Chương 12

Cáo tử hạ

Có người nước Nhậm hỏi Ốc Lư Tử rằng: "Lễ và Ăn, cái nào quan trọng hơn?"

Đáp: "Lễ quan trọng hơn."

Hỏi: "Sắc dục và Lễ, cái nào quan trọng hơn?"

Đáp: "Lễ quan trọng hơn."

Người đó lại hỏi: "Nếu theo đúng Lễ mà ăn thì phải chịu đói mà chết, không theo Lễ mà ăn thì có cái ăn, vậy có nhất định phải theo Lễ chăng? Theo đúng Lễ thân hành đi đón vợ thì không lấy được vợ, không thân hành đi đón thì lấy được vợ, vậy có nhất định phải thân hành đi đón chăng?"

Ốc Lư Tử không đối đáp được. Ngày hôm sau sang nước Sâu đem chuyện này hỏi Mạnh Tử.

Mạnh Tử nói: "Đáp lại lời đó có khó gì? Không xét từ gốc rễ mà chỉ so sánh ở ngọn, thì một mẩu gỗ vuông nhỏ có thể làm cho trông cao hơn cả tòa lầu cao trên núi. Vàng nặng hơn lông chim, há chẳng phải là so sánh một chiếc móc thắt lưng bằng vàng với một xe lông chim sao? Lấy cái việc hệ trọng nhất của Ăn so với cái tiết lễ nhỏ nhặt nhất của Lễ, thì đâu chỉ có Ăn là nặng? Lấy cái việc hệ trọng nhất của Sắc dục so với cái tiết lễ nhỏ nhặt nhất của Lễ, thì đâu chỉ có Sắc dục là nặng? Hãy đi đáp lại hắn rằng: 'Vặn gãy tay anh mình mà cướp lấy thức ăn thì được ăn, không vặn thì không được ăn, vậy anh có vặn không? Trèo qua tường nhà hàng xóm mà kéo con gái nhà người ta về thì được vợ, không kéo thì không được vợ, vậy anh có kéo không?'"

Tào Giao hỏi rằng: "Mọi người đều có thể trở thành vua Nghiêu, vua Thuấn, có thực như thế không?"

Mạnh Tử đáp: "Đúng vậy."

Tào Giao nói: "Giao này nghe nói vua Văn Vương cao mười thước, vua Thang cao chín thước. Nay Giao tôi cao chín thước bốn tấc hơn, hằng ngày cũng chỉ biết ăn cơm thôi, phải làm sao mới được như vậy?"

Mạnh Tử đáp: "Điều đó có hệ gì ở hình vóc? Chẳng qua là có chịu làm hay không mà thôi. Có người ở đây, sức không nhấc nổi một con gà con thì là người không có sức. Nếu bảo nhấc được vật nặng trăm quân thì là người có sức. Vậy thì làm cái việc gánh vác của Ô Hoạch, cũng chính là Ô Hoạch vậy. Con người ta há lại lo vì không làm nổi sao? Chẳng qua là không chịu làm đó thôi. Đi thong thả sau người lớn tuổi thì gọi là có đạo hiếu đê (nhường nhịn); đi thật nhanh vượt trước người lớn tuổi thì gọi là không hiếu đê. Việc đi thong thả há phải là điều người ta không làm nổi sao? Chẳng qua là không chịu làm đó thôi. Đạo của Nghiêu Thuấn cũng chỉ là Hiếu và Đê mà thôi. Anh mặc quần áo của Nghiêu, nói lời của Nghiêu, làm việc của Nghiêu, thì anh chính là Nghiêu vậy. Anh mặc quần áo của Kiệt, nói lời của Kiệt, làm việc của Kiệt, thì anh chính là Kiệt vậy."

Tào Giao nói: "Giao tôi sắp được vào yết kiến vua nước Sâu, có thể mượn được quán trọ, xin được ở lại để học đạo nơi cửa của Phu tử."

Mạnh Tử đáp: "Đạo cũng như con đường lớn vậy, há phải là khó biết sao? Chỉ khổ là người ta không chịu tìm cầu đó thôi. Anh hãy về nhà mà tự tìm lấy, ở đó cũng dư thầy dạy rồi."

Công Tôn Sửu hỏi: "Cao Tử nói rằng: 'Bài *Tiểu Biện* là bài thơ của kẻ tiểu nhân'."

Mạnh Tử hỏi: "Dựa vào đâu mà ông ấy nói vậy?"

Đáp: "Vì bài thơ đó có lòng oán trách."

Mạnh Tử nói: "Ông già họ Cao giải kinh *Thi* thật là cố chấp! Có người ở đây, người nước Việt giương cung bắn mình, mình có thể vừa cười vừa nói mà kể lại chuyện ấy; không vì gì khác, chỉ vì quan hệ với họ xa lạ. Nhưng nếu anh mình giương cung bắn mình, thì mình vừa khóc lóc vừa kể lại chuyện ấy; không vì gì khác, chỉ vì quan hệ thân thuộc. Cái oán trong bài *Tiểu Biện* là tấm lòng yêu mến người thân. Yêu mến người thân là Nhân vậy. Ông già họ Cao giải kinh *Thi* thật cố chấp quá!"

Hỏi: "Vậy tại sao bài *Khải Phong* lại không oán trách?"

Mạnh Tử đáp: "Trong bài *Khải Phong*, lỗi của cha mẹ là nhỏ; còn bài *Tiểu Biện*, lỗi của cha mẹ là lớn. Cha mẹ có lỗi lớn mà không oán trách, ấy là càng thêm xa cách. Cha mẹ có lỗi nhỏ mà oán trách, ấy là lòng dạ hẹp hòi không chịu nổi sự va chạm nhẹ. Càng thêm xa cách là bất hiếu; hẹp hòi quá cũng là bất hiếu. Khổng Tử nói: 'Vua Thuấn quả là bậc chí hiếu, đến năm mươi tuổi vẫn còn thương mến (cha mẹ)'."

Tống Khanh sắp sang nước Sở, Mạnh Tử gặp ở Thạch Khâu, hỏi rằng: "Tiên sinh định đi đâu thế?"

Đáp: "Tôi nghe nói nước Tần và nước Sở sắp đánh nhau, tôi định đi gặp vua Sở để thuyết phục ông ta bãi binh; nếu vua Sở không nghe, tôi sẽ đi gặp vua Tần để thuyết phục ông ta bãi binh. Trong hai vua ấy, thế nào tôi cũng gặp được một người nghe theo."

Mạnh Tử nói: "Kha này xin không hỏi chi tiết, chỉ muốn nghe tôn chỉ. Tiên sinh định thuyết phục họ như thế nào?"

Đáp: "Tôi định nói về cái 'Bất Lợi' của việc chiến tranh."

Mạnh Tử nói: "Chí của tiên sinh thì lớn thật, nhưng cái khẩu hiệu của tiên sinh thì không được. Tiên sinh dùng cái 'Lợi' để thuyết phục vua Tần, vua Sở, nếu họ vì thích cái 'Lợi' mà bãi binh, thì quân sĩ ba quân cũng vì thấy có lợi mà vui mừng bãi binh. Làm kẻ bề tôi mà ôm lòng vụ lợi để thờ vua, làm con mà ôm lòng vụ lợi để thờ cha, làm em mà ôm lòng vụ lợi để thờ anh, như thế thì quân thần, phụ tử, huynh đệ cuối cùng đều bỏ cả nhân nghĩa, chỉ lấy cái 'Lợi' mà đối đãi với nhau. Như thế mà nước không mất thì chưa từng có vậy. Ngược lại, nếu tiên sinh dùng 'Nhân Nghĩa' để thuyết phục vua Tần, vua Sở, họ vì yêu nhân nghĩa mà bãi binh, thì quân sĩ ba quân cũng vì yêu nhân nghĩa mà vui mừng bãi binh. Kẻ bề tôi, người con, người em đều ôm lòng nhân nghĩa mà đối đãi với nhau; làm được như thế mà không lên ngôi vương thiên hạ thì chưa từng có vậy. Sao nhất định cứ phải nói chữ Lợi?"

Mạnh Tử ở nước Sâu, Quý Nhậm lúc đó đang trấn thủ nước Nhậm, có gửi lễ vật đến kết giao, Mạnh Tử nhận nhưng không đáp lễ. Lúc Ngài ở đất Bình Lục, Trữ Tử làm tể tướng nước Tề cũng gửi lễ vật kết giao, Mạnh Tử nhận nhưng cũng không đáp lễ. Sau này, khi Ngài từ Sâu đi sang nước Nhậm thì vào thăm Quý Nhậm; nhưng khi từ Bình Lục đi sang nước Tề thì không vào thăm Trữ Tử. Ốc Lư Tử mừng rỡ nói: "Lần này con nắm được sơ hở của Phu tử rồi."

Ốc Lư Tử hỏi: "Phu tử sang Nhậm thì gặp Quý Nhậm, sang Tề lại không gặp Trữ Tử, có phải vì ông ta chỉ là tể tướng thôi không?"

Mạnh Tử đáp: "Không phải vậy. Kinh *Thư* có chép: 'Lễ dâng mà nghi thức trang trọng, nhưng nghi thức không tương xứng với vật phẩm (không thành tâm) thì gọi là không dâng. Ấy là vì người dâng không đặt tâm chí vào việc dâng lễ'. Đó là vì Trữ Tử tặng lễ không đúng cách thức (thiếu thành tâm)." Ốc Lư Tử lấy làm vui. Có người hỏi tại sao, Ốc Lư Tử đáp: "Quý Nhậm (là quan trấn thủ) không thể rời nước Nhậm mà đến Sâu thăm Phu tử, còn Trữ Tử (là tể tướng) vốn có thể đi từ kinh đô đến Bình Lục để gặp Phu tử mà ông ta không đi."

Thuần Vu Khôn nói: "Kẻ coi trọng danh thực là vì người khác; kẻ coi nhẹ danh thực là vì mình. Phu tử từng ở vào hàng ba chức Khanh cao nhất, thế mà danh thực chưa kịp thi triển với bề trên hay kẻ dưới mà đã bỏ đi, người nhân quả thực như vậy sao?"

Mạnh Tử nói: "Ở ngôi thấp, không đem tài hiền mà thờ kẻ bất tiếu, đó là Bá Di. Năm lần đến với vua Thang, năm lần đến với vua Kiệt, đó là Y Doãn. Không ghét vua xấu, không từ chức quan nhỏ, đó là Liễu Hạ Huệ. Ba vị ấy hành đạo khác nhau nhưng mục tiêu chỉ có một. Một là gì? Đó là chữ Nhân. Người quân tử cũng chỉ vì chữ Nhân mà thôi, sao nhất định phải giống nhau?"

Thuần Vu Khôn nói: "Thời Lỗ Mục Công, Công Nghi Tử nắm chính sự, Tử Liễu và Tử Tư làm thần tử, thế mà nước Lỗ lại càng bị lấn chiếm nặng nề hơn. Như vậy chẳng lẽ người hiền lại không có ích gì cho quốc gia sao?"

Mạnh Tử đáp: "Nước Ngu không dùng Bách Lý Hề mà mất nước, Tần Mục Công dùng ông ta mà xưng bá. Không dùng người hiền thì mất nước, chứ đâu chỉ là bị lấn chiếm thôi đâu?"

Khôn nói: "Ngày xưa Vương Báo ở ven sông Kỳ mà người Hà Tây giỏi hát ví. Miên Câu ở Cao Đường mà người vùng Tề Hữu giỏi ca xướng. Vợ của Hoa Chu và Kỷ Lương khóc chồng giỏi mà làm thay đổi cả phong tục của nước. Những gì có ở bên trong tất phải hiện ra bên ngoài. Làm việc mà không có công tích, Khôn này chưa từng thấy bao giờ. Thế nên nước Lỗ không có người hiền; nếu có thì Khôn tôi tất phải biết."

Mạnh Tử đáp: "Khổng Tử làm Tư khấu nước Lỗ, không được trọng dụng, Ngài đi theo dự lễ tế, nhưng miếng thịt tế không được đưa đến, Ngài liền không kịp cởi mũ miện mà đi ngay. Kẻ không biết tưởng Ngài đi vì miếng thịt; người biết thì hiểu Ngài đi vì sự vô lễ. Nhưng Khổng Tử là muốn mượn một cái lỗi nhỏ để đi, chứ không muốn rời bỏ một cách tùy tiện. Những việc quân tử làm, kẻ tầm thường quả thực không hiểu nổi vậy."

Mạnh Tử nói: "Năm vị Bá (Ngũ Bá) là tội nhân của ba vị Vua (Tam Vương - Hạ Vũ, Thương Thang, Chu Văn Vương). Các chư hầu ngày nay là tội nhân của Ngũ Bá. Các quan Đại phu ngày nay là tội nhân của các chư hầu ngày nay. Thiên tử đi xem xét các nước chư hầu gọi là Tuần thú; chư hầu về chầu Thiên tử gọi là Thuật chức. Mùa xuân xem việc cày cấy để bù chỗ thiếu thốn, mùa thu xem việc thu hoạch để giúp chỗ không đủ. Vào biên cảnh một nước, nếu đất đai được khai khẩn, ruộng vườn trị yên, người già được nuôi dưỡng, người hiền được tôn trọng, kẻ tuấn kiệt ở vị trí chỉ huy, thì vua nước đó được khen thưởng, thưởng bằng đất đai. Vào biên cảnh, nếu đất đai hoang vu, bỏ mặc người già, mất người hiền, kẻ tham lam đục khoét ở vị trí chỉ huy, thì vua nước đó bị quở trách. Một lần không về chầu thì hạ bậc tước; hai lần không chầu thì cắt bớt đất; ba lần không chầu thì Thiên tử sai sáu quân đến chinh phạt. Thế nên Thiên tử chỉ thảo phạt (trị tội) chứ không đánh chiếm (vì tư lợi), chư hầu đánh chiếm lẫn nhau chứ không có quyền thảo phạt. Ngũ Bá là những kẻ ép buộc chư hầu này để đánh chư hầu khác, nên nói Ngũ Bá là tội nhân của Tam Vương. Trong Ngũ Bá, Tề Hoàn Công là lừng lẫy nhất. Ở hội thề Quỳ Khâu, các chư hầu buộc vật tế, đặt tờ hịch mà không cần uống máu ăn thề. Điều lệnh thứ nhất nói: 'Trị tội kẻ bất hiếu, không được thay đổi thế tử đã lập, không được lấy thiếp làm vợ'. Điều thứ hai: 'Tôn trọng người hiền, nuôi dưỡng tài năng để làm sáng tỏ người có đức'. Điều thứ ba: 'Kính lão từ ấu, không quên khách lữ hành'. Điều thứ tư: 'Kẻ sĩ không được hưởng chức quan cha truyền con nối, quan lại không được kiêm nhiệm nhiều việc, chọn sĩ phải được người tài, không được tự ý giết quan đại phu'. Điều thứ năm: 'Không được đắp đập ngăn nước quanh co, không được ngăn chặn việc bán lúa gạo, không được phong tước mà không báo cáo'. Rồi nói: 'Phàm những người đồng minh với ta, sau khi thề xong, hãy giữ tình giao hảo'. Nay các chư hầu đều vi phạm năm điều cấm này, nên nói chư hầu ngày nay là tội nhân của Ngũ Bá. Nuôi dưỡng cái ác của vua thì tội nhỏ; chiều theo cái ác của vua để nịnh bợ thì tội lớn. Các quan đại phu ngày nay đều nịnh bợ theo cái ác của vua, nên nói đại phu ngày nay là tội nhân của chư hầu."

Nước Lỗ muốn cử Thận Tử làm tướng quân. Mạnh Tử nói: "Không dạy dân mà đem dân đi đánh trận, gọi là làm hại dân. Kẻ làm hại dân thì không thể dung thứ được trong thời Nghiêu Thuấn. Dẫu một trận mà thắng được nước Tề, chiếm được đất Nam Dương, cũng vẫn là không nên."

Thận Tử bỗng nhiên không vui, nói: "Điều này thì Hoạt Ly (tên của Thận Tử) tôi không hiểu được."

Mạnh Tử nói: "Ta nói rõ cho ông biết, đất của Thiên tử rộng nghìn dặm; không đủ nghìn dặm thì không đủ để tiếp đãi chư hầu. Đất của chư hầu rộng trăm dặm; không đủ trăm dặm thì không đủ để giữ gìn điển tịch tông miếu. Chu Công được phong ở nước Lỗ chỉ rộng trăm dặm; đất không phải là không đủ, nhưng ông chỉ giữ trong mức trăm dặm. Thái Công được phong ở nước Tề cũng rộng trăm dặm; đất không phải là không đủ, nhưng ông cũng chỉ giữ trong mức trăm dặm. Nay nước Lỗ rộng gấp năm lần trăm dặm, ông tưởng nếu có bậc vương giả trỗi dậy thì nước Lỗ sẽ được thêm đất hay bị bớt đất? Chỉ là lấy của người này cho người kia mà người nhân còn không nỡ làm, huống chi là giết người để cầu thêm đất sao? Người quân tử thờ vua, cốt phải dẫn dắt vua đi đúng đạo, đặt chí vào chữ Nhân mà thôi."

Mạnh Tử nói: "Kẻ thờ vua ngày nay đều nói rằng: 'Tôi có thể vì vua mà mở mang bờ cõi, làm đầy kho tàng'. Cái mà nay gọi là lương thần (bề tôi giỏi), thực chất ngày xưa gọi là dân tặc (kẻ cướp của dân). Vua không hướng về đạo, không đặt chí ở nhân, mà lại tìm cách làm cho vua giàu thêm, ấy là làm giàu cho vua Kiệt vậy. Lại nói: 'Tôi có thể vì vua mà liên kết đồng minh, đánh đâu thắng đó'. Cái mà nay gọi là lương thần, thực chất ngày xưa gọi là dân tặc. Vua không hướng về đạo, không đặt chí ở nhân, mà lại tìm cách giúp vua đánh thắng, ấy là giúp sức cho vua Kiệt vậy. Đi theo con đường ngày nay, không thay đổi thói tục ngày nay, dẫu có đem cả thiên hạ dâng cho, vua cũng không thể ngồi yên được một buổi sáng vậy."

Bạch Khuê nói: "Tôi muốn đánh thuế hai mươi lấy một (5%), thấy thế nào?"

Mạnh Tử nói: "Đạo của ông là đạo của dân Mạch (mọi rợ). Một nước vạn nhà mà chỉ có một người làm đồ gốm thì có được chăng?"

Đáp: "Không được, vì đồ dùng sẽ không đủ."

Mạnh Tử nói: "Dân Mạch ngũ cốc không mọc, chỉ có lúa nếp, không có thành quách, cung thất, tông miếu, nghi lễ tế tự, không có lễ vật ngoại giao cho chư hầu, không có trăm quan hệ thống; cho nên đánh thuế hai mươi lấy một là đủ rồi. Nay ở Trung Quốc mà bỏ nhân luân, không có quân tử, thì làm sao trị quốc được? Nghề gốm ít người còn không làm nổi một nước, huống chi là không có quân tử? Muốn đánh thuế nhẹ hơn đạo của Nghiêu Thuấn là hạng đại Mạch, tiểu Mạch; muốn đánh thuế nặng hơn đạo của Nghiêu Thuấn là hạng đại Kiệt, tiểu Kiệt vậy."

Bạch Khuê nói: "Việc trị nước (ngăn lũ) của Đan này còn giỏi hơn cả vua Vũ."

Mạnh Tử nói: "Ông lầm rồi. Vua Vũ trị thủy là thuận theo đạo của nước. Thế nên vua Vũ lấy bốn biển làm cái hố chứa. Nay ông lại lấy nước láng giềng làm cái hố chứa (để tháo nước sang). Nước chảy ngược dòng gọi là 'giáng thủy'; giáng thủy tức là lũ lụt, là điều người nhân đức ghét nhất. Ông lầm to rồi."

Mạnh Tử nói: "Người quân tử mà không có lòng tin thực (thành thực), thì sao có thể giữ vững được chí hướng?"

Nước Lỗ muốn cử Nhạc Chính Tử nắm chính sự. Mạnh Tử nói: "Ta nghe tin đó mà mừng đến nỗi không ngủ được."

Công Tôn Sửu hỏi: "Nhạc Chính Tử là người có bản lĩnh mạnh mẽ chăng?"

Đáp: "Không." "Có trí tuệ lo xa chăng?"

Đáp: "Không."

"Có học rộng nghe nhiều chăng?"

Đáp: "Không."

"Vậy thì tại sao Phu tử lại mừng đến không ngủ được?"

Mạnh Tử đáp: "Vì tính cách của ông ấy là 'ưa điều thiện'."

Sửu hỏi: "Chỉ ưa điều thiện thôi mà đã đủ sao?"

Đáp: "Ưa điều thiện thì dẫu cả thiên hạ còn đủ để trị yên, huống chi là nước Lỗ? Nếu một người thực sự ưa điều thiện, thì người trong bốn biển đều sẽ không quản xa xôi nghìn dặm đến để mách bảo điều thiện cho mình. Còn nếu không ưa điều thiện, người ta sẽ nói: 'Hắn ta có vẻ tự đắc (hi hi), cho rằng mình đã biết cả rồi'. Cái âm thanh sắc mặt tự đắc ấy sẽ đuổi người ta đi xa nghìn dặm. Khi kẻ sĩ đã dừng lại ở ngoài nghìn dặm, thì quân nịnh hót sàm tấu sẽ kéo đến. Ở chung với quân nịnh hót sàm tấu, mà muốn trị nước cho yên, liệu có được chăng?"

Trần Tử hỏi: "Người quân tử thời xưa gặp điều kiện thế nào thì ra làm quan?"

Mạnh Tử đáp: "Có ba trường hợp thì đến, ba trường hợp thì đi. Được đón tiếp cung kính đúng lễ, lời mình nói ra vua hứa sẽ thực hành, thì đến; sau đó lễ mạo vẫn chưa suy giảm nhưng lời nói không được thực hành, thì đi. Thứ nữa, tuy lời nói chưa chắc được thực hành, nhưng được đón tiếp cung kính đúng lễ, thì đến; sau đó lễ mạo suy giảm, thì đi. Cuối cùng, trường hợp sáng không có ăn, tối không có ăn, đói lả không ra khỏi cửa được; vua nghe tin ấy nói rằng: 'Ta tuy không thể thực hành đạo của ông ấy, cũng không thể nghe theo lời của ông ấy, nhưng để ông ấy chết đói trên đất của ta là điều ta hổ thẹn'. Vua đem đồ cứu tế đến cho, bấy giờ có thể nhận, nhưng cũng chỉ là để khỏi chết đói mà thôi."

Mạnh Tử nói: "Vua Thuấn khởi nghiệp từ giữa đồng ruộng, Phó Thuyết được cử lên từ trong nhóm thợ đắp thành, Giao Cách được cử lên từ nghề bán cá muối, Quản Di Ngô được cử lên từ tay cai ngục, Thúc Tôn Ngao được cử lên từ nơi bờ biển, Bách Lý Hề được cử lên từ nơi chợ búa. Cho nên khi Trời định giao phó sứ mệnh lớn lao cho người nào, tất trước tiên phải làm cho lòng dạ họ cực khổ, làm cho gân cốt họ nhọc nhằn, làm cho thân thể họ đói khát, làm cho thân hình họ thiếu thốn khốn cùng, làm cho mỗi việc họ làm đều gặp trắc trở ngược ý. Qua đó mà làm cho tâm họ rung động, tính họ kiên nhẫn, để tăng thêm tài năng mà trước nay họ chưa có. Con người thường hay mắc sai lầm, sau đó mới có thể sửa đổi. Lòng dạ có khốn quẫn, tâm tư có lo lắng thì mới trỗi dậy được. Hiện ra sắc mặt, phát ra âm thanh thì người khác mới hiểu được. Ở trong nước mà không có những gia đình pháp độ và những kẻ sĩ can gián, ở ngoài nước mà không có địch quốc và ngoại hoạn, thì nước đó thường bị diệt vong. Thế mới biết: sống vì lo âu hoạn nạn, mà chết vì an lạc hưởng lạc vậy."

Mạnh Tử nói: "Cách dạy người có nhiều thuật lắm. Ta có khi dùng cách không thèm dạy bảo mà dạy họ, đó cũng là một cách dạy bảo vậy thôi."

Mạnh Tử, Mạnh Tử. Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả. Chữ lấy nguyên văn từ Wikisource tiếng Việt.