Chương 11

Cáo tử thượng

Cáo Tử nói: "Bản tính con người giống như cây khởi, cây liễu; nhân nghĩa giống như cái chén, cái khay. Lấy bản tính con người mà làm ra nhân nghĩa, cũng giống như lấy gỗ khởi liễu mà làm ra chén khay vậy."

Mạnh Tử đáp: "Ông có thể thuận theo tính của cây khởi liễu mà làm ra chén khay chăng? Hay là ông phải tàn hại cây khởi liễu rồi mới làm ra chén khay được? Nếu phải tàn hại cây khởi liễu để làm chén khay, thì chẳng lẽ cũng phải tàn hại con người để làm ra nhân nghĩa sao? Kẻ dẫn dắt thiên hạ coi nhân nghĩa là tai họa, hẳn là do lời nói của ông vậy."

Cáo Tử nói: "Bản tính con người giống như dòng nước xiết. Khơi sang hướng Đông thì chảy về phương Đông, khơi sang hướng Tây thì chảy về phương Tây. Bản tính con người không phân biệt giữa thiện và bất thiện, cũng giống như nước không phân biệt giữa phương Đông và phương Tây vậy."

Mạnh Tử đáp: "Nước quả thực không phân biệt Đông Tây, nhưng không phân biệt Trên Dưới sao? Bản tính thiện của con người giống như dòng nước chảy xuống thấp. Người ta không ai không thiện, nước không thứ gì không chảy xuống. Nay nếu ta vỗ nước cho bắn lên, có thể làm nó cao quá trán; ngăn dòng mà dẫn đi, có thể khiến nó lên tận núi. Đó há phải là tính tự nhiên của nước sao? Chẳng qua do thế lực tác động mà ra như vậy. Con người có thể bị làm cho trở thành bất thiện, bản tính bị tác động cũng giống như thế."

Cáo Tử nói: "Sự sống (bản năng sinh học) gọi là Tính."

Mạnh Tử hỏi: "Sự sống gọi là Tính, có giống như màu trắng gọi là Trắng chăng?"

Đáp: "Đúng vậy."

Mạnh Tử hỏi tiếp: "Cái trắng của lông trắng giống như cái trắng của tuyết trắng; cái trắng của tuyết trắng giống như cái trắng của ngọc trắng sao?"

Đáp: "Đúng vậy."

Mạnh Tử kết luận: "Vậy thì tính của loài chó giống như tính của loài bò, tính của loài bò giống như tính của con người sao?"

Cáo Tử nói: "Ăn uống và sắc dục là bản tính. Nhân là ở bên trong (nội), không phải ở bên ngoài (ngoại). Nghĩa là ở bên ngoài, không phải ở bên trong."

Mạnh Tử hỏi: "Tại sao nói Nhân ở trong còn Nghĩa ở ngoài?"

Đáp: "Người kia lớn tuổi nên ta kính trọng người ấy là người lớn, chứ không phải vì có cái tính 'lớn' sẵn ở trong ta. Giống như vật kia trắng nên ta gọi nó là trắng, ấy là thuận theo cái trắng ở bên ngoài vật vậy. Cho nên gọi Nghĩa là ở ngoài."

Mạnh Tử đáp: "Khác chứ. Cái trắng của con ngựa trắng không khác gì cái trắng của người da trắng. Nhưng chẳng hay sự kính trọng con ngựa già có giống như sự kính trọng bậc trưởng thượng không? Vả lại, ông cho rằng bản thân người lớn tuổi là 'Nghĩa', hay việc ta thực hành sự kính trọng người lớn tuổi mới là 'Nghĩa'?"

Cáo Tử nói: "Em ta thì ta yêu, em người nước Tần thì ta không yêu; ấy là do lòng ta tự thấy vui (mà làm), nên gọi là ở trong. Kính trọng người lớn tuổi nước Sở cũng như kính trọng người lớn tuổi nhà mình; ấy là dựa trên cái tuổi tác của họ, nên gọi là ở ngoài."

Mạnh Tử đáp: "Ưa thích món thịt nướng của người Tần cũng chẳng khác gì ưa thích món thịt nướng của mình. Sự vật khách quan đều như vậy cả. Thế chẳng lẽ lòng ưa thích thịt nướng cũng là ở bên ngoài sao?"

Mạnh Quý Tử hỏi Công Đô Tử: "Tại sao lại nói Nghĩa ở bên trong?"

Công Đô Tử đáp: "Vì ta thực hành lòng kính trọng của chính mình, nên gọi là ở trong."

Quý Tử hỏi: "Nếu người trong làng lớn hơn anh mình một tuổi, thì kính trọng ai?"

Đáp: "Kính trọng anh mình."

Quý Tử hỏi: "Lúc rót rượu mời, thì mời ai trước?"

Đáp: "Mời người trong làng trước."

Quý Tử nói: "Lòng kính trọng thì dành cho người này (anh), nhưng sự tôn lễ lại thực hiện cho người kia (người làng). Vậy rõ ràng Nghĩa ở ngoài chứ đâu phải do từ bên trong phát ra?"

Công Đô Tử không đáp được, bèn đem chuyện hỏi Mạnh Tử.

Mạnh Tử nói: "Ông hãy hỏi người ấy rằng: 'Kính trọng chú mình hơn hay kính trọng em mình hơn?'. Người ấy sẽ đáp: 'Kính trọng chú'. Ông lại hỏi: 'Nếu em mình đang đóng vai 'thi thể' để tế lễ (thụ thi), thì kính trọng ai?'. Người ấy tất nói: 'Kính trọng em'. Ông hãy hỏi: 'Thế cái lòng kính trọng chú đâu mất rồi?'. Người ấy sẽ nói: 'Vì lúc đó em đang ở địa vị tế lễ'. Bấy giờ ông cũng đáp lại rằng: 'Đúng vậy, trường hợp mời rượu cũng là vì vị trí (địa vị khách mời) mà thôi'. Lòng kính trọng thường xuyên là dành cho anh, nhưng sự cung kính nhất thời là dành cho người trong làng."

Quý Tử nghe xong, lại nói: "Kính chú là kính, kính em (lúc tế) là kính. Quả thực Nghĩa ở bên ngoài, không phải do bên trong."

Công Đô Tử liền đáp: "Mùa đông thì uống nước nóng, mùa hạ thì uống nước lạnh. Vậy chẳng lẽ việc ăn uống cũng là ở bên ngoài sao?"

Công Đô Tử nói: "Cáo Tử bảo: 'Tính không thiện cũng không bất thiện'. Có người lại nói: 'Tính có thể làm thiện, có thể làm bất thiện; cho nên vua Văn, vua Võ hưng thịnh thì dân ưa điều thiện, vua U, vua Lệ trỗi dậy thì dân ưa bạo tàn'. Lại có người nói: 'Có người tính thiện, có người tính bất thiện; cho nên có vua Nghiêu làm chủ mà vẫn có kẻ ác như Tượng, có người cha như Cổ Sấu mà vẫn sinh ra Thuấn, có bạo chúa Trụ làm vua mà vẫn có các hiền thần như Vi Tử Khải, Vương Tử Tỉ Can'. Nay Phu tử nói 'Tính thiện', vậy chẳng lẽ những thuyết kia đều sai sao?"

Mạnh Tử đáp: "Xét về bản tình (cái mầm mống tự nhiên) thì con người có thể làm điều thiện được; đó chính là ý ta nói tính thiện. Còn như làm điều bất thiện, đó không phải lỗi của thiên tài (cái vốn có). Lòng trắc ẩn, ai cũng có; lòng thẹn ác, ai cũng có; lòng cung kính, ai cũng có; lòng thị phi, ai cũng có. Lòng trắc ẩn là Nhân; lòng thẹn ác là Nghĩa; lòng cung kính là Lễ; lòng thị phi là Trí. Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí không phải từ bên ngoài rèn đúc cho ta, mà là ta vốn sẵn có đó thôi, chẳng qua ta không chịu suy xét đến. Cho nên nói: Tìm thì được, bỏ thì mất. Sở dĩ có người kém hơn người khác gấp bội, không thể tính đếm hết được, là vì họ không phát huy hết cái vốn có của mình. Kinh *Thi* nói: 'Trời sinh ra dân, có vật có quy tắc. Dân giữ được tính thường, nên ưa đức tốt này'. Khổng Tử khen: 'Người làm bài thơ này thật hiểu Đạo vậy! Có sự vật tất có quy tắc; dân giữ tính thường nên mới ưa đức tốt'."

Mạnh Tử nói: "Năm trúng mùa, con em đa số lành hiền; năm mất mùa, con em đa số hung bạo. Đó không phải do Trời phú cho họ tài chất khác nhau, mà do hoàn cảnh làm vây hãm, đắm đuối cái tâm họ mà ra vậy. Nay đem giống lúa mạch gieo và chăm sóc như nhau; đất như nhau, thời vụ như nhau, lúa mọc lên xanh tốt, đến ngày hạ chí đều chín cả. Dù có chỗ không đều, đó là do đất có nơi màu mỡ nơi khô cằn, do mưa lộ bồi dưỡng hay sức người chăm bón không đồng đều. Cho nên, phàm vật cùng loài thì đều tương tự nhau, sao riêng đối với con người ta lại nghi ngờ điều đó? Thánh nhân cũng cùng loài với ta vậy. Cho nên Long Tử nói: 'Kẻ không biết cỡ chân mà đóng giày, ta biết kẻ đó không đóng thành cái giỏ đâu'. Giày giống nhau vì bàn chân thiên hạ đều tương tự. Miệng đối với hương vị thì có chung sự ưa thích; Dịch Nha là người sớm đạt được cái mà miệng ta ưa thích nhất. Nếu tính ưa hương vị của miệng người mà khác nhau như tính của chó ngựa khác loài với ta, thì sao thiên hạ đều theo khẩu vị của Dịch Nha? Về hương vị, cả thiên hạ đều mong được như Dịch Nha, ấy là vì miệng người trong thiên hạ đều tương tự. Tai cũng vậy, về âm thanh, cả thiên hạ đều mong được như Sư Khoáng, ấy là vì tai người trong thiên hạ tương tự. Mắt cũng thế, về sắc đẹp, cả thiên hạ không ai không biết Tử Đô là đẹp; kẻ không biết Tử Đô đẹp là kẻ không có mắt. Cho nên nói: Miệng đối với vị có chung cái ưa, tai đối với thanh có chung cái nghe, mắt đối với sắc có chung cái nhìn đẹp. Vậy đến cái Tâm, lẽ nào lại không có điểm chung sao? Cái điểm chung của tâm là gì? Ấy là Lý và Nghĩa. Thánh nhân chẳng qua là người sớm đạt được cái điểm chung của tâm ta mà thôi. Cho nên Lý Nghĩa làm vui lòng ta cũng như thịt béo làm ngon miệng ta vậy."

Mạnh Tử nói: "Cây cối ở núi Ngưu Sơn thuở xưa vốn rất xanh tốt. Nhưng vì núi ở gần một nước lớn (kinh đô), búa rìu cứ chặt đốn mãi, thì còn giữ được vẻ đẹp sao? Dù đêm ngày cây cối có nảy nở, mưa lộ có thấm nhuần, không phải không có mầm mống sinh ra, nhưng người ta lại đem trâu dê đến chăn thả, khiến núi trở nên trọc lóc. Người ta thấy núi trọc lóc, lại tưởng núi ấy xưa nay chưa từng có cây xanh, đó há có phải tính tự nhiên của núi đâu? Xét đến cái tâm con người, lẽ nào lại thiếu lòng nhân nghĩa? Sở dĩ người ta đánh mất lương tâm cũng giống như búa rìu đối với cây cối vậy. Ngày ngày chặt đốn, thì tâm sao đẹp cho được? Dù đêm ngày có chút nảy nở của khí bình minh (bình đán chi khí), khiến lòng yêu ghét gần với đạo nhất, nhưng những việc làm trong ngày lại trói buộc, làm tiêu tan đi mất. Sự trói buộc ấy lặp đi lặp lại khiến 'khí ban đêm' không đủ để bảo tồn lương tâm. Khí ban đêm không đủ bảo tồn thì con người chẳng cách cầm thú là bao. Người ta thấy kẻ ấy như cầm thú, liền bảo kẻ ấy chưa từng có thiên tài (tâm tốt), đó há có phải là tình trạng thực sự của người ta đâu? Cho nên, nếu được bồi dưỡng thì vật gì cũng lớn; nếu mất sự bồi dưỡng thì vật gì cũng tiêu hao. Khổng Tử nói: 'Giữ thì còn, bỏ thì mất. Ra vào không chừng, chẳng biết đi đâu'. Đó chẳng phải là nói về cái Tâm sao?"

Mạnh Tử nói: "Đừng lấy làm lạ khi nhà vua không có trí tuệ. Dẫu là vật dễ sống nhất thiên hạ, nếu đem phơi nắng một ngày rồi lại để lạnh mười ngày, thì không vật nào sống nổi. Ta gặp vua thì ít, mà khi ta lui về thì những kẻ làm vua nguội lạnh lại đến quá nhiều, dẫu ta có làm nảy nở được mầm thiện nào thì phỏng có ích gì! Nay như nghề đánh cờ, chỉ là một kỹ thuật nhỏ; nhưng nếu không chuyên tâm trí chí thì không thể giỏi được. Dịch Thu là tay cờ giỏi nhất nước. Giả sử Dịch Thu dạy hai người đánh cờ: một người chuyên tâm trí chí, chỉ nghe lời Dịch Thu; người kia tuy cũng nghe nhưng lòng lại nghĩ có con chim hồng chim hạc sắp bay đến, muốn cầm cung tên mà bắn. Tuy cùng học một thầy nhưng kết quả không bằng người kia. Đó là do trí tuệ không bằng sao? Đáp rằng: Không phải vậy."

Mạnh Tử nói: "Cá là thứ ta muốn; tay gấu cũng là thứ ta muốn. Nếu không được cả hai, ta bỏ cá mà lấy tay gấu. Sự sống là thứ ta muốn; nghĩa cũng là thứ ta muốn. Nếu không được cả hai, ta bỏ sống mà lấy nghĩa. Sự sống tuy ta muốn, nhưng có cái ta muốn hơn cả sự sống, nên ta không làm việc cầu sống một cách hèn hạ. Cái chết tuy ta ghét, nhưng có cái ta ghét hơn cả cái chết, nên có những hoạn nạn ta không tránh né. Giả sử người ta không có gì muốn hơn sự sống, thì phàm cách gì để sống sao lại không dùng? Giả sử người ta không có gì ghét hơn cái chết, thì phàm việc gì để tránh họa sao lại không làm? Làm như vậy thì sống được nhưng người ta có lúc không dùng; làm như vậy thì tránh được họa nhưng người ta có lúc không làm. Thế nên mới biết có cái ta muốn hơn cả sự sống, có cái ta ghét hơn cả cái chết. Không chỉ bậc hiền giả mới có tâm này, ai cũng có cả, chỉ là bậc hiền giả giữ được mà không để mất thôi.

Một giỏ cơm, một bát canh, được thì sống, không được thì chết. Nhưng nếu quát mắng mà đưa cho, thì người đi đường cũng không nhận; nếu dùng chân đá mà đưa cho, thì kẻ ăn mày cũng khinh rẻ. Thế mà vì bổng lộc muôn chung, có người lại không màng lễ nghĩa mà nhận lấy. Muôn chung ấy có thêm gì cho ta không? Chẳng qua là vì để cho nhà cửa đẹp đẽ, vợ thiếp phụng thờ, hoặc để ban ơn cho những kẻ nghèo túng quen biết ta đó sao? Khi xưa thà chết chứ không nhận (vì trái lễ nghĩa), nay vì nhà cửa đẹp mà làm; khi xưa thà chết chứ không nhận, nay vì vợ thiếp phụng thờ mà làm; khi xưa thà chết chứ không nhận, nay vì muốn ban ơn cho kẻ nghèo túng mà làm. Chẳng lẽ những việc ấy không thể thôi đi sao? Như thế gọi là đánh mất bản tâm vậy."

Mạnh Tử nói: "Nhân là cái tâm của người. Nghĩa là con đường của người. Bỏ con đường mình đi mà không theo, để mất cái tâm mình mà không biết tìm. Đáng thương thay! Người ta có con gà con chó lạc mất thì biết đi tìm; có cái tâm lạc mất (phóng tâm) lại không biết tìm. Đạo học vấn không có gì khác, chẳng qua là tìm lại cái tâm đã mất đó mà thôi."

Mạnh Tử nói: "Nay có người ngón tay áp út bị co quắp không duỗi thẳng được, tuy không đau đớn hay hỏng việc gì, nhưng nếu có ai chữa được cho thẳng, thì dẫu đường sá xa xôi sang nước Tần, nước Sở cũng không quản, chỉ vì ngón tay mình không bằng người. Ngón tay không bằng người thì biết ghét; cái tâm không bằng người thì không biết ghét. Thế gọi là không biết nặng nhẹ vậy."

Mạnh Tử nói: "Cây đồng, cây tử nhỏ bằng một ôm, một nắm tay, nếu muốn nó sống, ai cũng biết cách bồi dưỡng. Đến cái thân mình lại không biết cách bồi dưỡng, há lẽ lòng yêu thân mình không bằng yêu cây đồng, cây tử sao? Ấy là vì thiếu suy xét đến cực điểm vậy."

Mạnh Tử nói: "Con người đối với thân thể mình thì cái gì cũng yêu; cái gì cũng yêu thì cái gì cũng phải bồi dưỡng. Không một tấc da nào không yêu, thì không một tấc da nào không bồi dưỡng. Muốn xét xem mình bồi dưỡng tốt hay không, há có cách nào khác đâu? Chỉ là tự xem mình coi trọng bộ phận nào mà thôi. Thân thể có phần quý, phần tiện; có phần lớn, phần nhỏ. Đừng vì phần nhỏ mà hại phần lớn, đừng vì phần tiện mà hại phần quý. Ai bồi dưỡng phần nhỏ là tiểu nhân, ai bồi dưỡng phần lớn là đại nhân. Nay có người làm vườn, bỏ cây ngô đồng, cây giá quý giá mà đi chăm bón cây táo dại, cây gai, thì là người làm vườn tồi. Kẻ chỉ lo bồi dưỡng một ngón tay mà để mất cả vai lưng mà không biết, thì là người lú lẫn. Kẻ chỉ lo ăn uống thì bị người đời khinh rẻ, vì họ bồi dưỡng cái nhỏ (miệng bụng) mà làm mất cái lớn (tâm đức). Nếu người lo ăn uống mà không để mất cái lớn, thì cái miệng bụng đâu chỉ đơn thuần là tấc da tấc thịt sao?"

Công Đô Tử hỏi: "Cùng là người như nhau, tại sao có người là đại nhân, có người là tiểu nhân?"

Mạnh Tử đáp: "Ai theo những bộ phận lớn của mình (tâm) thì làm đại nhân; ai theo những bộ phận nhỏ của mình (耳目 - tai mắt) thì làm tiểu nhân."

Hỏi: "Cùng là người như nhau, tại sao có người theo phần lớn, có người lại theo phần nhỏ?"

Đáp: "Các cơ quan như tai mắt không biết suy nghĩ nên bị vật chất che lấp. Vật chất tiếp xúc với vật chất thì dẫn dụ người ta đi thôi. Cái Tâm là cơ quan biết suy nghĩ; suy nghĩ thì đạt được Đạo, không suy nghĩ thì không đạt được. Đó là cái Trời phú cho ta. Trước hết hãy đứng vững ở cái Lớn (tâm đức), thì cái Nhỏ (dục vọng) không thể cướp mất chí hướng của ta. Như thế là làm đại nhân vậy thôi."

Mạnh Tử nói: "Có Thiên tước (tước vị của Trời), có Nhân tước (tước vị của người). Nhân, nghĩa, trung, tín, ưa làm điều thiện không mệt mỏi, đó là Thiên tước. Công, khanh, đại phu, đó là Nhân tước. Người xưa tu dưỡng Thiên tước rồi thì Nhân tước tự nhiên theo đến. Người nay tu dưỡng Thiên tước để làm phương tiện mưu cầu Nhân tước. Khi đã được Nhân tước rồi thì vứt bỏ luôn Thiên tước; thật là lầm lạc đến cực điểm, cuối cùng rồi cũng mất luôn cả Nhân tước mà thôi."

Mạnh Tử nói: "Muốn được cao quý là lòng mong cầu chung của mọi người. Nhưng trong mỗi người thực ra đã có sẵn cái cao quý rồi, chẳng qua người ta không chịu suy xét đó thôi. Cái cao quý mà người đời ban tặng không phải là cái quý thực sự (lương quý). Cái quý mà họ Triệu Mạnh ban cho, họ Triệu Mạnh cũng có thể làm cho nó trở nên hèn hạ. Kinh *Thi* nói: 'Đã say bằng rượu, đã no bằng đức'. Ý nói đã no đủ về nhân nghĩa, nên không còn thèm muốn vị béo tốt của người khác nữa. Tiếng thơm vang xa lừng lẫy ở nơi mình, nên không còn thèm muốn áo gấm thêu hoa của người khác nữa."

Mạnh Tử nói: "Lòng nhân thắng được cái bất nhân cũng giống như nước thắng được lửa. Những kẻ làm điều nhân ngày nay giống như lấy một chén nước mà cứu xe củi đang cháy. Lửa không tắt thì lại bảo nước không thắng được lửa. Cách làm này lại giúp sức thêm cho cái bất nhân đến cực điểm, rốt cuộc cũng sẽ tiêu vong mà thôi."

Mạnh Tử nói: "Năm loại ngũ cốc là giống cây tốt nhất. Nhưng nếu trồng mà không chín, thì chẳng bằng cỏ dại, lúa mòng. Đạo Nhân cũng vậy, quý ở chỗ thực hành cho chín muồi (thành thục) mà thôi."

Mạnh Tử nói: "Hậu Nghệ dạy người bắn tên, tất phải nhắm đến việc kéo đủ cung (cấu); người học cũng tất phải nhắm đến việc kéo đủ cung. Thợ giỏi dạy người, tất phải dùng thước và com pa; người học cũng tất phải theo đúng thước và com pa vậy."

Mạnh Tử, Mạnh Tử. Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả. Chữ lấy nguyên văn từ Wikisource tiếng Việt.