Napoléon với Edward Jenner

Tôi biết một người thầy thuốc, bận rộn lắm, song cũng thường bị bệnh nhân trách móc, có một lần, ông ta than thở để tự an ủi rằng: Muốn được khen, tốt nhất là giết người, anh thử so sánh Napoléon với Edward Jenner (1749 - 1822) xem xem...

Tôi nghĩ, nói thế mà thật đấy. Cái công trạng đánh giặc của Napoléon có can hệ gì với chúng ta đâu, vậy mà chúng ta lại cứ kính phục cái anh hùng của hắn. Rất đỗi đến tổ tiên chính mình chúng ta đã làm nô lệ người Mông Cổ, mà chúng ta lại ca tụng Thành Cát Tư. Lấy con mắt chữ (tr.181 Tạp văn) hiện nay mà nhìn, giống người da vàng đã là giống hèn mạt, ấy vậy mà chúng ta lại tâng bốc Hitler.

Chỉ vì ba cái ông ấy đều là ông sao dữ giết người không nháy mắt.

Nhưng chúng ta thử xem trên cánh tay mình, đại khái ai cũng có mấy cái nốt, đó là những dấu đã trồng đậu, là cái đã làm cho người ta thoát khỏi cái chứng nghèo ngặt nên đậu trời. Từ khi có phép trồng đậu ấy đến nay, chẳng biết đã cứu sống được bao nhiêu đứa trẻ con trên thế giới - tuy cũng có những đứa lớn lên vẫn phải đi làm mồi súng cho bọn anh hùng, nhưng chúng ta có ai nhớ đến cái tên Jenner là người phát minh ra phép ấy đâu.

Kẻ giết người đang hủy hoại thế giới, kẻ cứu người đang tu bổ thế giới, thế mà các ông là người có tư cách làm mồi súng lại cứ đi ca tụng kẻ giết người.

Cái cách nhìn đời ấy nếu không đổi, tôi e, thế giới vẫn phải hủy hoại, loài người vẫn phải chịu khỏ.

6-11-1934

(Dịch ở Thả giới đình tạp văn)