khổng Tử rời nước Lỗ, nói rằng: 'Ta đi thong thả vậy', đó là đạo rời bỏ đất nước cha mẹ (tổ quốc). Khi Ngài rời nước Tề, đang vo gạo phải xách cả gạo ướt mà đi ngay, đó là đạo rời bỏ một nước khác."

18

Mạnh Tử nói: "Bậc quân tử gặp nạn ở giữa vùng nước Trần và nước Thái, là vì không có sự giao tiếp với giới trên và giới dưới (của các nước đó)."

19

Hạc Kê nói: "Kê này bị miệng thế gian chỉ trích rất nặng nề."

Mạnh Tử nói: "Không sao cả. Kẻ sĩ thường bị người ta căm ghét vì bị lắm lời thêu dệt. Kinh *Thi* nói: 'Lòng ưu sầu lặng lẽ, bị đám tiểu nhân giận ghét', đó là nói về Khổng Tử. 'Cho nên không dứt bỏ lòng giận ghét của chúng, nhưng cũng chẳng để mất đi danh tiếng của mình', đó là nói về Văn Vương."

20

Mạnh Tử nói: "Bậc hiền giả lấy cái sáng suốt của mình để làm cho người khác sáng suốt; người đời nay lại lấy cái u tối của mình để bắt người khác phải sáng suốt."

21

Mạnh Tử nói với Cao Tử rằng: "Con đường mòn trên núi, nếu thường xuyên đi lại thì thành đường lớn; nếu một thời gian không đi thì cỏ dại lại mọc lấp mất. Nay cỏ dại đã mọc lấp cái tâm của ông rồi."

22

Cao Tử nói: "Nhạc khí thời vua Vũ hay hơn nhạc khí thời vua Văn Vương."

Mạnh Tử hỏi: "Dựa vào đâu mà ông nói vậy?"

Đáp: "Dựa vào vết mòn trên núm treo chuông (vì dùng nhiều)."

Mạnh Tử nói: "Thế sao đủ để kết luận? Vết bánh xe dưới cổng thành mòn sâu, lẽ nào là do sức của hai con ngựa thôi sao?"

23

Nước Tề bị đói. Trần Trăn nói: "Người trong nước đều tưởng Phu tử sẽ lại khuyên vua mở kho lương Đường giống như lần trước, nhưng e rằng không thể làm lại lần nữa."

Mạnh Tử nói: "Làm vậy thì chẳng khác gì Phùng Phụ. Nước Tấn có người tên Phùng Phụ, giỏi đánh hổ, sau này trở thành kẻ sĩ hiền lành; một hôm ra đồng thấy đám đông đang đuổi hổ, con hổ dựa lưng vào vách đá, không ai dám lại gần; thấy Phùng Phụ, họ chạy lại đón; Phùng Phụ xắn tay áo xuống xe, đám đông đều mừng rỡ, nhưng những người là kẻ sĩ thì lại cười chê ông ta."

24

Mạnh Tử nói: "Miệng đối với vị, mắt đối với sắc, tai đối với thanh, mũi đối với hương, bốn chi đối với sự an nhàn; đó là bản tính, nhưng cũng có mệnh Trời trong đó, nên quân tử không coi đó là tính (để buông thả). Đức Nhân đối với cha con, đức Nghĩa đối với quân thần, đức Lễ đối với khách chủ, trí tuệ đối với người hiền, thánh nhân đối với Thiên đạo; đó là mệnh Trời, nhưng cũng có bản tính trong đó, nên quân tử không coi đó là mệnh (để phó mặc)."

25

Hạo Sinh Bất Hại hỏi: "Nhạc Chính Tử là hạng người thế nào?"

Mạnh Tử đáp: "Là người thiện, người đáng tin."

Hỏi: "Thế nào gọi là thiện? Thế nào gọi là tin?"

Đáp: "Đáng để người ta yêu chuộng gọi là Thiện. Có đức hạnh ấy trong mình gọi là Tin. Đức hạnh đầy đủ gọi là Mỹ. Đầy đủ mà phát ra ánh sáng rực rỡ gọi là Đại. Lớn lao mà hóa độ được dân chúng gọi là Thánh. Thánh đức đến mức huyền diệu không thể thấu triệt gọi là Thần. Nhạc Chính Tử nằm ở giữa hai bậc đầu (Thiện, Tin) và ở dưới bốn bậc sau (Mỹ, Đại, Thánh, Thần)."

26

Mạnh Tử nói: "Kẻ bỏ học thuyết Mặc Tử tất sẽ đi theo Dương Tử, kẻ bỏ học thuyết Dương Tử tất sẽ quay về với Nho gia. Đã quay về thì ta đón nhận mà thôi. Nay những kẻ tranh biện với học trò Dương, Mặc cũng giống như đi đuổi con lợn sổng chuồng, khi nó đã vào chuồng rồi lại còn xông vào trói chân nó lại."

27

Mạnh Tử nói: "Có thuế vải lụa, có thuế thóc gạo, có thuế lao dịch. Quân tử dùng một loại và nới lỏng hai loại kia. Dùng hai loại thì dân có người chết đói; dùng cả ba loại thì cha con ly tán."

28

Mạnh Tử nói: "Chư hầu có ba món bảo vật: Đất đai, nhân dân và chính sự. Kẻ nào coi châu ngọc là bảo vật thì tai ương tất sẽ giáng xuống thân mình."

29

Bàn Thành Quát ra làm quan ở nước Tề.

Mạnh Tử nói: "Bàn Thành Quát chết đến nơi rồi!"

Khi Bàn Thành Quát bị giết thật, môn đồ hỏi: "Sao Phu tử biết ông ta sẽ bị giết?"

Đáp: "Hắn là người có chút tài mọn nhưng chưa từng nghe qua đại đạo của quân tử, cái tài ấy chỉ đủ để đem lại cái chết cho thân mình mà thôi."

30

Mạnh Tử sang nước Đằng, ở trọ tại Thượng Cung. Có đôi giày cỏ đang tết dở đặt trên cửa sổ, người giữ nhà trọ tìm mãi không thấy.

Có người hỏi rằng: "Phải chăng những người đi theo Phu tử đã giấu nó đi?"

Mạnh Tử hỏi: "Ông tưởng họ vì đi ăn trộm giày mà đến đây sao?"

Người đó đáp: "Hẳn là không phải. Chẳng qua Phu tử lập ra cách dạy học: người đi không truy cứu, người đến không cự tuyệt. Nếu ai có tâm muốn học mà đến thì Phu tử tiếp nhận mà thôi."

31

Mạnh Tử nói: "Người ta ai cũng có điều không nỡ làm, đem lòng đó mở rộng đến cả những điều mình vốn có thể nỡ làm, đó là Nhân; người ta ai cũng có điều không muốn làm, đem lòng đó mở rộng đến cả những điều mình vốn có thể làm, đó là Nghĩa. Người ta nếu có thể làm sung mãn cái tâm 'không muốn hại người', thì đức Nhân dùng không bao giờ hết. Người ta nếu có thể làm sung mãn cái tâm 'không trộm cắp' (xuyên du), thì đức Nghĩa dùng không bao giờ hết. Người ta nếu có thể thực hiện được việc không chấp nhận sự khinh khi 'mày, tao', thì đi đâu cũng không làm điều trái Nghĩa. Kẻ sĩ chưa đến lúc nói mà nói, ấy là dùng lời nói để mồi chài; đến lúc cần nói mà không nói, ấy là dùng sự im lặng để mồi chài. Đó đều là cùng loại với phường trộm cắp cả."

32

Mạnh Tử nói: "Lời nói giản gần mà ý chỉ xa rộng là lời nói hay; giữ đạo giản yếu mà ban bố rộng khắp là đạo tốt. Lời nói của quân tử không cần cao xa (không quá thắt lưng) mà Đạo vẫn nằm ở đó. Sự giữ đạo của quân tử là tu sửa thân mình mà thiên hạ được bình yên. Người đời khổ vì bỏ ruộng mình mà đi làm cỏ ruộng người, đòi hỏi ở người khác thì nặng mà tự giao trách nhiệm cho mình thì nhẹ."

33

Mạnh Tử nói: "Vua Nghiêu, vua Thuấn hành động theo bản tính; vua Thang, vua Võ quay về với bản tính. Mọi cử chỉ, đi đứng đều đúng với lễ tiết là bậc đại đức chí cực. Khóc người chết mà thương xót là vì tình cảm thực, chứ không phải vì người sống. Giữ vững đạo đức không đổi thay là vì lòng thành, chứ không phải để cầu bổng lộc. Lời nói tất có tín thực là vì bản tâm, chứ không phải để tỏ ra mình đoan chính. Quân tử cứ theo đúng phép tắc mà làm, rồi chờ mệnh Trời mà thôi."

34

Mạnh Tử nói: "Đi thuyết phục giới quyền quý thì phải coi thường họ, đừng nhìn vào cái vẻ nguy nga của họ. Nhà cao mấy trượng, rầm cửa mấy thước, ta nếu đắc chí cũng không thèm làm vậy. Thức ăn bày đầy trước mặt, hầu thiếp hàng trăm người, ta nếu đắc chí cũng không thèm làm vậy. Vui chơi uống rượu, săn bắn rầm rộ, xe theo sau hàng nghìn cỗ, ta nếu đắc chí cũng không thèm làm vậy. Những gì họ có đều là những thứ ta không làm; những gì ta giữ gìn đều là chế độ của người xưa, ta việc gì phải sợ họ?"

35

Mạnh Tử nói: "Bồi dưỡng cái tâm không gì tốt bằng ít ham muốn (quả dục). Người nào ít ham muốn thì dẫu bản tâm có lúc bị mất cũng chỉ là ít thôi. Người nào nhiều ham muốn thì dẫu bản tâm có lúc còn giữ được cũng chỉ là ít thôi."

36

Tăng Tích thích ăn táo tàu rừng, nên con là Tăng Tử không nỡ ăn táo tàu rừng (để tỏ lòng nhớ cha). Công Tôn Sửu hỏi: "Món thịt băm nướng với món táo tàu rừng món nào ngon hơn?"

Mạnh Tử đáp: "Thịt băm nướng ngon hơn chứ!"

Công Tôn Sửu hỏi: "Vậy sao Tăng Tử vẫn ăn thịt băm nướng mà không ăn táo tàu rừng?"

Mạnh Tử đáp: "Thịt băm nướng là món ngon chung mọi người đều thích, còn táo tàu rừng là sở thích riêng của cha ông. Cũng giống như việc kiêng tên húy chứ không kiêng họ; họ là của chung, tên húy là của riêng vậy."

37

Vạn Chương hỏi: "Khổng Tử ở nước Trần có nói: 'Sao không về đi thôi! Kẻ sĩ ở quê ta chí khí cao ngạo nhưng giản lược, tiến thủ mà không quên cái tâm ban đầu'. Khổng Tử ở nước Trần, sao lại nhớ đến hạng 'cuồng sĩ' (kẻ sĩ ngông cuồng) ở nước Lỗ?"

Mạnh Tử đáp: "Khổng Tử nói: 'Nếu không tìm được người đi theo đạo Trung dung mà kết giao, tất phải tìm hạng cuồng sĩ hoặc hạng quyên sĩ vậy! Kẻ cuồng sĩ thì hăng hái tiến thủ; kẻ quyên sĩ thì có những việc bất khiết nhất định không làm'. Khổng Tử há lại không muốn người theo đạo Trung dung sao? Nhưng vì không chắc tìm được, nên mới nghĩ đến hạng người thứ nhì đó."

"Xin hỏi hạng người thế nào thì gọi là cuồng sĩ?"

Đáp: "Như Cầm Trương, Tăng Tích, Mục Bì là những người Khổng Tử gọi là cuồng sĩ."

"Tại sao lại gọi họ là cuồng sĩ?"

Đáp: "Chí hướng của họ cao xa vời vợi, thường nói: 'Người xưa thế này, người xưa thế kia', nhưng xét lại hành vi của họ thì thường không tương xứng với lời nói. Nếu cả hạng cuồng sĩ cũng không tìm được, thì muốn tìm hạng người không thèm làm những điều bất khiết, đó là hạng 'quyên sĩ' (kẻ giữ mình). Đó là hạng thứ ba. Khổng Tử nói: 'Kẻ đi qua cửa nhà ta mà không vào phòng ta, ta không cảm thấy tiếc nuối, chỉ có hạng hương nguyên (người hiền lành giả tạo trong làng) mà thôi! Hạng hương nguyên là kẻ thù của đức hạnh vậy'."

Vạn Chương hỏi: "Thế nào thì gọi là hạng hương nguyên?"

Đáp: "Hạng đó nói: 'Làm gì mà phải cao xa vời vợi thế? Lời nói chẳng đoái hoài đến việc làm, việc làm chẳng đoái hoài đến lời nói, rồi cứ luôn miệng: người xưa người xưa. Hành động thì sao lại cứ phải lẻ loi lạnh lùng như thế? Sống ở đời này, làm cho đời này, cứ khéo léo là tốt rồi'. Kẻ luồn cúi lấy lòng thế gian như thế chính là hạng hương nguyên vậy."

Vạn Chương nói: "Cả làng đều khen đó là người hiền lành đức độ, đi đâu cũng tỏ ra hiền lành; thế mà Khổng Tử lại cho là kẻ thù của đức hạnh, tại sao vậy?"

Đáp: "Muốn chê họ thì không có gì để nêu ra, muốn chỉ trích họ thì không có gì để chỉ trích; họ xu phụ theo thói tục, hùa theo cõi đời nhơ bẩn; ở thì giống như trung tín, làm thì giống như liêm khiết; mọi người đều ưa thích họ; họ cũng tự cho mình là đúng, nhưng lại không thể cùng họ bước vào đạo của Nghiêu Thuấn, nên mới gọi là 'kẻ thù của đức hạnh'. Khổng Tử nói: 'Ta ghét những thứ mập mờ giống mà không phải: Ghét cỏ lồng vực vì sợ nó làm loạn lúa mầm; ghét kẻ nịnh hót vì sợ họ làm loạn nghĩa lý; ghét kẻ lợi miệng vì sợ họ làm loạn tín thực; ghét nhạc nước Trịnh vì sợ nó làm loạn chính nhạc; ghét màu tím vì sợ nó làm lấn át màu đỏ tía; ghét hạng hương nguyên vì sợ họ làm loạn đức hạnh'. Bậc quân tử chỉ cốt quay về với đạo thường (kinh) mà thôi. Đạo thường mà đúng thì thứ dân hưng khởi; thứ dân hưng khởi thì những điều tà ác sẽ tự biến mất."

38

Mạnh Tử nói: "Từ thời Nghiêu, Thuấn đến thời vua Thang là hơn năm trăm năm; những bậc như Vũ, Cao Dao thì được trực tiếp thấy mà biết Đạo; còn vua Thang thì do nghe truyền lại mà biết Đạo. Từ vua Thang đến Văn Vương là hơn năm trăm năm; những bậc như Y Doãn, Lai Chu thì trực tiếp thấy mà biết Đạo; còn Văn Vương thì do nghe truyền lại mà biết Đạo. Từ Văn Vương đến Khổng Tử là hơn năm trăm năm; những bậc như Thái Công Vọng, Tán Nghi Sinh thì trực tiếp thấy mà biết Đạo; còn Khổng Tử thì do nghe truyền lại mà biết Đạo. Từ thời Khổng Tử đến nay là hơn một trăm năm, cách thời đại của thánh nhân chưa gọi là xa; ở gần nơi thánh nhân cư ngụ đến như thế, vậy mà chẳng có ai (thấy mà biết), thì cũng chẳng còn ai (nghe mà biết) nữa vậy!"