Chuyện chức phán-sự ở đền Tản-viên

CHUYỆN CHỨC PHÁN-SỰ ĐỀN TẢN-VIÊN

NGÔ Tử Văn tên là Soạn, người huyện Yên-dũng đất Lạng-giang. Chàng tính vốn khẳng-khái nóng-nảy, thấy sự tà gian thì không thể chịu được, vùng bắc người ta vẫn khen là một người cương-phương. Trong làng trước có một tòa đền, vẫn linh ứng lắm. Cuối đời họ Hồ, quân Ngô sang lấn cướp, vùng ấy thành một nơi chiến-trường. Bộ-tướng của Mộc Thạnh có viên Bách-hộ họ Thôi, tử trận ở gần đền, từ đấy làm yêu làm quái, dân-gian có người đến khuynh gia đãng sản vì sự cúng-cấp. Tử-Văn rất là tức giận, một hôm tắm gội chay sạch, khấn trời rồi châm lửa đốt đền. Mọi người đều lắc đầu le lưỡi, họ lo sợ thay cho Tử-Văn, nhưng Tử-Văn vung tay không cần gì cả.

Đốt xong về nhà, chàng thấy trong mình khó chịu, đầu lảo đảo và bụng run run, rồi nổi lên một cơn sốt nóng sốt rét. Trong khi sốt, chàng thấy một người khôi ngô dõng-dạc, đầu đội mũ trụ đi đến, nói năng, quần áo, rất giống như người Tàu, tự xưng là cư-sĩ, đến đòi làm trả lại tòa đền như cũ, và nói:

- Nhà ngươi đã theo nghiệp nho, đọc sách vở của thánh-hiền, há lại không biết cái đức của quỷ thần ra sao, cớ gì lại dám lăng-miệt, hủy tượng đốt đền, khiến cho hương-lửa không có chỗ tựa-nương, oai-linh không có nơi hiển-hiện, vậy bảo làm sao bây giờ? Biết điều thì dựng trả tòa đền như cũ. Nếu không thì vô cố hủy đền Lư-sơn, Cố-Thiệu sẽ khó lòng tránh khỏi tai vạ.

Tử-Văn mặc kệ, vẫn cứ ngồi ngất-ngưởng tự nhiên, người kia tức giận nói:

- Phong-đô không xa xôi gì, ta tuy hèn, há lại không đem nổi nhà người đến đấy. Không nghe lời ta thì rồi sẽ biết.

Nói rồi phất áo đi.

Chiều tối, lại có một ông già, áo vải mũ đen, phong-độ nhàn-nhã, thủng-thỉnh đi vào đến trước thềm, vái chào mà rằng:

- Tôi là vị Thổ-thần ở đây, nghe thấy việc làm rất thú của nhà thầy, vậy xin đến để tỏ lời mừng.

Tử-Văn kinh-ngạc nói:

- Thế người đội mũ trụ đến đây ban nãy, chẳng phải là Thổ-địa đấy ư? Sao mà nhiều thần quá thế vậy?

Ông già nói:

- Ồ, đấy là viên tướng bại trận của Bắc-triều, cái hồn bơ-vơ ở Nam-quốc, tranh chiếm miếu-đền của tôi, giả mạo tên họ của tôi, quen dùng chước dối-lừa, thích làm trò thảm-ngược, Thượng-đế bị nó bưng-bít, hạ dân bị nó quấy-rầy, phàm những việc hưng yêu tác-quái đều tự nó cả, chứ có phải tôi đâu. Xin kể đầu đuôi để nhà thầy nghe:

« Tôi từ đời vua Lý Nam-đế làm chức Ngự-sử đại-phu, vì chết về việc cần-vương mà được phong ở đây, giúp dân độ vật đã cớ hơn một nghìn năm nay, khi nào lại làm những việc gieo tai rắc vạ để kiếm miếng ăn như kẻ hoạt-tặc kia đã làm. Gần đây vì thiếu sự đề-phòng, bị nó đánh đuổi, nên phải đến nương-tựa ở đền Tản-viên đã vài năm nay ».

Tử-Văn nói:

- Việc xảy ra đến như thế, sao ngài không kiện ở Diêm-vương và tâu lên Thượng-đế, lại đi khinh bỏ chức vị, làm một người áo vải nhà quê.

Ông già chau mặt nói:

- Rễ ác mọc lan, khó lồng lay-động. Tôi đã định thưa kiện, nhưng mà có nhiều nỗi ngăn trở: Những đền miếu gần quanh, vì tham của đút, đều bênh-vực cho nó cả. Khư-khư một chút lòng thành-thực, không làm thế nào để thông-đạt được lên, cho nên đành tạm ẩn nhẫn mà ngồi xó một nơi.

Tử-Văn nói:

- Hắn có thực là tay hung-hãn, có thể gieo vạ cho tôi không?

- Hắn quyết chống-chọi với nhà thầy, hiện đã kiện thầy ở Minh-ty. Tôi thừa lúc hắn đi vắng nên lén đến đây báo-cáo cho nhà thầy biết để mà liệu kế, khỏi phải chết một cách oan-uổng.

Lại dặn Tử-Văn:

- Hễ ở Minh-ty có tra hỏi, thầy cứ khai ra những lời nói của tôi. Nếu hắn chối cãi, thầy kêu xin tư giấy đến đền Tản-viên, tôi sẽ khai rõ thì nó phải đớ miệng. Nếu không như thế thì tôi đến vùi lấp trọn đời mà thầy cũng khó lòng thoát nạn.

Tử-Văn vâng lời. Đến đêm, bệnh càng nặng thêm, rồi thấy hai tên quỷ sứ đến bắt đi rất gắp, kéo ra ngoài thành về phía đông. Đi độ nửa ngày đến một nơi dinh tòa rất lớn, chung quanh có thành sắt cao vọi đến mấy chục trượng. Hai quỷ đến nói với người canh cổng, người canh cổng đi vào một lúc rồi ra tuyên chỉ rằng:

- Tội sâu ác nặng, không được dự vào hạng khoan giảm.

Nói rồi xua tay bảo đi ra phía bắc. Đàng phía bắc, tức là một con sông lớn, trên sông bắc một cái cầu dài ước hơn nghìn bước, gió tanh sóng xám, hơi lạnh thấu xương. Hai bên tả hữu cầu, có đến mấy vạn quỷ Dạ-xoa, đều mắt xanh tóc đỏ, hình-dáng nanh ác. Hai quỷ dùng gông dài thừng lớn gông trói Tử-Văn mà giải đi rất nhanh, Tử-Văn kêu to lên rằng:

- Ngô Soạn này là một kẻ sĩ ngay-thẳng ở trần-gian, có tội lỗi gì xin bảo rõ cho, không nên bắt phải chết một cách oan uổng.

Chợt nghe trên điện có lời tuyên-ngôn rằng:

- Tên này bướng-bỉnh gân guốc, nếu không phán-đoán cho rõ, vị tất nó đã chịu phục tội.

Bèn sai dẫn Tử-Văn vào trong cửa điện. Tử-Văn vào đến nơi, đã thấy người đội mũ trụ đương kêu cầu ở trước sân.

Diêm-vương mắng Tử-Văn rằng:

- Kẻ kia là một người cư-sĩ, trung thuần khích liệt, có công với tiền-triều, nên Hoàng-thiên cho được huyết-thực ở một tòa đền để đền công khó nhọc. Mầy là một kẻ hàn sĩ, sao dám hỗn láo! Tội nghiệt tự mình làm ra, còn trốn đi đàng nào.

Tử-Văn bèn tâu-trình đầu đuôi như lời ông cụ già đã nói, lời rất cương-chính, không chịu chùn-nhụt chút nào. Người đội mũ trụ nói:

- Ấy là ở trước vương-phủ mà hắn còn quật-cường như thế, mồm năm miệng mười, đơm đặt bịa tạc. Huống hồ ở một nơi đền miếu quạnh-hiu, sợ gì mà hắn không dám cho một mớ lửa.

Hai bên cãi-cọ nhau mãi vẫn chưa phân phải trái, nhưng Diêm-vương vì thế bụng cũng sinh-nghi. Tử-Văn nói:

- Nếu nhà vua không tin lời tôi, xin đưa giấy đến đền Tản-viên để hỏi hư thực; không có sự thực như thế, tôi lại xin chịu thêm cái tội nói càn.

Người kia bấy giờ mới có vẻ sợ, quỳ xuống tâu rằng:

- Gã kia một kẻ học-trò, thật là ngu bướng, quả đáng tội lắm. Nhưng đã trách-mắng như vậy, cũng đủ trừng-giới. Xin đại-vương khoan tha cho hắn để tỏ cái đức rộng-rãi. Bất tất đòi hỏi dây-dưa và thẳng tay trị tội, sợ có hại cho cái đức hiếu sinh.

Diêm-vương quát lớn rằng:

- Cứ như lời hắn thì nhà ngươi đáng tội tru lục. Điều luật lừa dối đã sẵn-sàng đó. Nhà ngươi cớ sao dám làm sự xuất nhập nhân tội như vậy?

Lập tức sai người đến đền Tản-viên để lấy chứng thực. Sai-nhân về tâu, nhất nhất đúng với lời Tử-Văn. Vương cả giận, bảo các Phán-quan rằng:

- Lũ ngươi chia tòa sở, giữ chức sự, cầm lòng chí công, làm phép chí công, thưởng thì xứng đáng mà không thiên tư, phạt thì đích-xác mà không hà lạm, vậy mà còn có sự dối-trá càn bậy như thế; huống chi về đời Hán đời Đường buôn quan bán ngục, thì những mối tệ còn xiết nói được ư?

Liền sai lấy lồng sắt chụp vào đầu, khẩu gỗ nhét vào miệng, bỏ người ấy vào ngục Cửu-u.

Vương nghĩ Tử-Văn có công trừ hại, truyền cho vị thần đền kia, từ nay phàm xôi lợn của dân cúng tế, nên chia cho Tử-Văn một nửa, và sai lính đưa Tử-Văn về. Chàng về đến nhà, té ra mình chết đã được hai ngày rồi. Nhân đem những việc đã qua kể cho mọi người nghe, ai cũng kinh hãi và không tin là thực. Sau họ đón một bà đồng về phụ bóng, đồng lên cũng nói đúng như lời Tử-Văn. Người làng bèn mua gỗ lại dựng một tòa đền mới. Còn ngôi mộ của người Khách kia thì tự dưng thấy bật tung lên, hài cốt tan-tành ra như cám vậy.

Sau đó một tháng, Tử-Văn thấy ông già đến bảo:

- Lão-phu đã trở về miếu; công của nhà thầy, không biết lấy gì đền đáp được. Nay thấy ở đền Tản-viên khuyết một chân Phán-sự, lão đã vì nhà thầy hết sức tiến-cử, được đức Thánh Tản ngài đã bằng lòng, vậy xin lấy việc đó để đền ơn nghĩa. Người ta sống ở đời, xưa nay ai không phải chết, miễn là chết đi còn được tiếng về sau là đủ rồi. Nếu trùng-trình độ nửa tháng, sợ sẽ về tay người khác mất. Nên cố gắng đi, đừng nên coi là việc tầm thường.

Tử-Văn vui vẻ nhận lời; bèn thu xếp việc nhà, rồi không bệnh tật gì mà mất.

Năm Giáp-ngọ (1414), có người ở thành Đông quan (Hà-nội), vốn quen biết với Tử-Văn, buổi sớm đi ra ngoài cửa tây vài dặm, trông thấy ở trong sương mù có xe ngựa đi đến ầm ầm, lại nghe thấy tiếng quát rằng:

« Người đi đường tránh ra, xe quan Phán-sự! »

Người ấy ngẩng trông về phía trước, thấy cách nửa mẫu, người ngồi trên xe chính là Tử-Văn. Song Tử-Văn chỉ ngồi trên xe chấp tay thi lễ chứ không nói một lời nào, rồi thoắt đã cưỡi gió mà đi biến mất. Đến nay con cháu hãy còn, người ta còn truyền là « nhà quan Phán-sự ».

Lời bình

Than ôi! người ta vẫn nói: « cứng quá thì gãy ». Kẻ sĩ chỉ lo không cứng-cỏi được, còn gãy hay không là việc trời. Sao nên đoán trước là sẽ gãy mà chịu đổi cứng ra mềm ru!

Ngô Tử-Văn là một anh chàng áo vải. Vì cứng cỏi cho nên mới dám đốt cháy đền tà, chống cãi yêu quỷ, làm một việc rửa hờn được cho cả thần và người. Nhân thế nức tiếng mà được giữ một chức vị ở Minh-tào, thật là xứng đáng. Vậy làm kẻ sĩ, không nên kiêng sợ sự cứng cỏi.

Chú thích