Tựa

Lịch truyện Le Sage tiên sinh thì đã kể ở đầu truyện Gin Ba La rồi. Các ngài đọc sách, hẳn ai cũng biết cái văn nhạo đời của tiên sinh ở trong bộ Gin Ba La. Nay tôi lại lục ra một bài diễn kịch này của tiên sinh. Lối văn bỉ báng đời ấy mới lại là độc địa; độc địa đến nỗi khi tiên sinh sắp đem ra diễn trên sân khấu, có nhiều kẻ chạm nọc phải đến van lạy xin chịu nhiều tiền cho tiên sinh, để tiên sinh đừng cho diễn.

Số là tiên sinh thời ấy gặp phải buổi phong tục bại hoại, nhân tâm nham hiểm, những kẻ đê tiện làm nên giàu có, hay ỷ của mà làm nhiều điều thất đức, thế tục ấy dẫu nước nào cũng đã trải qua. Tiên sinh khinh ghét đời mà làm ra bài hài kịch này, để tả nhân tình thế thái một thời. Có kẻ hẹp suy thì bảo rằng không nên dịch, nhưng dịch giả nghĩ chín, thì tưởng cũng là một truyện răn đời. Trong xã hội ta đương lúc này rất nên có những thứ văn ấy.

Nghĩa lý cả bài tuồng này, tóm lại ở một câu nói của thằng Phòng Tinh, là đứa ở nhà vũ sĩ, khi nó nói với chủ nó rằng: “Thầy trò nhà ta xâu xé một mụ điếm đàng; mụ điếm đàng lại bóp cổ mổ họng một gã nhà buôn, gã nhà buôn ấy lại cướp của nhà buôn khác. Thành ra một cuộc gian dối quanh nhau rất nực cười.” Mụ điếm đàng nói chuyện đó là một vị nam tước phu nhân, lai lịch không ai được rõ lắm, người đâu trơ tráo lạ đời, một mình khéo đãi hai người cùng say! Hai người say mê gái ấy, một là chàng Tục Ca Lệ, thật tình đắm đuối, nhà lại có của, bao nhiêu tiền cũng chịu mất; hai là chàng vũ sĩ kia, là chỗ bạn tri kỷ của má hồng này, cũng một đời đàn ông mạt kiếp, giả yêu đương người ta mà bòn lấy trăm nghìn. Vả mụ cũng là một gái khôn ngoan, chiều cả hai thì chiều, mà lòng cũng đã quyết cuộc trăm năm chưa phải nơi định đươc bên nào cả. Trong ba vai tuồng ấy thì người đáng ghét ít nhứt, có lẽ lại là gã Tục. Gã vốn là người tàn nhẫn, làm nên giàu có, bóp cổ mổ họng người ta, cho vay một vốn bốn lãi nên có tư bản; vậy mà trời xui ở ác gặp ác, lại đi làm quen ngay với bọn này, bụng đạ nó nham hiểm không kém gì mình, mà nó lại khôn hơn mình một chút, say mê nó, để nó lừa, nó dối, nó kéo, nó lôi, nó vặt lông, nó bóp cổ, trăm vành trăm vẻ, khiến cho người xem truyện ai cũng phải khinh phải ghét, mà khinh ghét nhưng cũng lại thương tình.

Ba người ấy là ba vai chính. Còn có mấy vai nữa, tác giả tả cũng thần tình, như vai Vơ Vét, là người tin cẩn của lão Tục Ca Lệ, chủ bảo sao, thì làm vậy, thật là một vị hung thần của vị hung thần. Như vai mụ Gia Cộp, là chị của Tục lang, làm nghề bán vải bán áo, lại kiêm quản chức bà mai; vai mụ Tục Ca Lệ, là chính thất của Tục lang, phụ nữ thường tình, ghen tuông là thói, nay đi bắt, mai lại đi bắt anh chàng, làm ra lắm trò ngược mắt. Sau nữa đến vai thằng Phòng Tinh, là thằng ở của vũ sĩ, là một cái tiêu biểu kẻ vũ phu, đê mạt mà làm nên, làm cho người thiển kiến nhiều khi phải than rằng câu ác giả ác báo là câu nói dối đời. Kết cục duy có nó là được hưởng cả những sự ngông dại của lũ gian ác kia. Cho nên câu kết bài hài kịch này là câu của nó: “Thôi, nay thời vận Tục công đã là hết. Thời vận của ta khởi từ nay”.

Bài tuồng này rất vui mà vui cay đắng, tác giả thật là một nhà có lịch duyệt, tài riêng một lối tả chân, đã khéo vẽ trong văn tự cái chân tướng một thời rất suy đồi bên nước Đại Pháp, là hồi năm 1709.

Trong nghề diễn kịch, bài này là bài thứ nhứt tả rõ cái oai đồng tiền, và những tính tình của kẻ có tiền mà không có đức.