Canh hát dưới sông

Quê ngoại em ở một làng quan họ nằm sát mép sông Cầu, bên này là đất Việt Yên của Bắc Giang cũ còn bên kia sông là Bắc Ninh. Bây giờ hai tỉnh đã nhập làm một nhưng người làng em vẫn quen miệng gọi bên này bên kia như ngày xưa. Hễ nhắc đến bên kia sông là người lớn trong nhà em lại hạ giọng xuống theo một kiểu rất lạ mà hồi bé em chẳng hiểu được. Nhà em ở Hà Nội nên mỗi năm chỉ về quê dịp Tết với mấy hôm nghỉ hè, vậy mà cái làng ấy em lại nhớ rõ hơn cả những nơi em đã sống mấy chục năm. Em nhớ cái mùi bùn sông ngai ngái lẫn với mùi rơm rạ mỗi lần xe khách thả hai mẹ con xuống đầu đê, nhớ cây gạo già ở đầu bến mà lần nào đi ngang qua em cũng thấy gáy mình lành lạnh. Nhớ nhất thì vẫn là ngôi nhà gỗ của bà ngoại em.

Nhà bà là một ngôi nhà ba gian bằng gỗ lim do cụ nội của ông em dựng từ thời Pháp, cột to, một đứa trẻ như em dang tay ôm không xuể, còn mái ngói mũi hài thì lâu ngày đã đen sì vì rêu. Trước nhà có cái sân gạch đỏ với một cây cau ở góc, ngoài cùng là cái cổng gạch có hai cột trụ vuông mà trên đầu mỗi cột người ta đắp một quả dành. Đằng sau nhà là vườn, cuối vườn có một lối mòn nhỏ chạy thẳng xuống bến sông, đi chừng hai phút là tới mép nước. Những ngày nắng mà đứng ở hiên sau nhìn ra thì thấy được cả bãi ngô bên kia sông, còn những hôm có sương thì trước mặt chỉ còn một màu trắng đục, cứ như thể sau vườn nhà bà là hết cả thế giới.

Gian giữa nhà bà thờ gia tiên, còn ở gian bên trái, chỗ sát với hiên sau, có một cái bàn thờ nhỏ hơn và thấp hơn mà cả nhà vẫn gọi là bàn thờ bà Cô. Bà Cô là chị gái của bà em, mất năm Ất Dậu khi mới mười bảy tuổi. Trên cái bàn thờ ấy chỉ có một bát hương với một tấm bài vị gỗ và một cái đĩa sứ con để trầu. Ngay phía trên bát hương có một cái đinh đóng vào tường, trên đinh treo một cái nón quai thao đã ngả sang màu nâu như lá khô, hai cái quai bằng chỉ đen tết thành tua rủ xuống hai bên, còn trong lòng nón thì dán một mảnh giấy hồng điều đã bạc phếch. Từ khi em bắt đầu nhớ được thì cái nón đã treo ở đấy rồi. Không hiểu sao lần nào ngước lên nhìn nó em cũng có cảm giác như có ai vừa mới đội xong rồi treo lại.

Bà em ngày trẻ là liền chị, ông em là liền anh có tiếng, mấy chục năm liền nhà ông bà làm nhà chứa quan họ của làng. Hồi bé nghe người lớn nói nhà chứa em cứ thấy buồn cười, lớn lên mới biết quan họ gọi cái nhà nào đứng ra đón bọn quan họ làng khác sang hát canh là nhà chứa. Làng em kết chạ với cái làng bên kia sông, tức là hai làng kết nghĩa anh em với nhau từ đời nào chẳng ai còn nhớ, bọn liền anh bên này với bọn liền chị bên kia coi nhau như ruột thịt và cứ trước hội Lim là lại chèo đò sang nhau hát thâu đêm, mở đầu bằng mời trầu cho đến sáng thì hát giã bạn rồi mới tiễn nhau về. Đã hát thì phải đối, bên này hát một câu thì bên kia phải đối lại cho đến cùng. Còn một cái lệ nữa mà lớn lên em mới biết, là hai làng đã kết chạ với nhau thì liền anh liền chị không được lấy nhau.

Trong trí nhớ của em thì bà lúc nào cũng mặc áo cánh nâu, chít khăn mỏ quạ, miệng nhai trầu bỏm bẻm để lộ hàm răng đen nhánh. Bà ít nói lắm, có những buổi chiều hai bà cháu chỉ nói với nhau dăm ba câu. Bà là liền chị mà chưa bao giờ em nghe bà hát, ai mời thế nào bà cũng chỉ ngồi têm trầu cho người khác hát. Mỗi lần em về quê, trước khi cho em chạy ra khỏi nhà bà đều dặn đi dặn lại mấy điều, hỏi tại sao thì bà bảo là lệ, còn hỏi nữa thì bà bảo đi chơi đi. Bà dặn đêm nào có sương trên sông mà nghe thấy tiếng hát thì phải vào nhà đóng cửa và tuyệt đối không được đối lại dù chỉ một câu. Bà dặn thấy miếng trầu lạ đặt ở cổng hay ở bến hay ở mũi thuyền thì không được ăn mà cũng không được vứt. Bà dặn đi đò đêm thì phải đợi ông lái đò gõ mái chèo xong mới được bước xuống. Bà còn dặn không đứa nào được sờ vào cái nón trên bàn thờ bà Cô.

Cái điều đầu tiên bà dặn thì làng em có một người đã phạm, là anh Khải con bà Sáu cùng xóm. Chuyện xảy ra năm 1997 khi em mới năm tuổi nên em chỉ nhớ lờ mờ một buổi sáng cả làng nháo nhác đổ ra sông, còn đầu đuôi thế nào thì phải đến lúc lớn em mới được nghe mấy ông bạn của anh Khải kể lại trong một đám giỗ, lúc mọi người đã ngà ngà say và chẳng ai còn giữ mồm giữ miệng nữa.

Anh Khải hồi ấy hai mươi tư tuổi, đẹp trai, giọng tốt, là một trong mấy liền anh trẻ hiếm hoi còn lại của làng, vì những năm chín mươi thanh niên đi làm ăn xa gần hết mà người ở lại thì cũng chẳng mấy ai còn thiết tha với quan họ. Anh hát hay nhưng tính ngông lại hay rượu, rượu vào thì nói to cười to chẳng sợ trời chẳng sợ đất gì cả. Một đêm cuối thu làng có đám cưới, anh Khải với mấy ông bạn ngồi uống đến gần mười hai giờ mới dắt nhau về theo đường đê. Đêm ấy sương xuống dày đặc, đứng trên đê nhìn xuống chỉ thấy một màu trắng đục chứ không thấy mặt sông đâu, thế rồi đi được một quãng thì cả bọn nghe từ giữa sông vọng lên tiếng một người con gái hát.

Mấy ông bạn anh Khải kể giọng ấy chậm lắm và trong lắm, cứ luyến láy mãi mới nhả ra được một chữ, chữ nào cũng như nảy lên từ mặt nước, nghe thì gần ngay bên cạnh mà không biết nó ở chỗ nào. Có người còn nghe rõ được nửa câu đầu là trầu này em đã têm xưa, rồi cả bọn đứng sững lại và rượu trong người bay đi đâu hết. Dân làng em thì ai mà chẳng thuộc lệ, đêm sương nghe hát dưới sông là phải về đóng cửa, nên mấy ông bạn kéo tay anh Khải bảo đi thôi, nhưng anh Khải thì đứng cười, bảo con gái nhà ai đêm hôm ra sông hát hay thế này mà không đối thì phí, liền anh làng mình mà lại để người ta hát trơ trọi thế à. Rồi anh đứng trên đê vươn cổ ra đối lại một câu. Mấy ông bạn bảo anh đối hay lắm, đúng giọng đúng lề lối, hay đến nỗi đang sợ đến thế mà họ vẫn thấy hay.

Dưới sông im bặt. Không còn tiếng hát mà cũng không còn cả tiếng nước vỗ vào bờ, sương thì cứ đứng im như một bức tường. Mấy ông bạn phải lôi anh Khải về trong lúc anh vẫn cười ha hả chê cả bọn nhát như cáy.

Sau đêm ấy anh Khải khác hẳn đi. Anh bắt đầu ngủ ngày, ngủ li bì từ sáng đến chiều gọi không dậy, còn đêm thì lại thức. Bà Sáu kể có đêm bà dậy đi vệ sinh thì thấy con trai ngồi bên cửa sổ nhìn ra sông, miệng mấp máy như đang hát mà không ra tiếng, có đêm lại thấy anh ngồi têm trầu. Một thằng con trai hai mươi tư tuổi chưa ăn trầu bao giờ mà ngồi têm trầu cánh phượng khéo như các cụ bà, têm xong miếng nào thì xếp lên bậu cửa sổ quay ra phía sông miếng ấy, sáng ra bà Sáu vứt đi thì đêm sau lại thấy một hàng trầu mới. Bà Sáu mời một ông thầy ở xã bên về xem, ông thầy đi một vòng quanh nhà rồi đứng lặng trước cái cửa sổ ấy nhìn hàng trầu trên bậu cửa, xong ông lẳng lặng trả lại tiền rồi đi về, không làm lễ gì mà cũng không nói câu nào.

Đến tháng Chạp thì anh Khải bắt đầu đi. Đêm nào anh cũng đứng dậy đi ra phía sông, mắt mở trừng trừng mà gọi không thưa, ba bốn người giữ cũng không nổi, nên nhà bà Sáu phải lấy dây thừng trói anh vào giường, trói chặt cả tay lẫn chân rồi hai vợ chồng thay nhau thức canh. Đêm rằm tháng Chạp năm ấy ông chồng bà Sáu ngủ gật mất một lúc lúc gần sáng. Sáng ra thì sợi dây thừng vẫn nằm nguyên trên giường với những nút thắt còn chặt cứng, không nút nào bị cởi mà cũng không đoạn nào bị đứt, nhưng anh Khải thì không còn ở đấy nữa. Người ta tìm thấy đôi dép tổ ong của anh ở bến đò, xếp ngay ngắn cạnh nhau sát mép nước với mũi dép quay ra sông, y như người ta cởi dép ra để bước xuống thuyền.

Buổi sáng mà em còn nhớ được chính là buổi sáng hôm ấy. Em nhớ người làng đứng chật cả bờ sông, nhớ mấy chiếc thuyền thả lưới dọc theo dòng nước và nhớ tiếng bà Sáu gào lên đến khản đặc cả giọng. Người ta mò suốt mười ngày, công an huyện cũng về, nhưng không tìm thấy gì cả. Gần ba mươi năm rồi vẫn chưa ai tìm thấy anh Khải. Bà Sáu năm nay đã ngoài tám mươi, rằm nào bà cũng ra bến thắp hương. Cả làng em chỉ có bà là người không bao giờ đóng cửa mỗi khi đêm sương có tiếng hát dưới sông.

Còn bà em thì hôm ấy không nói gì cả. Em nhớ bà đi sang gian bên trái đứng trước bàn thờ bà Cô một lúc lâu, rồi bà cầm cái quạt nan lên quạt nhè nhẹ vào cái nón treo trên tường, chậm rãi và đều đều như người ta ngồi quạt cho một người đang ốm. Đấy là ký ức đầu tiên của em về cái nón ấy, cũng là lần đầu tiên em thấy sợ bà em mà không biết là mình sợ vì sao.

Tết năm 1999 em lên bảy còn chị Hạnh con bác Quý thì lên chín. Năm ấy em vừa khỏi một trận viêm phổi nên mẹ xin cho em nghỉ học thêm một tuần để ở lại quê với bà cho đến hết hội Lim mới lên đón, còn chị Hạnh nhà ngay sát vách nên sáng nào cũng sang ăn cơm với bà, thành ra hai chị em suốt ngày quanh quẩn trong cái nhà gỗ ấy, chán ô ăn quan thì chơi đồ hàng mà chán đồ hàng thì lại chơi hát quan họ. Chị Hạnh từ bé đã hát hay, cái gì nghe đài một lần là nhại lại được ngay, nên lần nào chị cũng giành làm liền chị, còn em thì làm liền anh, quàng cái khăn mặt lên đầu làm khăn xếp và cầm cái ô đen của bà làm ô lục soạn.

Hôm ấy bà đi chợ huyện từ sáng sớm. Chị Hạnh bảo liền chị thì phải đội nón quai thao mới đúng, rồi chị kê cái ghế đẩu trèo lên với tay tháo cái nón trên bàn thờ bà Cô xuống. Em nhớ là em sợ lắm nên túm vạt áo chị bảo bà mắng cho đấy, nhưng chị Hạnh chỉ cười bảo bà đi chợ đến trưa mới về, đội tí rồi treo lên ngay thì ai mà biết được. Cái nón đội lên đầu chị vừa khít như may đo, hai cái quai thao rủ xuống hai bên má. Chị đứng giữa gian bên trái nghiêng nghiêng vành nón mà hát mời trầu, còn em đứng đối diện cầm ô hát lại. Hai chị em hát được mấy câu thì chán, chị Hạnh tháo nón đặt lên cái phản rồi kéo em ra vườn bắn chim, thế là cả hai đứa quên béng mất.

Gần trưa thì bà về. Em đang ngồi ăn ổi ngoài vườn thì thấy trong nhà im phắc, không có tiếng bà gọi mà cũng không có tiếng đặt quang gánh xuống như mọi khi, em chạy vào thì thấy bà đứng ở gian bên trái nhìn trân trân vào cái nón trên phản. Bà không quát câu nào, nhưng em vẫn nhớ như in cái mặt bà lúc ấy, nó không giận dữ gì cả mà trắng bệch ra như mặt người vừa ở dưới nước lên. Bà nâng cái nón bằng cả hai tay, đỡ như người ta đỡ một đứa trẻ mới đẻ, lấy vạt áo lau quanh vành nón rồi kê ghế treo lại lên tường, xong bà thắp ba nén hương và quỳ trước bàn thờ bà Cô mãi, em đứng ở cửa mỏi nhừ cả chân mà bà vẫn chưa đứng dậy. Lúc đứng dậy bà chỉ bảo chị Hạnh là đêm nay mày ngủ với bà.

Đêm ấy ba bà cháu nằm chung cái phản ở gian bên trái, bà nằm ngoài, chị Hạnh nằm giữa còn em nằm trong cùng sát vách. Tháng Giêng trời nồm nên cái chăn bông lúc nào cũng âm ẩm, nằm trong chăn em vẫn nghe được cả tiếng mọt nghiến trong cột gỗ lẫn tiếng nước vỗ ì oạp ngoài bến, rồi em ngủ được một giấc thì tỉnh dậy vì có tiếng hát.

Thì ra là chị Hạnh đang hát. Chị nằm thẳng đơ với hai tay để xuôi theo người, mắt nhắm nghiền, chỉ có cái miệng là mấp máy. Chị hát chậm lắm, chậm hơn bất cứ bài nào em từng nghe trên đài, chữ nào cũng luyến đi luyến lại mãi mới nhả ra được. Cái giọng ấy không phải giọng của một con bé chín tuổi mà già dặn và tròn trịa như giọng một người đã hát cả đời, em nằm cứng người nghe được chữ trầu rồi mãi sau mới nghe được chữ vôi, còn lại thì em không hiểu gì cả. Em quay sang định gọi bà thì thấy bà không ngủ, bà đã ngồi dậy từ lúc nào và tay cầm cái quạt nan quạt đều đều, nhưng bà không nhìn chị Hạnh mà nhìn ra cái cửa thông ra hiên sau. Cửa đã cài then và bên ngoài tối đen như mực, vậy mà bà cứ nhìn ra đấy rồi lẩm nhẩm mãi một câu nó còn bé, nó còn bé, như đang nói với một người đứng ở ngoài cửa chứ không phải nói với ai trong nhà.

Em sợ quá trùm chăn kín đầu nằm im, không biết thiếp đi từ lúc nào, đến sáng thì em bị đánh thức bởi tiếng nước nhỏ tong tỏng. Cái nón trên bàn thờ bà Cô ướt sũng, nước nhỏ từ hai cái quai thao xuống mặt bàn thờ thành một vũng rồi chảy cả xuống nền nhà. Đêm qua trời có mưa đâu, tháng Giêng có nồm đến mấy thì cũng chỉ làm tường đổ mồ hôi chứ không thể làm cái gì ướt sũng nhỏ giọt như thế. Cả gian nhà thoang thoảng mùi bùn sông lẫn với mùi trầu. Dưới chân bàn thờ, ngay trong vũng nước ấy, có mấy hạt cát trắng li ti, cái loại cát mịn chỉ có ngoài bãi sông.

Chị Hạnh vẫn còn ngủ. Bà lay chị dậy, chị mở mắt ra cười với bà thì em thấy môi chị đỏ chót và răng cũng đỏ như người vừa ăn trầu xong. Bà em không nói không rằng, bóp hai bên má chị cho há miệng ra rồi thò ngón tay vào moi, lôi ra một miếng bã trầu đã nhai nhừ đỏ quạch. Chị Hạnh ngơ ngác một lúc rồi khóc ầm lên, bảo chị không biết gì cả, chị có ăn gì đâu. Đúng là chị không biết thật, con bé chín tuổi thì ăn trầu làm gì, với lại trong cái nhà ấy ngoài bà ra thì có ai ăn trầu đâu.

Bà bắt chị súc miệng mấy lần bằng nước chè, rồi bà ngồi xuống cái chõng lấy cơi trầu ra têm một miếng trầu cánh phượng. Em ngồi xem bà têm, bà gấp chéo lá trầu lại rồi quệt một chút vôi lên, cuộn tròn, xẻ đầu lá ra uốn thành hai cánh rồi mới cài cái tăm tre vào cho chặt, làm chậm rãi và cẩn thận như đang làm một việc gì hệ trọng lắm. Têm xong bà đặt miếng trầu lên cái đĩa trên bàn thờ bà Cô, thắp hương, rồi xuống bếp lấy một tàu lá chuối gói cái gì đấy mà em không nhìn thấy, cầm ra vườn đi thẳng xuống bến và đến gần trưa mới về. Ba đêm sau đấy bà không ngủ. Đêm nào em mở mắt ra cũng thấy bà ngồi đấy quạt nan đều đều, mắt nhìn ra cái cửa hiên sau, còn chị Hạnh thì ngủ ngon lành và không hát nữa.

Cái hôm hai chị em tháo cái nón xuống là ngày mười một tháng Giêng, tức là ngay trước ngày giỗ bà Cô.

Giỗ bà Cô nhà em làm vào ngày mười hai tháng Giêng, trước hội Lim đúng một ngày. Giỗ làm nhỏ thôi, không mời khách khứa gì cả mà chỉ có người trong nhà, nhưng năm nào bà cũng tự tay làm từ sáng sớm và không cho ai động vào việc gì, kể cả têm trầu. Cái năm em bảy tuổi ấy cũng là lần đầu tiên em nhìn thấy ông Hát.

Quá trưa hôm ấy em với chị Hạnh đang chơi ngoài sân thì thấy một ông cụ đi từ phía bến lên. Ông cao và gầy, lưng hơi còng, mặc áo the đen, đội khăn xếp, tay cầm cái ô lục soạn cán dài. Em nghe người lớn bảo ông đi đò ông Thìn từ bên kia sông sang. Ông không vào nhà mà đến ngồi trên phiến đá xanh to dưới gốc cây gạo ngay ngoài cổng, cái phiến đá mà người làng vẫn hay ngồi hóng mát, quay mặt vào cổng nhà bà em rồi mở cái ô ra che dù trời chẳng nắng chẳng mưa, ngồi im một hồi mới bắt đầu hát. Ông hát khẽ lắm, đứng trong sân thì không nghe thấy gì, nên hai chị em em tò mò rón rén ra nấp sau trụ cổng mà nghe, nhưng có nấp sát đến đâu em cũng không nghe ra lời, chỉ nghe được cái điệu buồn buồn kéo dài mà có những đoạn ông ngân dài tưởng hết hơi rồi vậy mà vẫn còn ngân tiếp. Ông chỉ hát một bài, hát xong thì lấy trong túi áo ra một miếng trầu têm sẵn đặt lên đầu trụ cổng chỗ quả dành, đứng dậy cúi đầu về phía nhà bà một cái rồi gập ô lại đi xuống bến.

Từ năm ấy trở đi, năm nào em về ăn giỗ bà Cô cũng thấy ông. Năm nào ông cũng làm đúng y như thế, không thừa không thiếu một bước, bọn trẻ con trong nhà vì thế mới gọi ông là ông Hát. Bà em thì chưa bao giờ ra cổng gặp ông mà cũng không cho ai mời ông vào nhà, vậy mà cứ chiều mười hai là bà pha một ấm chè xanh rồi rót ra hai chén. Một chén bà đặt lên bậu cửa sổ gian bên trái, cái cửa sổ nhìn thẳng ra cổng, còn chén kia bà cầm trên tay và ngồi trên cái ghế đẩu trong gian nhà tối từ lúc ông Hát đến cho đến lúc ông về. Chén chè trên bậu cửa thì để nguyên đến nguội. Chỉ khi ông đã đi khuất bà mới ra cổng lấy miếng trầu trên đầu trụ mang vào đặt lên đĩa trên bàn thờ bà Cô.

Em hỏi mẹ ông Hát là ai thì mẹ bảo ông ở bên kia sông, là bạn quan họ của nhà mình ngày xưa, còn em hỏi sao bà không mời ông vào uống nước thì mẹ không trả lời. Em đem chuyện ấy hỏi bà, bà nhìn em một lúc rồi bảo quan họ không lấy nhau, thế thôi. Em lúc ấy chẳng hiểu gì cả, vì em hỏi bà về ông Hát cơ mà.

Năm 2003 bác Quý em đi buôn vải trên Lục Ngạn về có tí men, thấy ông cụ ngồi ngoài cổng thì xởi lởi ra mời vào nhà làm chén rượu cho ấm. Bác em vốn xuề xòa và chẳng tin kiêng cữ gì bao giờ, bác bảo ông cụ năm nào cũng sang mà nhà mình cứ để ngồi ngoài đường thế này thì người ta cười cho. Ông Hát nhìn bác em một lúc, rồi ông nhìn qua vai bác vào cái cửa sổ gian bên trái, xong ông lắc đầu bảo không dám rồi lại ngồi đấy hát như mọi năm. Tối hôm ấy bà mắng bác Quý một trận mà em chưa thấy bao giờ, mắng đến khản cả giọng mà nội dung chỉ có một, là từ giờ bác không được ra cổng ngày mười hai tháng Giêng nữa và không được nói chuyện với ông ấy nữa, còn bác Quý thì ngồi im không dám cãi lấy nửa câu.

Người chở đò cho ông Hát là ông Thìn, cũng là người mà bọn trẻ con chúng em quý nhất làng. Ông chở đò ở bến làng em từ những năm sáu mươi, người thấp và đậm, da đen bóng, hai bàn tay to như hai cái mo cau, chèo đò cả đời nên lưng hơi lệch sang một bên. Bao nhiêu canh hát của làng em với làng bên kia ngày xưa đều do một tay ông chở. Ông ít nói nhưng thương trẻ con, hay cho chúng em ngồi ở đầu mũi thò chân xuống nước. Ông có một thói quen mà người làng ai cũng biết. Ban ngày thì chẳng sao, nhưng hễ chở đò sau khi trời tối thì trước lúc đẩy sào bao giờ ông cũng cầm mái chèo gõ vào mạn thuyền ba cái, cộc, cộc, cộc, rồi nói to về phía bờ là ai sang thì lên nốt. Nói xong ông đứng im một lúc, có hôm đứng lâu quá khách sốt ruột phải giục, rồi ông mới đẩy cho thuyền ra. Có lần em hỏi ông sao lại gõ thế thì ông cười cười bảo gõ cho cá nó dạt ra.

Năm 2006 em mười bốn tuổi, theo bác Quý sang bên kia sông ăn cưới một ông bạn của bác. Bác em uống nhiều nên ngồi lì đến gần mười giờ đêm mới chịu về. Lúc hai bác cháu ra đến bến thì ông Thìn đang ngồi rít thuốc lào trong khoang thuyền như thể ông biết thế nào cũng còn khách. Đêm ấy không có sương, trời đầy sao và mặt sông phẳng lặng như tờ, em ngồi ở đầu mũi, bác Quý ngồi giữa còn ông Thìn đứng ở đuôi. Ông gõ mái chèo vào mạn thuyền ba cái như mọi khi rồi nói câu ai sang thì lên nốt, xong ông đứng im. Lần ấy ông đứng lâu lắm, bác em nhừa nhựa giục đi thôi ông ơi, còn ai nữa đâu. Ông Thìn không trả lời mà cứ đứng như đang chờ một người nào đấy, mãi rồi mới đẩy thuyền ra.

Đò ra đến giữa sông thì tự nhiên nặng trịch. Cái nặng ấy em cũng không biết tả thế nào cho đúng, nó không nặng dần lên mà nặng đánh một cái như vừa có ai bước xuống thuyền. Mạn thuyền chìm hẳn xuống, nước dâng lên sát mép gỗ chỉ còn cách chừng một đốt tay, ông Thìn chèo chậm hẳn lại và nhát chèo nào cũng ì ạch như đang kéo theo cả một bè gỗ. Em đang ngồi thì thấy gáy mình lạnh dần đi, cái lạnh không phải lạnh gió sông mà lạnh như có người đang thở nhè nhẹ vào gáy mình, rồi em ngửi thấy mùi trầu cay cay lẫn với mùi bùn tanh tanh, đúng cái mùi buổi sáng cái nón trên bàn thờ bà Cô ướt sũng. Sau lưng em là cái băng gỗ ngang thuyền. Lúc xuống đò em nhớ chắc chắn là không có ai ngồi ở đấy, nên em không dám quay lại.

Ông Thìn vẫn chèo, mắt nhìn thẳng sang bờ bên này chứ không hề ngoảnh xuống, rồi ông bắt đầu hát. Ông hát rất khẽ câu mời trầu mà ai ở làng em cũng thuộc, hát hết câu thì thuyền nhẹ đi được một chút và chèo trơn hơn được một chút, rồi ông lại hát từ đầu. Bác Quý lúc đầu còn cười, bảo tại tao béo đấy, ông Thìn chèo không nổi rồi, xong bác quay người lại định nói gì đấy với em. Em thấy bác nhìn vào cái băng gỗ sau lưng em, cái mặt đỏ gay vì rượu của bác tỉnh hẳn ra chỉ trong một giây. Bác không nói gì mà chỉ vươn tay nắm lấy cổ tay em, nắm chặt đến mức hôm sau cổ tay em còn bầm tím, rồi cứ ngồi như thế nhìn chằm chằm vào cái chỗ ấy cho đến khi thuyền chạm bến.

Thuyền vừa ghé vào bến làng em thì nổi bổng lên như vừa có người bước khỏi thuyền, ông Thìn thôi hát. Em quay lại thì thấy cái băng gỗ sau lưng mình ướt sũng, nước vẫn còn đang nhỏ tong tỏng xuống lòng thuyền. Ông Thìn nhìn hai bác cháu em rồi bảo về đi, đừng ngoảnh lại. Bác Quý lôi em lên bờ đi một mạch lên lối mòn. Đi được một quãng thì em nghe sau lưng, dưới bến có tiếng mái chèo gõ vào mạn thuyền ba cái rồi tiếng sào đẩy thuyền ra. Ông Thìn lại chèo sang bên kia sông giữa đêm, trên thuyền thì chẳng có ai.

Hôm sau bác Quý không nói một câu nào về chuyện đêm qua, ai hỏi bác cũng gạt đi, nhưng chiều hôm ấy em thấy bác, cái người cả đời chưa thắp một nén hương nào ngoài ngày Tết, đi chợ mua một bó hương về rồi sang gian bên trái nhà bà thắp hương trước bàn thờ bà Cô. Bà em đứng ở cửa nhìn mà không nói gì. Bác Quý sợ được đúng một tuần thì đâu lại vào đấy, còn em thì phải mấy năm sau, đang nằm ngủ trên Hà Nội, thỉnh thoảng vẫn giật mình choàng dậy vì tưởng nghe thấy tiếng mái chèo gõ vào mạn gỗ.

Ông Thìn mất năm 2011, từ đấy không còn ai chở đò ở bến làng em nữa, phía trên đã có cầu nên cũng chẳng ai cần. Con thuyền của ông người nhà kéo lên bờ để dưới gốc cây gạo đầu bến cho mục dần. Thỉnh thoảng có người đi qua lúc đêm muộn bảo nghe thấy tiếng gõ gỗ ở chỗ cái thuyền, ba tiếng một, nhưng em thì chưa nghe bao giờ và cũng không muốn nghe.

Tết năm 2008 em mười sáu tuổi, năm ấy mẹ cho em nghỉ học một hôm để về ăn giỗ. Năm ấy ông Hát không đến. Cả buổi chiều mười hai bà ngồi bên cửa sổ với chén chè đặt sẵn trên bậu mà ngoài cổng không có ai, mãi đến tối mới có người bên kia sông sang báo là ông cụ mất trước đấy hai hôm, nhà đang làm ma. Người ta bảo ông thọ tám mươi ba tuổi, cả đời không lấy vợ, về già thì ở với nhà cháu. Bà em nghe xong thì gật đầu cảm ơn người ta rồi vào gian bên trái ngồi, tối hôm ấy bà không ăn cơm.

Sáng hôm sau chị Hạnh dậy sớm để đi hội Lim với hội bạn, chị vừa mở cổng ra thì đứng sững lại, vì trên đầu trụ cổng có một miếng trầu têm cánh phượng. Lá trầu vẫn còn xanh mướt, vôi vẫn còn trắng và ướt, quệt tay vào còn dính, như thể người ta vừa đặt nó lúc tờ mờ sáng. Đêm ấy có sương, con đường mòn từ bến lên cổng ướt đẫm và mềm như bùn, vậy mà trên mặt đường không có lấy một dấu chân nào. Chị Hạnh chạy vào gọi bà, bà ra cầm miếng trầu lên, đứng lặng ở cổng một lúc rồi mới mang vào đặt lên bàn thờ bà Cô như mọi năm.

Trưa hôm ấy em xuống bếp tìm nước uống thì nghe thấy bà hát. Bà vừa nhóm bếp vừa hát khẽ lắm, khẽ y hệt ông Hát. Đấy là lần đầu tiên trong đời em nghe bà em cất giọng. Em đứng nép ở cửa bếp không dám vào, nghe không ra lời mà chỉ biết cái điệu ấy giống hệt cái điệu năm nào ông Hát cũng ngồi hát ngoài cổng. Không hiểu sao em thấy sống mũi cay cay, một thằng mười sáu tuổi đứng khóc ở cửa bếp mà chẳng biết mình khóc vì cái gì.

Tối hôm ấy làng mất điện. Bà đi ngủ sớm, em với mẹ ngồi ngoài hiên sau với một ngọn đèn dầu đặt trên bậc thềm, gió sông thổi vào lạnh buốt. Em không nhịn được nữa nên hỏi mẹ ông Hát là ai. Mẹ em ngồi im, em cứ tưởng mẹ không trả lời, rồi mẹ không nói gì về ông Hát mà kể cho em nghe một chuyện khác, chuyện xảy ra năm 1976 khi mẹ mười tám tuổi. Đấy là lần duy nhất mẹ kể, vì mấy năm sau em hỏi lại thì mẹ bảo con nhớ nhầm rồi, mẹ có kể chuyện gì đâu.

Mẹ bảo hồi ấy làng chưa có điện, cứ hôm nào có canh hát là cả nhà phải lau mấy cái đèn dầu từ chiều và trải chiếu cạp điều kín cả gian giữa, còn bà thì têm trầu từ sáng, têm đầy mấy đĩa mà miếng nào cũng phải cánh phượng, vì trầu quan họ mà têm xấu thì mất mặt cả làng. Đêm mười một tháng Giêng năm ấy bọn liền chị bên kia sông sang hát với bọn liền anh làng mình ở nhà ông bà, mẹ đang tập hát nên được bà cho ngồi hầu ở mép chiếu để rót nước chuyền trầu và nghe các cụ hát mà học lề lối. Mẹ nhớ rõ bọn liền chị bên kia sang bằng đò ông Thìn có bốn người, vì chính mẹ xuống bến đón và cầm đèn soi đường cho từng người một, vậy mà lúc mẹ bưng khay chè lên đặt chén cho từng người thì trên chiếu bên liền chị lại có năm người.

Người thứ năm ngồi ở chiếu cuối, chỗ sát cái cửa thông ra hiên sau, mặc áo mớ ba, thắt lưng bao, đội nón quai thao và ngồi hơi cúi để vành nón che gần kín mặt. Mẹ nghĩ chắc mình đếm nhầm hoặc có ai bên làng mình sang ngồi ghép cho đủ bọn nên cứ thế đặt thêm một chén. Hát canh thì không ai ngắt lời ai, cũng không ai hỏi han ai, cả đêm chỉ có hát với mời trầu mời nước, nên chẳng ai hỏi cô ấy là ai. Về sau mẹ mới biết là bọn liền anh làng mình thì tưởng cô ấy đi cùng bọn liền chị bên kia, còn bọn liền chị bên kia lại tưởng cô ấy là người làng mình sang ngồi cùng.

Đầu canh cô ấy chỉ hát giọng nền đỡ cho mấy liền chị kia, giọng nhỏ mà chắc, nhưng đến quá nửa đêm, khi ông em đứng ra hát một câu, thì chưa kịp dứt câu ở chiếu cuối đã có người đối lại. Mẹ kể cả gian nhà im phăng phắc. Mẹ hát quan họ đến giờ đã hơn năm mươi năm, đi hội khắp nơi và nghe đủ các bậc nghệ nhân, thế mà mẹ bảo cả đời chưa nghe ai nảy hạt được như thế, cái giọng vừa trong vừa vang vừa rền, mỗi hạt nảy ra tròn như hạt cườm, lại cũ nữa, cũ như giọng các cụ trong những cuộn băng thu từ thời trước Cách mạng. Ông em đối lại, cô ấy đối tiếp, hai người đối nhau đúng ba lượt. Đến lượt thứ ba thì ông em không hát nữa mà ngồi xuống cầm chén chè lên uống, tay ông run làm chè sóng sánh ra cả chiếu.

Mẹ lúc ấy chỉ thấy là hay, chứ mười tám tuổi thì nghĩ được gì đâu. Mẹ mang chén chè mới đến chiếu cuối mời cô ấy, cô ấy không đưa tay ra đón nên mẹ đành đặt chén xuống cạnh gối. Lúc cúi xuống thì mẹ nhìn được vào dưới vành nón. Môi cô ấy đỏ thắm màu trầu, cô ấy đang mỉm cười để lộ hàm răng đen nhánh, đen bóng như hạt na. Đến những năm bảy mươi thì con gái làng em đã chẳng còn ai nhuộm răng nữa, chỉ còn các cụ bà. Mẹ chỉ thấy là lạ, nghĩ chắc nhà người ta còn giữ nếp cũ, nhưng lúc đứng dậy thì mắt mẹ chạm phải gấu áo của cô ấy. Cô ấy đi chân đất, hai bàn chân trắng bệch, kẽ ngón chân lấm đầy thứ cát trắng mịn của bãi sông, nhưng con đường từ bến lên nhà ông bà là đường đất thịt chứ có phải đường cát đâu.

Gần sáng, đến lúc giã bạn, hai bọn đứng dậy hát những câu tiễn nhau về, mẹ đứng ở cửa đếm lại theo thói quen thì bọn liền chị bên kia chỉ còn bốn người. Chỗ chiếu cuối không có ai, chiếu ở chỗ ấy ướt một khoảng to bằng người ngồi, sờ vào lạnh ngắt và lấm tấm cát trắng, còn chén chè mẹ đặt cạnh gối thì vẫn đầy nguyên, đã nguội ngắt, trên mặt nước chè nổi mấy hạt cát. Mẹ hỏi các liền chị bên kia người ngồi cuối chiếu là ai thì mấy chị nhìn nhau rồi bảo bọn chị sang có bốn người, từ đầu đến cuối chỉ có bốn người thôi, bọn chị cứ tưởng người ấy là người nhà em.

Bà em nhìn cái khoảng chiếu ướt một lúc, rồi bà cuộn cái chiếu lại ôm ra sau vườn đốt ngay trong buổi sáng ấy mà không cho ai đụng vào, còn ông em thì ngồi cả ngày ở hiên sau uống hết ấm chè này đến ấm chè khác, mắt nhìn ra sông. Đêm hôm ấy mẹ nằm ở buồng bên thì nghe thấy bà khóc, khóc rất khẽ, chỉ có tiếng sụt sịt trong bóng tối, rồi mẹ nghe bà hỏi ông có một câu, sao ông lại đối. Mẹ không nghe thấy ông trả lời.

Mẹ kể đến đấy thì dừng lại, gió ngoài sông thổi vào làm ngọn đèn dầu trên bậc hiên chập chờn, rồi mẹ kể tiếp chuyện ông. Sau đêm canh hát năm ấy ông khác hẳn đi, ông không sang các làng hát canh nữa, ai mời cũng từ chối, chỉ còn đi hội Lim vì không đi thì làng nói. Ông bắt đầu có một thói quen lạ là tối nào cũng cầm cái ô lục soạn ra ngồi ở bậc đá cuối vườn, chỗ đầu lối mòn xuống bến, ngồi quay mặt ra sông mà không hát và cũng không làm gì cả. Tối nào bà cũng phải ra gọi ông vào, có hôm gọi đến ba bốn lần ông mới chịu đứng dậy. Có lần mẹ ra gọi thay bà thì thấy ông ngồi đấy với cái ô mở trên đầu, mặt nghiêng nghiêng như người đang lắng tai nghe, dù ngoài sông lúc ấy chẳng có tiếng gì ngoài tiếng nước.

Tết năm 1979 bọn quan họ bên kia sông lại ngỏ ý sang hát canh ở nhà ông bà trước hội Lim như ngày xưa, vì ba năm rồi nhà ông bà không đón ai. Bà em nhất định không chịu, ai ngờ lần này ông lại gật đầu, bà nói thế nào ông cũng không đổi ý, chỉ bảo năm nay thì phải hát. Canh hát hôm ấy là đêm mười một sang mười hai tháng Giêng. Mẹ em hai mươi mốt tuổi, lần này được ngồi hát chứ không phải ngồi hầu nữa. Mẹ kể cả đêm ấy mẹ cứ đếm đi đếm lại người trên chiếu đến phát mệt mà lần nào cũng đủ, không thừa ai. Ông em đêm ấy hát hay chưa từng thấy, mấy liền chị bên kia nghe mà rơm rớm nước mắt, còn bà ngồi cạnh ông thì không hát mà chỉ têm trầu hết miếng này đến miếng khác. Mẹ để ý thấy tay bà run.

Gần sáng, đến lúc giã bạn, hai bọn đứng dậy và ông em cũng đứng dậy, nhưng ông không quay về phía bọn khách như lệ thường mà quay lưng lại với mọi người, quay mặt về phía cái cửa thông ra hiên sau. Cái cửa ấy lúc ấy đang mở, bên ngoài sương trắng đục. Ông hát câu giã bạn hướng thẳng vào màn sương ngoài vườn, chậm rãi và đầy đủ, không bỏ một hạt nào, còn hai bọn quan họ đứng sau lưng ông thì không ai dám hát theo. Hát xong ông ngồi xuống chiếu, xếp bằng, đặt cái ô lục soạn ngang trên đùi rồi ngồi đấy, mắt vẫn nhìn ra cửa. Bọn khách bên kia cúi chào ra về thì ông không đáp, bà lay vai ông thì người ông đã lạnh. Ông mất trong tư thế ngồi, lưng thẳng, hai tay đặt trên cái ô. Mẹ bảo đến chết mẹ cũng không quên được là mặt ông lúc ấy đang cười.

Lúc ấy trời đã sáng hẳn. Mẹ chạy ra hiên sau định chạy xuống bến nhờ ông Thìn sang báo cho người bên kia vừa về, thì đứng khựng lại ở đầu lối mòn. Đêm có sương nên cả con đường đất từ bến lên hiên sau ướt đẫm và mềm như bùn. Trên mặt đường có dấu chân, một hàng dấu chân trần nhỏ như chân con gái đi từ mép nước lên đến bậc thềm hiên sau thì dừng lại. Rồi lại có dấu chân đi ngược xuống thẳng đến mép nước thì mất, nhưng lối đi xuống thì không phải một hàng mà là hai hàng, một hàng chân nhỏ và một hàng chân to của đàn ông cũng đi chân trần. Đôi guốc mộc của ông thì vẫn để nguyên ở bậc cửa. Mẹ đứng đấy run cầm cập thì bà em ra. Bà nhìn mấy hàng dấu chân rồi lặng lẽ quay vào lấy cái chổi rơm ra quét từ bậc thềm xuống tận bến, quét đến đâu xóa sạch đến đấy. Quét xong bà ngồi luôn ở bến cho đến trưa, mặc kệ trong nhà người ta đang lo việc cho ông.

Từ năm ấy bà không hát nữa. Cũng từ năm ấy giỗ ông với giỗ bà Cô là cùng một ngày.

Kể xong mẹ em đứng dậy đi vào nhà, lục trong cái hòm gỗ ra một cái máy cát-xét cũ chạy pin với một cuộn băng mà em chưa thấy bao giờ, cuộn băng thu ông hát ở hội Lim năm 1978, có lẽ là lần cuối cùng ông hát ở hội. Mẹ bật lên cho em nghe trong bóng tối, băng đã giãn và tiếng thì rè rè, nhưng giọng ông vẫn tròn và rền như tiếng chuông, từng chữ ngân ra chắc nịch. Hai mẹ con ngồi nghe hết một mặt băng mà không ai nói câu nào, ngoài sông gió vẫn thổi. Em nhớ có lúc em đã phải quay ra nhìn cái cửa hiên sau vì có cảm giác ngoài ấy đang có người đứng nghe cùng.

Khoảng năm 2010, 2011 thì sông Cầu đoạn qua làng em rộ lên hút cát. Bác Quý em vốn nhanh nhạy chuyện làm ăn nên gom tiền với mấy ông bạn mua một con tàu hút cát cũ về thuê người chạy. Bà em phản đối ra mặt, nhưng bà không cấm bác hút cát mà chỉ dặn hút đâu thì hút, đừng hút khúc bến cũ. Khúc bến cũ là khúc sông phía dưới bến đò ông Thìn một quãng, chỗ ngày xưa đò các làng quan họ hay sang ngang mà bây giờ chẳng còn ai qua lại, có điều cát ở đấy lại trắng và mịn nhất cả khúc sông nên bác em để ngoài tai.

Đầu năm 2012 tàu của bác đang hút ở khúc bến cũ thì vòi bị tắc. Mấy anh thợ kéo vòi lên gỡ thì thấy trong cái lưới lọc ở đầu vòi mắc một búi gì đen sì, gỡ ra mới biết là một cái xà tích. Xà tích là cái chùm dây xích bạc mà các cụ bà ngày xưa đeo ở thắt lưng, đầu dây có móc treo mấy món đồ con con cũng bằng bạc như con dao nhỏ để bổ cau với cái hộp đựng vôi và cái ống đựng tăm, liền chị quan họ đi hát mà có cái xà tích lủng lẳng bên hông thì đẹp lắm. Cái xà tích bác em vớt được thì bạc đã ngả đen như than nhưng vẫn còn nguyên vẹn cả dây lẫn móc, đủ dao đủ hộp vôi đủ ống tăm, mấy anh thợ xúm vào bàn chuyện đem bán thì bác gạt đi rồi cầm về nhà.

Bác lấy chanh với tro bếp kỳ cọ cả buổi tối thì cái xà tích sáng lên trắng lóa, hoa văn chạm tinh xảo, ai nhìn cũng biết là đồ cổ thật, riêng cái hộp vôi bé bằng đốt ngón tay thì bị kẹt nên bác phải lấy dao díp cạy mãi mới bật được nắp ra. Bên trong cái hộp ấy có vôi. Vôi trắng, mịn và ướt, mềm như thứ vôi người ta vừa tôi sáng nay, ấn ngón tay vào còn lún. Cái hộp ấy nằm dưới đáy sông bao nhiêu năm thì không ai biết, vậy mà vôi vẫn còn nguyên không lẫn một hạt cát nào và vẫn thoang thoảng mùi vôi ăn trầu.

Bác em thấy lạ nhưng bác là người không tin mấy chuyện ấy, chỉ bảo chắc tại cái hộp kín quá. Tối hôm sau nhà bác có cỗ, bác đem cái xà tích ra khoe rồi đeo vào thắt lưng cho bác Thơm, bảo vợ đeo cho ra dáng liền chị. Bác Thơm là người Thái Bình, về làm dâu làng em đã hơn hai mươi năm mà không biết hát quan họ, đến têm trầu bác cũng chỉ biết têm kiểu thường, bổ cau gói lá cho xong. Bác Thơm đeo cái xà tích cả buổi tối, đi ra đi vào kêu lủng lẳng mà ai cũng khen đẹp.

Nửa đêm hôm ấy bác Quý tỉnh giấc thì thấy vợ ngồi ở mép giường, quay lưng lại phía mình và quay mặt ra cái cửa sổ hướng ra sông. Bác tưởng vợ khó ngủ nên định gọi, thì thấy hai tay bác Thơm đang làm gì đấy, nhìn kỹ thì hóa ra bác Thơm đang têm trầu. Trên tay không có lá trầu, không có cau mà cũng không có vôi, không có gì cả, vậy mà hai bàn tay cứ thế gấp lá rồi quệt vôi rồi cuộn tròn rồi uốn hai cánh, chậm rãi và thuần thục từng động tác một, đúng cái cách bà em vẫn têm trầu cánh phượng. Têm xong một miếng thì bác Thơm đưa hai tay đặt cái miếng trầu không có thật ấy lên bậu cửa sổ rồi lại bắt đầu têm miếng khác, miệng mấp máy mà không ra tiếng, mắt thì mở. Bác Quý lay mạnh thì vợ giật mình, ngơ ngác hỏi có chuyện gì, bác ấy không nhớ gì cả.

Sáng hôm sau bác Thơm quét nhà thì thấy trên nền gạch có những vết đỏ chạy từ cửa buồng ngủ ra đến cửa sau, cái cửa thông ra vườn hướng về phía sông, những vết đỏ quạch loang loang cách nhau đều đặn như từng bước chân mà người ở quê nhìn là biết ngay đấy là nước bã trầu người ta nhổ ra. Nhà bác không ai ăn trầu. Bác Thơm lau sạch thì sáng hôm sau lại có, sáng hôm sau nữa lại có.

Bà em sang chơi, nhìn thấy cái xà tích treo trên đầu giường nhà bác thì đứng sững lại, không hỏi ở đâu ra mà chỉ nói đem trả. Bác em cười bảo trả ai hả mẹ, của sông thì trả sông à, đồ cổ bán được bao nhiêu tiền đấy, thì bà chỉ nhắc lại đem trả, rồi đi về. Bác em không trả, tuần sau bác mang cái xà tích lên thành phố bán cho một ông chuyên buôn đồ cổ được một khoản kha khá. Năm hôm sau ông buôn đồ cổ gọi điện cho bác, giọng run run bảo anh lên lấy lại cái xà tích đi, tiền tôi trả lại đủ, anh không phải trả gì cả, bác hỏi có chuyện gì thì ông ấy chỉ bảo nhà tôi có người già, anh thông cảm. Bác lên đến nơi thì ông ấy đã gói sẵn cái xà tích trong một tờ giấy hồng điều, đưa cho bác bằng cả hai tay, đưa xong thì lùi ra mấy bước như sợ chạm phải. Bác kể cả cái cửa hàng đồ cổ ấy nồng nặc mùi trầu, ở đấy thì có ai ăn trầu đâu.

Bác mang cái xà tích về đến nhà thì đã khuya, bác bảo sáng mai sẽ tự tay mang ra sông vứt, rồi cất nó vào ngăn kéo tủ, khóa lại và để chìa khóa trong túi quần. Sáng ra ngăn kéo vẫn khóa và chìa vẫn nằm trong túi quần bác, nhưng cái xà tích thì không còn trong ngăn kéo nữa. Cả nhà bác đang lục tung lên tìm thì bà em cho người sang gọi. Mọi người chạy sang thì thấy cái xà tích đang treo trên tường gian bên trái nhà bà, phía trên bàn thờ bà Cô, móc chung vào cái đinh treo cái nón quai thao, mấy món đồ bạc con con ở đầu dây vẫn còn đung đưa khe khẽ, dù gian nhà ấy đóng kín cửa, không có lấy một làn gió.

Bà em đứng nhìn nó một hồi. Lần này bà không bảo ai đem trả nữa. Bà lấy một cái khăn sạch lau cái xà tích từng mắt xích một, lau xong thì để nó treo nguyên ở đấy cạnh cái nón rồi dặn cả nhà từ giờ không ai được động vào cả hai thứ. Năm ấy bác em bán con tàu hút cát, bảo là làm ăn không được, còn tại sao không được thì bác không kể với ai.

Cái xà tích treo trên bàn thờ bà Cô được đúng năm năm thì có người tháo nó xuống. Người ấy là chị Hạnh.

Chị Hạnh lớn lên thành liền chị hát hay nhất làng em, cái này em nói thật lòng chứ không phải vì chị là chị em. Từ năm mười lăm mười sáu tuổi chị đã đi hát khắp các hội, sau đi học trường văn hóa nghệ thuật rồi về làm ở câu lạc bộ quan họ của làng dạy bọn trẻ con hát. Chị xinh, giọng vang, người làng mình lẫn làng bên dạm hỏi không biết bao nhiêu mà kể, vậy mà chị chẳng ưng ai, năm 2017 đã hai mươi bảy tuổi rồi vẫn chưa chịu lấy chồng.

Hội Lim năm ấy câu lạc bộ làng em được mời lên hát trên thuyền, hát đối với câu lạc bộ của cái làng bên kia sông, đúng hai làng kết chạ với nhau. Chị Hạnh được chọn làm liền chị hát chính. Chị háo hức lắm, lo trang phục mấy tuần liền, khổ nỗi đồ thuê thì đẹp nhưng nhìn là biết ngay đồ mới, thế là đêm mười hai tháng Giêng, sau khi làm giỗ ông với bà Cô xong, chị đợi bà ngủ say rồi sang gian bên trái kê ghế tháo cái xà tích xuống. Sau này chị kể với em là chị chỉ định mượn một hôm thôi, vì đồ thật đeo vào nó khác hẳn, hội xong chị treo lại ngay thì bà không biết được.

Hôm hội Lim em xin nghỉ phép về xem, đứng trên bờ cầm điện thoại quay chị Hạnh hát. Hôm ấy chị hát khác. Em nghe chị hát từ bé nên em biết giọng chị. Hôm ấy vẫn là giọng chị nhưng lối hát thì không phải của chị, nó chậm hơn và ngân dài hơn, hạt nảy ra tròn hơn, có những chữ chị luyến đi luyến lại theo một kiểu em chưa nghe ai trong câu lạc bộ hát bao giờ. Mấy ông bà cụ đứng trên bờ đang chuyện trò ồn ào tự nhiên im bặt cả, rồi có một bà cụ người bên kia sông trông phải ngoài chín mươi tuổi chống gậy chen qua đám đông xuống tận mép nước, đứng nhìn chị Hạnh trân trân, xong bà cụ quay lưng đi, vừa đi vừa khóc mà không nói với ai câu nào. Người hát đối với chị Hạnh hôm ấy là anh Thắng, một liền anh trẻ bên kia sông mà trước đấy hai người chưa gặp nhau bao giờ.

Tối hôm ấy về nhà em mở đoạn video ra xem lại cùng thằng Bình, con dì Lan, xem đến đoạn chị Hạnh hát câu thứ hai thì thằng Bình bấm dừng rồi kéo lại, bảo em đeo tai nghe vào mà nghe cho kỹ. Dưới giọng chị Hạnh, chậm hơn chị chừng nửa nhịp, có một giọng con gái khác cũng đang hát đúng câu ấy, giọng nhỏ và xa xa như tiếng vọng, nhưng không phải tiếng vọng, vì tiếng vọng thì phải giống mà giọng này thì luyến khác, nảy khác và cũ hơn. Lúc quay thì em đứng trên bờ, xung quanh em toàn đàn ông với các cụ ông. Cái file ấy em vẫn còn giữ trong máy mà chưa dám mở lại lần nào.

Hội xong chị Hạnh treo cái xà tích về chỗ cũ như đã định, hai hôm sau thì bà phát hiện ra. Bà không biết là chị Hạnh lấy, bà chỉ thấy cái hộp vôi bé tí trên xà tích, cái hộp mà ngày trước bác Quý phải cạy mãi mới mở được, giờ đang mở toang, bên trong trống trơn và khô khốc, không còn một chút vôi nào.

Chị Hạnh với anh Thắng thì yêu nhau nhanh lắm, hội Lim tháng Giêng mà đến tháng Năm đã thấy anh Thắng sang nhà chơi, sang tháng Tám đã nói chuyện cưới xin. Bà em biết anh Thắng là người bên kia sông thì phản đối thẳng thừng, cả nhà ngồi lại nói chuyện thì bà chỉ nói một câu quan họ không lấy nhau. Chị Hạnh khóc, bảo bà ơi bây giờ làm gì còn ai giữ cái lệ ấy nữa, bên kia các cụ còn chẳng ai nói gì, còn bác Quý thì bênh con, bảo thời nào rồi hả mẹ, kết chạ là chuyện ngày xưa, bây giờ người ta lấy nhau đầy ra đấy. Bà em không cãi, bà chỉ quay sang nhìn chị Hạnh rồi hỏi mày có biết hôm hội mày hát giống ai không. Chị Hạnh ngơ ngác hỏi lại giống ai hả bà, thì bà không trả lời mà đứng dậy đi vào buồng.

Đám hỏi làm vào tháng Mười. Nhà anh Thắng sang bảy tráp, đủ cả trầu cau, chè, bánh cốm với bánh phu thê, bà em ngồi ở ghế trên không cười không nói nhưng vẫn ngồi đấy cho phải phép. Đến lúc hai bên uống nước nói chuyện thì ông bác của anh Thắng, người đại diện nhà trai, vui chuyện kể nhà ông cũng là nhà quan họ lâu đời, ngày xưa ông có người cậu ruột là cụ Phúc hát hay có tiếng, cả đời không vợ con, về già ở với nhà ông, năm nào cũng sang bên này chơi vào dịp hội Lim, chắc các cụ bên này vẫn còn nhớ. Em đang rót nước thì dừng tay, vì em nhớ ra ông Hát.

Bà em đặt chén chè xuống bàn rồi đứng dậy, chẳng chào ai mà đi thẳng vào buồng đóng cửa lại. Suốt buổi ăn hỏi hôm ấy bà không ra nữa, nhà trai ngơ ngác thì mẹ em phải đỡ lời là bà mệt. Khách về rồi, bác Thơm mở tráp trầu cau ra để chia cho họ hàng theo lệ, lớp trên là những buồng cau xanh với mấy xếp lá trầu tươi nhà trai sắp rất khéo, nhưng đến dưới đáy tráp, nằm giữa mấy lá trầu, lại có một miếng trầu đã têm sẵn, têm cánh phượng, hai cánh xòe đều và cài tăm tre, vôi vẫn còn trắng và ướt. Bên nhà trai về sau thề là họ chỉ sắp trầu lá với cau buồng chứ không têm miếng nào, đi ăn hỏi thì cũng chẳng ai têm trầu sẵn bỏ vào tráp bao giờ. Bác Thơm cầm miếng trầu định vứt thì bác Quý giữ tay vợ lại, rồi bác không nói gì, cầm lấy miếng trầu mang sang gian bên trái nhà bà đặt lên đĩa trên bàn thờ bà Cô, đứng đấy một lúc rồi mới về.

Đám cưới định vào tháng Chạp. Bên nhà trai muốn rước dâu bằng thuyền qua sông, có hát quan họ trên thuyền cho đúng lệ hai làng ngày xưa.

Đám cưới chị Hạnh làm vào một ngày cuối tháng Chạp năm Đinh Dậu, tức là đầu năm 2018. Nhà trai thuê hai con thuyền to kết hoa cắm cờ để câu lạc bộ quan họ hai làng ngồi hai thuyền, rước dâu từ bến làng em sang bến bên kia. Người ta bảo mấy chục năm rồi mới lại có một đám rước dâu qua sông Cầu như thế nên hôm ấy người hai làng kéo ra xem đông nghịt cả hai bên bờ, có cả mấy anh phóng viên đài tỉnh về quay.

Bà em không đi, bà bảo bà mệt nên ở nhà trông nhà, vậy mà sáng hôm ấy khi cả đoàn đưa dâu xuống đến bến thì em đã thấy bà đứng đấy từ lúc nào. Bà mặc cái áo nâu cũ, chít khăn mỏ quạ, đứng một mình ở mép nước, đúng chỗ ngày xưa ông Thìn vẫn buộc đò. Chị Hạnh hôm ấy mặc áo mớ ba, đội nón quai thao, đẹp như trong tranh, chị đi xuống đến chỗ bà thì dừng lại. Bà cầm tay chị, đặt vào lòng bàn tay chị một miếng trầu têm cánh phượng rồi gập từng ngón tay chị lại cho nắm chặt lấy miếng trầu, xong bà ghé vào tai chị nói gì đấy. Em đứng ngay sau lưng chị Hạnh, cách chưa đầy một sải tay, vậy mà em không nghe được một chữ nào, em chỉ thấy mặt chị tái đi rồi chị gật đầu. Bà đứng trên bến nhìn đoàn thuyền ra mà không vẫy tay.

Lúc thuyền rời bến thì trời còn quang, nhìn rõ cả mấy cây gạo bên kia sông, nhưng ra được chừng một phần ba khúc sông thì sương bắt đầu lên. Sương lên nhanh lắm, mới đầu còn lờ mờ trên mặt nước mà chỉ một lúc đã dày đặc, đứng ở mũi thuyền này nhìn sang thuyền kia chỉ còn thấy bóng. Hai câu lạc bộ vẫn hát, mở đầu là mời trầu rồi đến mấy bài đã tập sẵn, em ngồi thuyền nhà gái ngay sau lưng chị Hạnh. Đang giữa một bài thì chị Hạnh tự nhiên đứng dậy, dù chương trình không có phần nào chị hát một mình cả, chị đứng giữa thuyền với hai tay vẫn nắm chặt trước bụng, vành nón nghiêng về phía hạ lưu, rồi chị hát.

Trầu này em đã têm xưa, vôi còn chưa ráo người chưa sang đò.

Cả hai thuyền im bặt, em nghe thấy tim mình đập thình thịch trong lồng ngực, vì cái giọng ấy đúng là cái giọng nằm dưới giọng chị trong đoạn video hôm hội Lim. Chị Hạnh hát tiếp sang câu sau, câu mà em chắc chắn cả hai câu lạc bộ chưa ai từng nghe bao giờ.

Bến sông còn đó con đò, nón kia còn đó ai cho em về.

Hát xong chị đứng im, sương phủ kín mặt sông, tiếng người trên bờ cũng không còn vọng tới nữa, rồi từ trong sương, phía hạ lưu, có người đối lại. Đấy là giọng một người đàn ông, già lắm, khàn và mỏng, run run như giọng người tám chín chục tuổi mà vẫn đúng lề lối, vẫn luyến láy và vẫn nảy hạt, nhưng gió trên sông thổi ngang làm tiếng hát lúc nghe được lúc không, nên em chỉ nghe rõ được mỗi một chữ sang. Trên thuyền nhà trai, một cụ liền anh bên kia tuổi đã cao đang cầm ô đứng ở mũi thuyền tự nhiên buông tay, cái ô lục soạn rơi xuống sông trôi đi mà cụ không cúi xuống vớt. Đúng lúc ấy, ở đâu đó trong sương và rất gần, em nghe thấy tiếng mái chèo gõ vào mạn thuyền ba cái, chậm rãi, cộc, cộc, cộc. Hai con thuyền rước dâu thì đều chạy máy chứ không có lấy một mái chèo nào.

Em không dám nhìn quanh mà chỉ nhìn chị Hạnh, chị vẫn đứng đấy với vành nón nghiêng về phía hạ lưu. Em thấy vai chị hơi rung rung mà không biết là chị đang khóc hay đang cười. Sương tan cũng nhanh như lúc lên, thuyền cập bến bên kia thì người hai bên bờ lại ồn ào như chưa có chuyện gì xảy ra, mấy anh phóng viên vẫn quay và pháo giấy vẫn nổ lẹt đẹt. Chị Hạnh bước lên bờ thì đến lúc ấy chị mới mở bàn tay ra. Miếng trầu bà đưa không còn nữa, lòng bàn tay chị ướt và dính mấy hạt cát trắng.

Đến chiều, lúc thay áo cưới ở nhà trai, đứa em họ đi phù dâu giúp chị Hạnh cởi áo mớ ba ra thì sững người, vì quanh thắt lưng chị, bên dưới lớp áo, là cái xà tích bạc trên bàn thờ bà Cô. Con bé kể lại với em sau đám cưới mà giọng vẫn còn run, rằng lúc đưa dâu đi chính tay nó giúp chị Hạnh mặc áo, khi ấy thắt lưng chị không có gì cả, vậy mà chị Hạnh nhìn xuống cái xà tích rồi nhìn nó cười và hỏi đẹp không.

Chiều hôm ấy em về nhà bà thì thấy trên tường gian bên trái, cái đinh chỉ còn treo mỗi cái nón quai thao. Tối hôm ấy là lần thứ hai trong đời em nghe bà em hát, bà mở cửa hiên sau đứng ở bậc thềm, quay mặt ra sông mà hát câu giã bạn, hát rất chậm và đầy đủ, không bỏ một hạt nào. Hát xong bà đứng im một lúc như chờ, nhưng dưới sông không có tiếng gì đáp lại, rồi bà vào cài then cửa đi ngủ.

Đám cưới xong thì bà em yếu hẳn đi. Từ hôm cái xà tích không còn trên bàn thờ, bà thôi không têm trầu đặt lên đĩa bàn thờ bà Cô mỗi tối như mấy chục năm nay bà vẫn làm. Cái nón quai thao thì vẫn treo đấy, nhưng lần đầu tiên em thấy nó bám bụi. Mấy chục năm treo trên tường trong cái gian nhà lúc nào cũng ẩm, trước giờ em chưa từng thấy trên vành nón có một hạt bụi nào, vậy mà bây giờ cứ vài hôm là lại phủ một lớp, bà cũng không lau.

Chị Hạnh về làm dâu bên kia sông, rằm nào cũng sang thăm bà. Lần nào bà cũng chỉ hỏi chị đêm có ngủ được không, lần nào chị Hạnh cũng cười bảo con ngủ được bà ạ. Anh Thắng thì lại kể với em khác. Anh Thắng với em hợp tính nên hay ngồi uống bia với nhau, có lần anh say rồi kể là đêm nào vợ anh cũng hát trong lúc ngủ, mắt nhắm nghiền mà người nằm quay về phía cửa sổ trông ra sông, có đêm anh tỉnh dậy còn thấy chị ngồi ở mép giường, hai tay làm như đang têm trầu mà trên tay không có gì. Em nghe đến đấy thì không dám nhìn anh nữa, vì em nhớ đến bác Thơm.

Anh Thắng còn kể một chuyện nữa. Bà nội anh là em gái cụ Phúc, năm ấy đã ngoài chín mươi, chính là bà cụ chống gậy xuống mép nước hôm hội Lim. Hôm cưới, chị Hạnh về đến nhà trai vào chào bà cụ thì bà cụ đưa hai tay ôm lấy mặt chị, nhìn mãi rồi gọi chị bằng một cái tên không phải tên chị. Cả nhà anh Thắng không ai biết cái tên ấy là của ai, hỏi thì bà cụ không nói. Mấy tháng sau thì bà cụ mất. Anh Thắng nói cái tên ấy ra cho em nghe. Em biết cái tên ấy, vì nó được khắc trên tấm bài vị ở gian bên trái nhà bà em, ngày em còn bé bà đã có lần cầm tay em chỉ từng chữ.

Bà em mất đêm mười một rạng sáng mười hai tháng Giêng năm Canh Tý, tức là đầu năm 2020, lúc trên ti vi người ta bắt đầu nói nhiều về dịch bệnh bên Trung Quốc và người đến viếng đã có người đeo khẩu trang. Tối mười một bà đã yếu lắm, nhưng bà bảo bác Quý bế bà sang nằm ở cái phản gian bên trái, quay mặt về phía bàn thờ bà Cô, rồi bà bảo bác Thơm têm cho bà hai miếng trầu đặt lên đĩa trên bàn thờ. Bác Thơm bây giờ têm trầu cánh phượng khéo lắm, chính bác ấy cũng không nhớ mình học từ bao giờ. Xong bà gọi mẹ em lại dặn cái nón thì để đấy, đừng có đốt, rồi bà nằm nhìn cái nón cho đến lúc đi, lúc ấy trời đã sang giờ Tý.

Làng em có lệ là nhà nào có liền anh liền chị mất thì bọn quan họ làng mình với làng kết chạ sang hát một canh bên linh cữu, hát thâu đêm đến sáng thì giã bạn, coi như tiễn người ta đi. Bà em mấy chục năm không hát nhưng người hai làng vẫn nhớ bà là liền chị, nên đêm hôm sau câu lạc bộ quan họ của cả hai làng đều sang, chị Hạnh với anh Thắng cũng ngồi hát. Em không biết hát nên ngồi hầu nước, rót chè chuyền trầu như mẹ em ngày xưa. Không hiểu sao, như có cái gì xui khiến, em cứ đếm, đếm chén rồi lại đếm người.

Quá nửa đêm, đếm đến lần thứ mấy em cũng không nhớ nữa, thì bên bọn liền chị thừa ra một người. Người ấy ngồi ở chiếu cuối, chỗ sát cái cửa thông ra hiên sau, mặc áo mớ ba, đội nón quai thao và ngồi hơi cúi để vành nón che kín mặt. Em ngồi cứng người, cái chén trên tay nguội dần, không dám đến gần mà cũng không dám gọi ai, rồi đúng lúc ấy thì mất điện. Làng em hay mất điện vào mấy đêm đầu năm, cả nhà tối om, người ta lục tục đi tìm nến tìm đèn dầu, còn em ngồi im trong bóng tối nghe tiếng hát vẫn cứ tiếp tục, vì quan họ hát canh thì mất điện cũng chẳng ai dừng. Đến lúc đèn dầu được thắp lên, em nhìn ra chiếu cuối thì không còn ai ở đấy nữa, chỉ có chỗ chiếu ấy ướt sũng, lấm tấm cát trắng.

Gần sáng thì có điện lại, đến giờ giã bạn, hai bọn quan họ đứng dậy quay về phía linh cữu bà em mà hát câu tiễn. Cửa hiên sau để mở, bên ngoài sương trắng đục. Hát được nửa câu thì từ ngoài sông có một giọng hát theo. Đấy là giọng đàn ông, nhưng không phải cái giọng già khàn em nghe trên sông hôm cưới chị Hạnh, giọng này trẻ hơn và tròn hơn, rền như tiếng chuông, từng chữ ngân ra chắc nịch, hát đúng câu giã bạn mà hai bọn đang hát, đúng nhịp và đúng lề lối, nghe như từ ngoài hiên vọng vào. Em chưa bao giờ nghe giọng ấy ngoài đời, nhưng em biết nó, vì em đã nghe nó trong cuộn băng cát-xét rè rè của mẹ em vào cái đêm mất điện năm 2008.

Mẹ em đang cầm ấm chè đứng cạnh linh cữu, cái ấm rơi xuống nền gạch vỡ tan, nhưng không ai trong nhà dừng hát mà cũng không ai bước ra hiên sau xem. Hát hết câu giã bạn thì giọng ngoài sông cũng dứt. Mẹ em không nói gì cả, mẹ chỉ ngồi xuống nhặt từng mảnh ấm vỡ, nhặt rất lâu, nhặt cả những mảnh không còn gì để nhặt.

Bà em mất đến nay đã sáu năm. Nhà bà bây giờ bác Quý trông, ngày rằm mùng một sang thắp hương quét dọn, gian bên trái vẫn để nguyên, bàn thờ bà Cô vẫn ở đấy và cái nón quai thao vẫn treo một mình trên cái đinh. Cái xà tích thì không bao giờ quay về nữa, có lần em hỏi chị Hạnh cái xà tích hôm cưới giờ chị cất ở đâu thì chị nhìn em cười rồi hỏi lại xà tích nào.

Năm 2024 chị Hạnh sinh con gái đầu lòng, đặt tên là Mây. Tết vừa rồi, ngày mười hai tháng Giêng, nhà em làm giỗ bà, giỗ ông và giỗ bà Cô, ba cái giỗ trong cùng một ngày, cả nhà về đông đủ và mấy cụ trong câu lạc bộ quan họ làng cũng sang thắp hương. Chị Hạnh với anh Thắng bế bé Mây sang từ sớm, con bé hai tuổi, nói còn chưa sõi, mới bập bẹ được mấy tiếng bố mẹ bà ông.

Đến chiều, người lớn ngồi uống nước ở gian giữa thì bé Mây tự đi lẫm chẫm sang gian bên trái, em đi theo trông. Con bé đứng trước bàn thờ bà Cô ngửa mặt lên nhìn cái nón, giơ hai tay về phía cái nón như đòi bế, rồi nó hát. Một đứa trẻ hai tuổi chưa nói được hết câu mà đứng đấy luyến láy lên xuống, không ra chữ nào nhưng cái điệu thì rõ ràng như người lớn hát. Gian giữa đang ồn ào tự nhiên im phắc. Một bà cụ liền chị trong câu lạc bộ, bạn hát của bà em ngày xưa, đứng dậy đi sang đứng ở cửa gian bên trái nhìn con bé một lúc, rồi quay sang hỏi chị Hạnh ai dạy con bé cái điệu ấy, vì đấy đúng là cái điệu hôm đám cưới chị Hạnh hát trên sông, cái điệu mà sau hôm ấy cả câu lạc bộ hai làng đã thử nhớ lại mà không ai hát lại được.

Chị Hạnh bảo không ai dạy cả, tối nào con bé cũng thế, cứ đứng ở cửa sổ nhìn ra sông mà hát. Nói xong chị mỉm cười, em đứng ngay cạnh và em thấy răng chị, rồi em cứ tự nhủ là tại ánh đèn, gian bên trái thì tối mà đèn thì vàng, chắc là tại ánh đèn thôi. Anh Thắng đứng sau lưng chị nhìn em, khẽ lắc đầu mà không nói gì, đến lúc ra về anh mới ghé vào tai em nói nhỏ một câu, vợ anh giờ ăn trầu đấy, chú ạ.

Tối hôm ấy em với thằng Bình về sau cùng. Ra đến cổng, em thò tay định kéo cái then thì thấy trên đầu trụ cổng, chỗ quả dành, có một miếng trầu têm cánh phượng với hai cánh xòe đều và cái tăm tre cài ngang, lá trầu xanh mướt, em đưa ngón tay chạm vào thì vôi vẫn còn ướt. Từ hồi bà em mất, nhà em không còn ai ăn trầu nữa.

Em đứng ở cổng quay lại nhìn vào thì đèn gian bên trái đã tắt, còn qua cái khe giữa nhà bà với nhà bác Quý, em thấy ở tít cuối vườn, chỗ đầu lối mòn xuống bến, có bóng chị Hạnh đang đứng bế bé Mây, hai mẹ con quay mặt ra phía sông. Sương đã lên trắng đục cả một khúc sông, không còn nhìn thấy bờ bên kia đâu nữa. Em không nghe thấy gì cả, nhưng thằng Bình đứng cạnh em thì cứ ngoái lại nhìn mãi, nhìn mãi, cho đến khi em phải kéo tay nó đi.

Em không mang miếng trầu vào đặt lên bàn thờ như bà em vẫn làm, cũng không ăn và không vứt, em cứ để nguyên nó ở đấy rồi khép cổng lại. Đi đến đầu đê, thằng Bình mới quay sang hỏi em: “Anh không nghe thấy thật à? Ngoài sông có người đang hát đối với chị Hạnh.”