Ông Ba mươi

Hôm đầu tiên lên làng Gò, tôi bị một bà cụ tát cho một cái vì gọi to chữ hổ. Năm ấy tôi mười một tuổi, máy bay Mỹ bắt đầu ném bom ra Bắc, trường tôi ở Hà Nội cho học sinh đi sơ tán, mẹ tôi gửi tôi lên ở nhờ nhà một người quen của bố tôi ở một làng trung du bên kia sông Lô. Tôi là con một, lớn lên ở phố Hàng Bạc, chưa ngủ đêm nào xa mẹ, thế mà hôm đi mẹ tôi khóc ướt cả vai áo còn tôi thì háo hức ra mặt, vì nghĩ lên ấy sẽ được bắn chim, tắm sông, khỏi phải học thêm toán với ông giáo Lê.

Làng Gò nằm dưới chân một dãy đồi, sau đồi là rừng, rừng xanh rì chạy mãi đến chân núi. Chiều đầu tiên tôi theo mấy đứa trẻ con trong làng ra bờ suối, một đứa chỉ tay lên đồi bảo trên ấy ngày xưa hay có ông về, tôi hỏi ông nào thì nó bảo ông ấy, ông to lắm, đi không có tiếng. Tôi cười phá lên, bảo con hổ chứ gì, ở Hà Nội tao xem con hổ trong vườn bách thú rồi, nó nằm ngủ như con mèo. Tôi vừa nói dứt câu thì một bà cụ đang giặt dưới cầu ao đứng phắt dậy, đi thẳng đến tát tôi một cái nổ đom đóm mắt rồi rít lên: “Thằng ranh, mày gọi ông về đấy à?”

Tối hôm ấy tôi kể với bác Nhàn, người nhà tôi ở nhờ, tưởng được bênh, ai ngờ bác không bênh mà còn mắng thêm một trận. Bác bảo ở làng này không ai gọi thẳng tên con vật ấy ra, người ta gọi là ông, là ông Ba Mươi, các cụ thì gọi là ông Kễnh, gọi thẳng tên ra là ông nghe thấy, ông tìm về. Tôi xoa cái má còn nóng rát, trong bụng vẫn cho là người nhà quê mê tín. Bà cụ tát tôi hôm ấy là bà Tần, cuối mùa hè năm ấy bà là người đầu tiên trong làng bị ông Kễnh bắt đi.

Nhà bác Nhàn là một căn nhà ba gian lợp rạ, trước nhà có một khoảng sân gạch rộng, gạch đỏ đã mòn vẹt, góc sân có cây khế. Bác trai đi bộ đội tận trong Nam mấy năm chưa về, ở nhà chỉ có bác Nhàn với anh Lộc. Anh Lộc năm ấy mười bảy, cao lêu nghêu, đen nhẻm, đã vào dân quân, tối nào cũng vác khẩu súng trường cũ đi tuần với mấy anh trong xóm. Anh gọi tôi là thằng Hà Nội, lần đầu nghe tôi tức lắm, về sau nghe mãi thành quen, ai gọi tên thật tôi lại thấy lạ tai.

Bác Nhàn đi guốc mộc nên sáng nào trời chưa sáng rõ đã nghe tiếng guốc bác lộp cộp trên sân gạch, từ cửa bếp ra chuồng gà, từ chuồng gà ra giếng, rồi lại lộp cộp quay vào, tôi nằm trong buồng nghe tiếng guốc ấy là biết trời sắp sáng, còn đúng giờ hơn cái đồng hồ báo thức ở nhà tôi dưới Hà Nội. Anh Lộc thì nằm võng, dưới hiên có một cái võng gai mắc giữa hai cột, trưa nào đi làm đồng về anh cũng nằm vắt chân lên võng đung đưa kẽo kẹt, miệng huýt sáo một bài gì đấy không ra đầu ra đuôi. Anh vót cho tôi cái ná cao su bằng chạc ổi, dạy tôi bắn trúng quả bưởi cách mười bước chân, dạy tôi trèo cây khế không bị kiến cắn, thế là tôi bám anh như cái đuôi.

Có một buổi chiều anh dẫn tôi lên đồi đánh bẫy chim cu gáy, đến lưng chừng đồi thì anh dừng lại trước một cây dẻ to, chỉ lên thân cây chỗ cao quá đầu người. Trên vỏ cây có mấy vệt cào sâu hoắm, vệt nào cũng dài bằng cánh tay tôi, nhựa cây chảy ra đã khô đen. Anh bảo hồi anh bằng tuổi tôi ông vẫn về cào chỗ này, giờ thì lâu lắm không thấy nữa, rồi dặn tôi không bao giờ được đi quá cây dẻ ấy, nhất là lúc chiều tối. Tôi hỏi nếu gặp ông thì làm thế nào, anh cười, bảo gặp ông thì làm gì còn thế nào nữa.

Nhà bác Nhàn còn có một con chó tên là Vện với một đàn gà mười mấy con, cầm đầu là con gà trống tía cổ to như cổ ngỗng. Đêm nào con Vện cũng nằm ở đầu hè, gà gáy canh tư là bác Nhàn dậy, cái làng ấy sống theo tiếng gà với tiếng chó như người Hà Nội sống theo tiếng kẻng báo động. Giữa làng có cái đình, sân đình lát gạch cổ, trước sân là cái giếng đình xây bằng đá ong, cạnh giếng là một cây đa to cả chục người ôm, rễ buông xuống thành từng chùm như râu ông già, dưới gốc đa có một cái miếu nhỏ mái cong mà người làng gọi là miếu ông Mào.

Ông Mào là một con rắn mà bọn trẻ trong làng kể với tôi bằng cái giọng thì thào như kể chuyện bí mật, rằng ông Mào đen trũi, to bằng bắp chân, trên đầu có cái mào đỏ như mào gà trống, sống trong một cái hốc đá ở thành giếng từ đời ông cố ông kỵ nhà chúng nó. Bọn nó bảo ông là lính canh của Thành hoàng, ông nằm đấy để giữ cửa làng, giữ cho mấy thứ trên đồi không xuống được. Cái làm tôi sởn gai ốc là chuyện ông Mào gáy, bọn nó bảo ông biết gáy như gà trống, có điều không bao giờ gáy vào sáng sớm mà chỉ gáy lúc canh ba, giữa lúc gà trong làng còn đang ngủ, đêm nào nghe tiếng gáy từ phía giếng đình vọng lại thì sáng hôm sau trong làng có người chết. Thằng Hòe nhà ông từ đình còn thề với tôi là đêm trước hôm bà nội nó mất, nó nằm trong nhà nghe ông Mào gáy ba hồi, tiếng gáy khàn khàn chứ không trong như gà.

Ngày rằm tháng Sáu, bác Nhàn luộc ba quả trứng gà gói vào lá chuối rồi dắt tôi ra miếu, đặt trứng trước cửa miếu, thắp hương, bắt tôi đứng vái ba vái. Tôi vái qua loa rồi hỏi bác rắn thì ăn trứng luộc làm sao được, bác lườm tôi, bảo ông có ăn hay không là việc của ông, mình biết ơn là việc của mình. Sáng hôm sau tôi lén ra xem thì ba quả trứng chỉ còn lại vỏ, vỏ trứng nằm nguyên trong lá chuối, không vỡ tung tóe như bị chuột ăn. Tôi vẫn không tin, vì ở Hà Nội tôi đọc sách Sinh vật, sách bảo rắn không có thanh quản, rắn chỉ biết phì. Tôi đem điều ấy ra cãi với cả bọn, cãi đến đỏ mặt tía tai, đến lúc thằng Hòe tức quá bảo mày giỏi thì ra giếng mà xem.

Tôi ra giếng thật vào một buổi trưa nắng chang chang lúc cả làng ngủ trưa, tôi giắt cái ná cao su anh Lộc mới vót cho vào cạp quần, rủ thằng Hòe ra đình, đến gốc đa thì thằng Hòe đứng lại, nhất định không đi nữa. Tôi một mình bò ra sát thành giếng nhìn xuống, nước giếng xanh thẫm, hơi lạnh bốc lên mát rượi cả mặt. Trên thành giếng phía bên kia, chỗ có cái hốc đá, một con rắn đen đang nằm khoanh tròn phơi nắng, mình to bằng cổ tay người lớn, trên đầu nó có một túm da đỏ dựng lên thật, đỏ như mào gà. Tôi nhớ rõ lúc ấy tôi không sợ mà chỉ thấy tức, tức vì bọn trẻ con làng này nói đúng còn tôi thì đã lỡ cãi. Tôi lắp một hòn sỏi vào ná, kéo căng hết cỡ rồi buông, hòn sỏi trúng ngay đầu con rắn đánh bộp một tiếng, con rắn quằn lên, cái mào đỏ giật giật mấy cái rồi nó trượt xuống lòng giếng chìm nghỉm. Thằng Hòe đứng ở gốc đa thét lên một tiếng rồi chạy biến.

Chiều hôm ấy ông từ đình sang tận nhà bác Nhàn, ông không nói với tôi câu nào mà chỉ đứng nói chuyện với bác Nhàn ngoài sân một hồi. Ông về rồi bác Nhàn mới vào nhà, cầm cái roi tre quất tôi mấy cái vào bắp chân, quất xong thì ngồi xuống bậc cửa ôm mặt khóc. Anh Lộc đi làm đồng về nghe chuyện thì đứng chắn trước mặt tôi, bảo u ơi nó là trẻ con Hà Nội, nó biết gì đâu mà u đánh nó.

Đêm ấy tôi nằm trong buồng không sao ngủ được, bắp chân còn rát bỏng. Gần nửa đêm, từ phía giếng đình vọng lại một tiếng gáy khàn và dài, rồi tiếng thứ hai, tiếng thứ ba, gà trong làng thì không con nào gáy theo. Bác Nhàn nằm bên cạnh tôi cũng thức, tôi nghe tiếng bác thở dài trong bóng tối. Sáng ra người ta thấy xác ông Mào nổi trên mặt giếng, cái mào đỏ trên đầu đã bị bứt mất, chỉ còn lại một vết rách, cũng sáng hôm ấy có tin đêm qua máy bay Mỹ ném bom trúng quả đồi bên kia sông, cháy suốt cả đêm, lửa đỏ rực một góc trời. Các cụ trong làng vớt xác ông Mào lên, bọc vào một tấm vải điều rồi chôn ngay dưới gốc đa cạnh miếu, ông từ đình đứng khấn rất lâu, khấn xin Thành hoàng tha cho dân làng, khấn cả một câu tôi nghe không hiểu, rằng từ nay cửa làng không còn ai giữ, xin ngài thương lấy dân. Tôi đứng sau lưng các cụ cúi gằm mặt xuống đất, suốt buổi không ai nhìn tôi lấy một lần.

Chó trong làng mất trước, mở đầu là con chó vàng nhà ông từ, rồi đến con chó mực nhà bà Tần, rồi cứ cách vài đêm lại mất một con, không ai nghe tiếng sủa, sáng ra chỉ thấy sợi dây buộc còn nguyên, đầu dây đứt ngọt như bị ai cắt. Mấy ông trong làng bảo nhau có bọn trộm chó dưới xuôi lên, tối tối dân quân đi tuần dày hơn. Con Vện nhà bác Nhàn mất vào đêm thứ mười, đêm ấy tôi nghe nó sủa một tiếng rồi ư ử trong cổ họng như bị ai bóp chặt rồi im bặt. Sáng ra anh Lộc với tôi đi tìm, tìm đến gốc đa đầu làng thì thấy nó, con Vện chỉ còn nửa thân sau, nửa thân trước không biết đâu mất, ruột gan vương vãi trên đám rễ đa. Anh Lộc kéo tôi quay đi nhưng tôi đã nhìn thấy hết cả rồi, tôi nôn thốc nôn tháo ngay tại chỗ, về nhà sốt mê man mất hai ngày.

Sau con Vện, làng Gò không còn tiếng chó sủa nữa. Gà cũng thôi gáy canh tư, đàn gà nhà bác Nhàn đêm nào cũng rúc vào một góc chuồng, sáng ra lông rụng đầy sàn, mấy con mèo trong xóm thì leo lên nóc nhà ngồi quay mặt về phía đồi, ngồi im như tượng từ chập tối cho đến sáng. Có đêm trên nóc nhà vang lên một tiếng rít dài như xé vải, bác Nhàn bảo đấy là chim lợn, chim lợn kêu trên nóc nhà ai là nhà ấy có chuyện. Ở bờ giếng đình, chỗ đất ẩm, người ta tìm thấy một dấu chân to bằng cái bát ô tô, bốn ngón tròn xoe, không có vết móng. Ông từ đình ngồi xổm nhìn dấu chân ấy một hồi rồi mới đứng dậy, nói khẽ với mấy ông trong làng một câu mà tôi đứng gần nên nghe được: “Ông về rồi.”

Người đầu tiên là bà Tần, nhà bà ở cuối xóm, một mình một nhà, cái nhà xí ở tít góc vườn sát bụi tre, đêm ấy bà ra nhà xí rồi không thấy vào. Sáng ra người ta chỉ tìm thấy một bên chân bà trong bụi tre, chân còn đi nguyên chiếc guốc, phần còn lại của bà không ai tìm thấy nên người ta đành chôn một cái quan tài nhẹ bẫng. Tôi đứng xa xa nhìn người ta khiêng quan tài ra đồng, nhớ đến cái tát hôm đầu lên làng mà cổ họng cứ nghẹn lại.

Ba đêm sau đám ma bà Tần, tôi đang ngủ thì nghe có tiếng gọi ngoài cổng: “Nhàn ơi, cho tôi xin tí lửa.” Giọng bà Tần, cái giọng the thé hôm bà rít lên với tôi ở cầu ao, không lẫn đi đâu được. Bác Nhàn ngồi bật dậy trên giường, đưa tay bịt chặt miệng tôi, tiếng gọi lại vang lên, gần hơn: “Nhàn ơi, bếp nhà tôi tắt mất rồi, cho tôi xin tí lửa.” Bác Nhàn không thưa mà ngồi im như tượng, một tay bịt miệng tôi, tay kia nắm chặt cái chày giã cua, còn tôi nằm cứng đờ, sợ đến són cả nước đái ra quần. Ngoài sân gạch có tiếng chân đi rậm rịch, không phải tiếng chân người, nặng mà êm, đi một vòng quanh sân rồi dừng lại sát cửa, có tiếng hít ngửi phì phò qua khe cửa, hơi thở hôi tanh lùa vào tận giường. Mãi đến lúc gà nhà ông từ bên kia đình cất được một tiếng gáy yếu ớt thì tiếng chân ấy mới đi ra phía đồi.

Sáng hôm sau bác Nhàn ngồi với tôi ở hiên, dặn từng điều một. Bác bảo người bị ông bắt thì thành trành, phải đi theo hầu ông, đi trước dẫn đường cho ông, gọi cửa cho ông, trành gọi bằng giọng người chết, gọi tên người còn sống, nên đêm nghe ai gọi, dù là giọng ai cũng không được thưa, không được mở cửa, thưa một tiếng là ông vào. Tôi hỏi bác thế làm sao biết đâu là người thật, bác nhìn tôi rất lâu rồi bảo: “Đêm hôm người thật không ai gọi cửa nhà tao.”

Sau đêm ấy làng Gò không ai dám ra khỏi nhà khi trời đã tối, nhà nào cũng chèn cửa bằng cối đá, đốt một đống lửa giữa sân cho cháy đến sáng, dân quân chia nhau đi tuần từng tốp năm người, súng lên đạn sẵn, đuốc cháy rừng rực. Anh Lộc đi tuần đêm nào cũng về muộn, về là nằm vật ra võng, áo ướt đẫm sương, ngủ luôn ngoài hiên không kịp vào buồng. Đêm anh Lộc đi tuần lần cuối trời mưa lâm thâm, trước khi đi anh xoa đầu tôi, bảo thằng Hà Nội ngủ đi, mai anh dẫn đi đánh bẫy cu gáy. Gần nửa đêm, từ phía giếng đình vọng lại tiếng gáy khàn khàn ba hồi liền, bác Nhàn ngồi dậy ra đứng ở cửa nhìn vào màn mưa, môi mấp máy gọi tên con mà không ra tiếng.

Sáng ra mấy anh dân quân khiêng về một cái cáng phủ chiếu. Họ kể đêm qua cả tốp đi đến đầu đình thì anh Lộc bảo nghe ai gọi tên anh ngoài bờ giếng, giọng giống hệt giọng thằng Toàn nhà bên, dù thằng Toàn đang đi ngay cạnh anh, anh cầm đuốc đi ra xem, mọi người chưa kịp giữ lại thì bóng tối bên bờ giếng đã chồm lên, không ai kịp nổ phát súng nào. Đến lúc trời rạng người ta mới tìm thấy anh Lộc ở bờ giếng, chỉ còn từ thắt lưng trở xuống. Bác Nhàn không cho ai giở chiếu ra, bác ngồi bên cái cáng từ sáng đến chiều, tay đặt lên chỗ mảnh chiếu phủ trên đầu gối con, không khóc một tiếng nào, đến lúc người ta khiêng anh đi chôn bác mới gào lên, gào đến ngất lịm đi trên sân gạch. Tôi đứng ở góc sân, tay cầm cái ná cao su anh vót cho, nghĩ đến hòn sỏi hôm nào mà chỉ muốn chết thay anh cho xong.

Bảy ngày sau đám anh Lộc thì cái võng dưới hiên bắt đầu kêu. Nửa đêm, ngoài hiên vang lên tiếng võng đưa kẽo kẹt, kẽo kẹt, đều đều như có người nằm trên ấy vắt chân đung đưa, xen vào tiếng võng là tiếng huýt sáo, đúng cái bài không ra đầu ra đuôi anh Lộc vẫn huýt mỗi trưa. Bác Nhàn nằm bên cạnh tôi, mắt mở trừng trừng nhìn lên mái rạ, nước mắt chảy dài xuống gối mà không hề nhúc nhích.

Đến đêm thứ ba thì có tiếng gọi: “U ơi, con về rồi. U mở cửa cho con.” Giọng anh Lộc, khàn khàn vì sương, đúng cái giọng mỗi lần đi tuần về muộn đứng ngoài cổng gọi vào: “U ơi, con lạnh lắm. Ngoài này mưa to lắm u ạ.” Ngoài trời trăng sáng, không có một hạt mưa nào. Bác Nhàn bật dậy lao ra phía cửa, tôi ôm chặt lấy chân bác, gào lên bác ơi không phải anh Lộc đâu, bác giằng ra, kéo lê tôi trên nền đất mấy bước, đến sát cửa thì dừng lại, hai tay bấu chặt vào cánh cửa, người run lên. Tiếng gọi im đi một lúc rồi giọng anh Lộc lại vang lên, lần này nhỏ hơn, ngay sát khe cửa: “Hà Nội ơi. Ra đây anh dẫn đi đánh bẫy cu gáy.” Cả cái làng Gò chỉ có một người gọi tôi như thế. Tôi ôm chân bác Nhàn khóc không thành tiếng, ngoài sân có tiếng chân rậm rịch đi vòng quanh, tiếng thở phì phò, rồi tiếng cái võng lại đưa kẽo kẹt cho đến gần sáng.

Đêm nào cũng như thế, kéo dài suốt nửa tháng trời. Bác Nhàn gầy rộc đi, mắt trũng sâu, ban ngày ngồi thẫn thờ nhìn cái võng, có hôm tôi thấy bác ra tháo cái võng xuống, cuộn lại định đem vứt, cầm ra đến cổng lại quay vào mắc lên chỗ cũ. Nửa tháng ấy làng Gò mất thêm hai người nữa. Một ông đi thăm đó ngoài đồng lúc gà chưa gáy, người ta tìm thấy ông trong ruộng ngô, không còn đầu, một đứa con gái mười hai tuổi đi gánh nước lúc chiều muộn thì người ta chỉ thấy đôi quang gánh với hai cái thùng đổ lăn lóc bên bờ giếng đình. Xã cử dân quân về rình mấy đêm, bắn chết một con lợn rừng rồi rút đi, ông từ đình phải đứng ra góp tiền của cả làng, cho người lên tận trong núi mời ông Khoang về.

Ông Khoang là người Mường, sống bằng nghề săn ở vùng núi phía tây, người ta bảo đời ông đã hạ bốn con ông Ba Mươi. Ông nhỏ thó, đen đúa, ít nói, đi chân đất, vai đeo một cái nỏ to gần bằng người, bên hông giắt ống tên tẩm thuốc với một con dao quắm dài, đi theo ông có hai con chó săn lông xám, tai cụt, lặng lẽ như hai cái bóng. Về đến làng, ông đi một vòng quanh giếng đình, ngồi xổm xem dấu chân, lại lên đồi xem chỗ con Vện chết, cả ngày không nói một câu nào.

Tối hôm ấy ông Khoang ngồi uống rượu trong đình với mấy ông trong làng, tôi ngồi nép ngoài hiên đình nghe lỏm. Ông bảo con này già rồi, nó không vào bẫy đâu, vì trành của nó đi trước dọn đường cho nó, trành biết chỗ đặt bẫy, biết chỗ đào hầm, biết chỗ nào có người rình, muốn hạ con này thì phải làm cho trành của nó lạc đường trước đã. Ông từ hỏi làm cách nào thì ông Khoang nhấp một ngụm rượu, bảo trành là người chết, người chết thì nhớ dai lắm, rồi ông quay ra nhìn thẳng vào chỗ tôi đang ngồi.

Ông Khoang chưa kịp làm gì thì bác Nhàn đã đi. Đêm ấy là đêm rằm, trăng sáng vằng vặc, mấy đêm liền thức trắng nên tôi ngủ say như chết, đến lúc tỉnh dậy vì lạnh, quờ tay sang thì chỗ bác Nhàn nằm đã trống trơn, chiếu còn hơi ấm. Cửa nhà mở toang, ánh trăng rọi vào tận chân giường, ngoài hiên cái võng đứng im. Tôi chạy ra sân thì thấy một chiếc guốc mộc của bác nằm ngay ngưỡng cổng, chiếc kia nằm tít ngoài đường làng, mũi guốc quay về phía đình.

Nhà ông từ bảo đêm ấy nghe tiếng bác Nhàn đi ngoài đường, vừa đi vừa nói chuyện, giọng vui như người vừa gặp lại ai, có người còn nghe rõ bác bảo: “Ừ, u đây. U về với con đây.” Sáng ra mấy ông trong làng đi theo ông Khoang với lũ chó săn lên đồi, tìm được cái khăn vấn tóc của bác móc trên một bụi sim, dính máu, ngoài cái khăn ấy ra thì không tìm thấy gì nữa. Trong làng có người bảo bác nhớ con quá hóa lẫn, nửa đêm tự đi lên đồi tìm con, có người không nói gì, chỉ lắc đầu. Tôi sang ở nhờ nhà ông từ đình, đến đêm thứ ba sau hôm bác Nhàn đi, tôi nằm cạnh thằng Hòe thì nghe từ phía nhà bác Nhàn vọng sang tiếng guốc lộp cộp trên sân gạch, từ cửa bếp ra chuồng gà, từ chuồng gà ra giếng, rồi lại lộp cộp quay vào, đúng như mỗi sáng ngày trước, chỉ khác là lúc ấy mới canh ba, còn đôi guốc của bác thì ông từ đã nhặt về, để ngay dưới gầm giường tôi nằm.

Rồi tiếng guốc đi ra khỏi cổng nhà bác, lộp cộp dọc đường làng, mỗi lúc một gần, đến ngoài cổng nhà ông từ thì dừng lại. Không có tiếng gọi, chỉ có một khoảng lặng rất dài, dài đến mức tôi nghe rõ cả tiếng tim mình đập. Ông từ đình đứng sau cánh cửa, tay cầm cái mác, mặt trắng bệch, còn tôi chui vào trong chăn, cắn chặt một góc chăn, trong bụng gọi bác ơi bác ơi mà không dám bật ra một tiếng nào. Sáng hôm sau ông Khoang gọi tôi ra sân đình nói chuyện, ông bảo trành của bác Nhàn đã tìm đến cổng nhà ông từ, tức là nó đi tìm tôi, nó còn nhớ tôi. Trành nhớ ai thì sẽ dẫn ông đến chỗ người ấy, muốn ông ra chỗ trống thì phải có người cho trành nó tìm đến. Ông từ đình nghe đến đấy thì gạt đi ngay, bảo nó là con nhà người ta gửi, có làm sao thì ăn nói thế nào với bố mẹ nó, còn ông Khoang không cãi, chỉ đứng nhìn tôi.

Tôi xin được làm, nói thật là lúc ấy tôi sợ đến líu cả lưỡi, có điều tôi nghĩ đến hòn sỏi, đến anh Lộc, đến bác Nhàn, nghĩ nếu tôi không làm thì chẳng còn ai làm được việc ấy. Cả buổi chiều hôm ấy dân quân với các ông trong làng đào một cái hầm ngay giữa sân đình, sâu quá đầu người, dưới đáy cắm chông tre vót nhọn hoắt, miệng hầm phủ phên nứa, trên phên rải một lớp gạch vụn với đất cho giống hệt mặt sân. Ông Khoang bắt tôi ngồi trong đình, ngay dưới ban thờ, sau lưng là bức tranh ngũ hổ treo trên vách, cửa đình mở toang nhìn thẳng ra miệng hầm, rồi ông lấy đôi guốc mộc với cái khăn vấn tóc dính máu của bác Nhàn đặt ở bên kia miệng hầm. Ông bảo trành mà nhìn thấy đồ của mình lúc còn sống thì thế nào cũng phải đứng lại một lúc, lúc ấy ông Kễnh sẽ không còn ai dắt đường.

Ông dặn tôi hai điều, nghe ai gọi cũng không được thưa, kể cả gọi đến lần thứ mười, thấy cái gì cũng không được chạy ra khỏi đình. Ông với hai con chó săn nấp trên cây đa, mấy anh dân quân nấp sau tường hậu cung, súng lên đạn sẵn, còn ông từ ngồi trong góc đình với tôi, tay lần tràng hạt, miệng lâm râm khấn. Trời tối dần, làng Gò im như tờ, tôi ngồi dưới ban thờ nhìn ra sân đình sáng mờ mờ dưới trăng, nghĩ đến mẹ tôi dưới Hà Nội, nghĩ đến con hổ trong vườn bách thú nằm ngủ như con mèo, nghĩ mãi mà không hiểu sao mình lại ngồi ở đây. Gần canh ba thì gió nổi, cây đa xào xạc, lá rụng lả tả xuống sân gạch, rồi từ phía giếng đình vọng lại tiếng gáy khàn và dài, tôi nghe rõ mồn một. Ông Mào thì đã chết từ hai tháng trước, xác chôn ngay dưới gốc đa. Ông từ ngồi trong góc đình buông rơi cả tràng hạt.

Rồi đến tiếng guốc, lộp cộp, lộp cộp, từ đầu đường làng đi vào cổng đình, chậm rãi bước lên sân gạch, dưới ánh trăng tôi không nhìn thấy ai, chỉ nghe tiếng guốc đi trên sân. Giọng bác Nhàn gọi: “Hưng ơi, bác đây. Ra đây với bác.” Tôi ngồi co ro dưới ban thờ, hai tay bịt chặt lấy miệng, rồi đến giọng anh Lộc: “Hà Nội ơi, ra đây anh bảo.” Hai giọng ấy cứ gọi qua gọi lại, lúc ngay ngoài cửa đình, lúc tít ngoài bờ giếng, theo sát sau tiếng guốc là một tiếng chân khác, rậm rịch, nặng mà êm, men theo bóng tối dưới mái hiên đình. Tiếng guốc đi đến mép hầm thì dừng lại.

Tôi nhìn thấy đôi guốc mộc bên kia miệng hầm tự nhiên khẽ lật nghiêng như có ai vừa xỏ chân vào, cái khăn vấn tóc bị gió thổi bay lên rồi lại rơi xuống, rồi tiếng gọi tắt hẳn. Cả sân đình im phăng phắc, chỉ còn tiếng thở phì phò dưới mái hiên mỗi lúc một gần, rồi tôi nghe một tiếng nói rất khẽ, khẽ như hơi gió, giọng bác Nhàn: “Hưng ơi, đừng ra con.” Cái bóng dưới mái hiên chồm ra, tôi chỉ kịp thấy một khối đen to như con bê, hai con mắt xanh lè, rồi nó lao thẳng qua sân gạch về phía cửa đình, về phía tôi, đến giữa sân thì mặt sân sụp xuống. Một tiếng gầm làm rung cả mái ngói, rung đến nỗi bát hương trên ban thờ đổ nghiêng, hai con chó săn của ông Khoang từ trên cây đa lao xuống sủa ầm ĩ, dân quân xả súng vào miệng hầm, ông Khoang đứng trên mép hầm bắn liền ba mũi tên, con vật dưới hầm vật vã gầm gừ một lúc lâu rồi lịm dần.

Tôi ngồi dưới ban thờ, quần ướt sũng, không sao đứng dậy nổi, ông Khoang phải đi vào đình bế tôi ra. Lúc đi ngang qua miệng hầm, tôi thấy đôi guốc mộc của bác Nhàn đã nằm ngay ngắn cạnh nhau bên mép hầm, mũi guốc quay về phía cửa đình, như có người vừa đứng ở đấy rồi cởi ra. Con ông Ba Mươi ấy là một con đực già, dài gần ba mét tính cả đuôi, một bên chân trước cụt mất hai ngón, răng nanh mòn gần hết. Người làng không ai dám ăn thịt nó, cũng không ai dám lột da, ông Khoang chỉ lấy bộ ria với mấy cái móng, còn xác thì người ta khiêng ra bãi cát bờ sông đốt suốt một ngày một đêm.

Mấy hôm sau ông Khoang dẫn người lên đồi tìm hang, hang nằm sau một tảng đá lớn, ngay chỗ quả đồi bị bom đốt cháy trơ trụi, trong hang toàn xương, xương trâu, xương chó, xương người lẫn lộn vào nhau. Người ta nhặt được cái lược sừng của đứa con gái đi gánh nước, cái áo dân quân của anh Lộc rách tả tơi, một chiếc guốc của bà Tần, còn của bác Nhàn thì chỉ còn mấy lọn tóc vướng trong kẽ đá. Người làng gom hết xương người trong hang lại, không phân biệt được của ai với ai, đem chôn chung một mộ dưới chân đồi. Sau đêm ở sân đình, làng Gò không còn tiếng gọi cửa nữa, cái võng nhà bác Nhàn cũng thôi kêu, gà trong làng lại gáy canh tư như cũ, có điều cả làng không ai nuôi lại được chó, con nào mang về cũng chỉ ở được dăm hôm rồi bỏ đi mất.

Mấy tháng còn lại ở làng Gò, đi qua ngõ nào tôi cũng nghe sau lưng có tiếng xì xào, bảo tại thằng bé Hà Nội bắn chết ông Mào nên làng mất người giữ cửa. Mấy anh dân quân thì đổ cho bom Mỹ đốt cháy rừng, ông đói quá phải về làng kiếm ăn. Riêng ông Khoang bảo con này già rồi, răng mòn không đuổi kịp nai lợn trong rừng nữa nên mới về làng bắt người, chẳng dính dáng gì đến rắn rết hay ma mãnh. Tôi nghe ai nói cũng thấy đúng. Cuối năm ấy mẹ tôi lên đón tôi về, bác trai nhà bác Nhàn vẫn chưa về. Hôm đi, tôi ra đứng ở hiên nhà bác Nhàn một lúc, cái võng vẫn mắc giữa hai cột, tôi tháo nó xuống, cuộn lại, mang ra đặt lên ngôi mộ chung dưới chân đồi.

Năm ngoái tôi bảy mươi hai tuổi, con cháu chở tôi lên làng Gò một chuyến. Hơn sáu mươi năm rồi, làng giờ khác hẳn, đường bê tông chạy đến tận chân đồi, nhà mái bằng mọc san sát, cái giếng đình đã lấp, trên mặt giếng người ta đổ một tấm bê tông, đặt mấy chậu hoa giấy, chỉ có cây đa là vẫn còn, to hơn trước, rễ phủ kín cả cái miếu nhỏ. Thằng Hòe giờ là ông Hòe, tóc bạc trắng, vẫn ở cạnh đình, ông nhận ra tôi ngay, gọi tôi là thằng Hà Nội, gọi xong thì cả hai ông già cùng im lặng. Ông kể bác trai nhà bác Nhàn hết chiến tranh mới về, về đến nơi thì nhà không còn ai, ở một mình được mấy năm rồi cũng mất, căn nhà ba gian giờ là nhà thờ họ, cháu họ bác vẫn giữ nguyên như cũ.

Chiều hôm ấy tôi xin vào thắp nén hương. Khoảng sân gạch vẫn còn, gạch đỏ mòn vẹt hơn ngày trước, góc sân vẫn là cây khế, dưới hiên, trên hai cái cột gỗ vẫn còn hai cái móc sắt mắc võng, rỉ đen. Tôi đứng nhìn hai cái móc sắt ấy cho đến lúc cháu tôi phải gọi mới quay ra. Đêm ấy tôi ngủ lại nhà ông Hòe, gần canh ba thì tỉnh dậy, nằm im trong bóng tối nghe bên kia đình vọng sang tiếng guốc mộc lộp cộp trên sân gạch, từ cửa bếp ra phía giếng, rồi lại lộp cộp quay vào. Tôi nằm nghe hết một vòng rồi hai vòng, nước mắt chảy ra lúc nào không biết. Rồi tiếng guốc đi ra đường làng, mỗi lúc một gần, đến ngoài cổng nhà ông Hòe thì dừng lại, không có tiếng gọi, ngoài cổng chỉ có một khoảng lặng rất dài.

Tôi không thưa. Tôi nằm im cho đến lúc gà trong xóm gáy canh tư, tiếng guốc mới lộp cộp đi xa dần về phía đình.