Chuyện Lệ-nương

Nguyễn Thị Diễm là người một họ lớn ở huyện Đông Sơn (Thanh Hóa) em họ ngoại của Trần Khát Chân; cùng người đàn bà họ Lý quê ở huyện Cẩm Giang (Hải Dương) cùng mở ngôi hàng bán phấn đối cửa nhau tại bên ngoài thành Tây Đô (Thanh Hóa). Xóm giềng gần gặn, tình nghĩa ngày một thân, nhưng cả hai đều chưa con cái. Một hôm, đến động Hồ Công làm lễ cầu tự, Lý Thị bảo với Nguyễn Thị rằng:

- Chúng ta ở trong phố vẫn quen thân nhau, việc đi lễ cầu tự hôm nay lại không hẹn mà cùng giống nhau. Nếu mà hương lửa có duyên, sau này ta sẽ cho các con sánh nên đôi lứa. Bình dân ta lại làm bạn với bình dân, chẳng cần phải kén chọn con ông cháu cha gì cả; nói có Sơn Thần chứng dám, tôi quyết không sai lời.

Rồi đó Nguyễn Thị quả sinh con gái đặt tên là Lệ Nương, Lý Thị quả sinh con trai đặt tên là Phật Sinh. Hai trẻ đến khi trưởng thành, đều ham nghề nghiên bút. Vì cớ hai bên cha mẹ thân mật, nên họ cùng đi lại với nhau suồng sã, thường cùng nhau xướng họa thơ từ. Tuy kỳ cưới xin chưa định, nhưng hai tình gắn bó, đã chẳng khác chi vợ chồng vậy.

Niên hiệu Kiến Tân năm Kỷ Mão (1399) đời Trần, xảy ra cái vạ Trần Khát Châu, Lệ Nương bị bắt vào trong cung, Phật Sinh rất là thất vọng. Gặp đêm trừ tịch, gần hết canh năm, sinh còn đương nằm ngủ, chợt nghe có tiếng ấm ới. Sinh vùng dậy đẩy cửa ra xem, thấy có hơn trăm chiếc kiệu hoa rậm rịch đi qua, và có một bức thư bằng lụa cài vào ngưỡng cửa, trong thư chính là bút tích của Lệ Nương đã viết. Thư rằng:

妾 聞 大 有 陰 陽 天 道 以 之 而 備 Thiếp văn, thiên hữu âm dương, thiên đạo dĩ chi nhi bị, 人 有 夫 婦 人 道 以 之 而 成 Nhân hữu phu phụ, nhân đạo dĩ chi nhi thành. 嗟 我 何 脩 Ta ngã hà tu? 與 君 不 偶 Dữ quân bất ngẫu 昔 時 心 事 久 已 相 關 Tích thời tâm sự, cửu dĩ tương quan, 今 日 仳 離 翻 成 永 感 Kim nhật ty ly, phiên thành vĩnh cảm 竟 落 樓 前 之 影 Cánh lạc lâu tiền chi ảnh 長 緘 院 裡 之 春 Trường giam viện lý chi xuân. 每 怕 鏡 舞 離 鸞 Mỗi phạ kính vũ ly hoan 琴 操 別 鶴 Cầm thao biệt hạc

春 城 日 暮 柳 斜 寒 食 東 風 Xuân thành nhật mộ, liễu tà hàn thực đông phong. 流 水 御 溝 腸 斷 上 陽 宮 女 Lưu thủy ngự câu, tràng đoạn Thượng Dương cung nữ. 但 有 幽 愁 種 種 Đãn hữu u sầu chủng chủng, 清 淚 波 波 Thanh lệ ba ba 悵 宿 願 之 多 違 Chướng túc nguyện chi đa vi 笑 此 生 之 浪 度 Tiếu thử sinh chi lãng độ 柳 氏 重 歸 之 約 好 會 難 期 Liễu thị trùng quy chi ước, hảo hội nan kỳ, 玉 蕭 再 合 之 緣 他 生 未 卜 Ngọc tiêu tái hợp chi duyên, tha sinh vị bốc, 願 君 自 愛 Nguyện quân tự ái 別 締 良 媒 Biệt đế lương môi, 無 以 一 日 之 恩 Vô dĩ nhất nhật chi ân 而 誤 百 年 之 計 Nhi ngộ bách niên chi kế 悠 悠 心 緒 Du du tâm tự 書 不 盡 言 Thư bất tận ngôn 未 得 鈞 㫖 Vi đắc quân chỉ 先 此 申 覆 Tiên thử thân phúc

Thiếp nghe: Trời có âm dương, đạo trời mới đủ, Người có chồng vợ, đạo người mới thành. Đôi ta vì đâu? Lỡ làng đến vậy! Tâm tình buổi trước, đã kết mối dây, Ly biệt ngày nay, bao khuây nguồn cảm. Bóng trước lầu đã rụng, Xuân trong viện đành giam, Những e, gương ly loan bóng múa hững hờ. Đàn biệt hạc tiếng vang ai oán, Thành xuân trời tối, liễu lả cành dưới ngọn đông phong, Ngòi ngự nước trôi, ruột đứt khúc bao người cung nữ Luống những, mạch sầu đợt đợt, Sóng lệ trùng trùng, Nguyền xưa tan nát nghĩ mà đau, Kiếp ấy lỡ làng sinh cũng uổng,

Ước Liễu Thị mong gì hảo hội Duyên Ngọc Tiêu đâu chắc tái sinh Xin chàng trân trọng lấy mình, Liệu kết nhân duyên chốn khác. Đừng vì tình một buổi, Để lỡ kế trăm năm. Man mác nỗi lòng, Thư không xiết tả.

Sinh được thư rất là đau thương, bỏ cả ăn ngủ. Rồi vì cớ hôn sự đã hỏng, bèn thiên ra ở ngoài miền đông. Nhưng nặng tình với Lệ Nương, sinh chưa nỡ lấy ai cả.

Cuối đời nhà Hồ, tướng Minh là Trương Phụ chia binh vào cướp, lấn chiếm Kinh Kỳ. Sinh nghe Hán Thương phải chạy, đoán chắc là Lệ Nương cũng phải đi theo, bèn từ biệt mẹ đi vào nam, mong được gặp mặt. Lặn lội hàng tuần mới đến cửa bể Thần Phù, nghe tướng giặc Lã Nghị bắt cướp mấy trăm phụ nữ hiện đóng giữ ở phủ Thiên Trường trơ trọi không có quân ứng viện. Sinh đoán chắc Lệ Nương cũng ở trong ấy. Nhưng đất khách tay không, chẳng làm gì được. Chợt gặp khi vua Giản-địnhn ổi quân lên ở châu Trường An, nhưng vì ít binh không địch nổi với số nhiều của quân giặc. Sinh muốn nhờ thế quân của vua, đánh úp mà cướp lại Lệ Nương, bèn đến trước ngựa dâng một bài sách, đại lược rằng:

臣 聞 拯 渙 成 功 固 因 興 運 Thần văn: Chửng hoán thành công, cố nhân hưng vận. 禦 戎 得 策 實 本 廟 謨 Ngữ nhung đắc sách, thực bản miếu mô 故 攻 人 必 審 於 致 人 Cố công nhân tất thẩm ư trí nhân, 而 破 敵 當 明 乎 料 敵 Nhi phá địch đương minh hồ liệu địch 昨 者 胡 朝 失 御 Tạc giả Hồ triều thất ngự 吳 子 生 心 Ngô tử sinh tâm 韓 觀 乘 狐 托 之 威 蝸 爭 遠 繳 Hàn Quán thừa hồ thác chi uy, oa tranh viễn khiếu. 沐 晟 逞 䲭 張 之 惡 蜂 螫 郊 畿 Mộc Thạnh sính chi trương chi ác, phong thích giao kỳ. 致 令 百 餘 年 安 樂 之 區 Trí linh bách dư niên an lạc chi khu 轉 作 數 十 合 紛 拏 之 地 Chuyển tác sổ thập hợp phân nô chi địa 析 骸 供 爨 Tích hài cung thoán 粉 骨 爲 粮 Phấn cốt vi hương

沿 河 之 億 萬 生 靈 誰 無 切 齒 Duyên hà chi ức vạn sinh linh thùy vô thiết sỉ. 據 郡 之 四 方 豪 傑 咸 有 戰 心 Cứ quận chi tứ phương hào kiệt, hàm hữu chiến tâm. 必 須 撥 亂 宏 材 Tất tu bát loạn hoành tài 方 建 扶 顛 偉 績 Phương kiến phù điên vĩ tích 今 大 王 憤 陳 家 之 不 造 Kim đại vương phẫn Trần gia chi bất tạo, 奮 夏 旅 以 圖 回 Phấn Hạ lữ dĩ đồ hồi 持 二 千 不 滿 之 兵 Trì nhị thiên bất mãn chi binh 當 五 道 莫 强 之 寇 Đương ngũ đạo mạc cường chi khấu 雷 轟 電 掣 從 天 之 勢 方 張 Lôi oanh điện xiết, tòng thiên chi thế phương trương 霧 朗 雲 清 復 土 之 功 可 必 Vụ lãng vân thanh, phục thổ chi công khả tất 方 望 還 都 而 陟 迹 Phương vọng hoàn đô nhi trắc tích, 如 何 遇 敵 以 班 師 Như hà ngộ địch dĩ ban sư 固 宜 招 鄧 悉 於 演 州 Cố nghi chiêu Đặng Tất ư Diễn Châu 留 肇 基 於 謨 渡 Lưu Triệu Cơ ư Mô Độ 海 道 犀 舟 勁 掉 直 抵 平 灘 Hải đạo tê chu kính trạo, trực để Bình Than.

步 軍 長 轂 高 鋒 徑 趨 鹹 子 Bộ quân trường cốc, cao phong, kính xu Hàm -tử 或 命 將 以 扼 木 丸 之 口 Hoặc mệnh tướng dĩ ách Mộc Hoàn chi khẩu 或 分 兵 以 撞 古 弄 之 城 Hoặc phân binh dĩ chàng Cổ Lộng chi thành 鯁 賊 牙 於 白 鶴 灣 頭 無 令 轉 食 Ngạnh tặc nha ư Bạch Hạc loan đầu, vô linh chuyển thực, 植 樁 木 於 幔 幬 津 尾 用 遏 奔 波 Thực thung mộc ư Man Trù tân vĩ, dụng át bôn ba 陸 勿 容 方 軌 之 車 Lục vật dung phương quỹ chi xa 水 莫 共 長 江 之 險 Thủy mạc cộng trường gian chi hiểm 夜 則 燃 芻 相 接 Dạ tắc nhiên sô tương tiếp 晝 則 桴 鼓 相 聞 Chú tắc phù cổ tương văn 西 都 之 形 勢 旣 張 Tây Đô chi hình thế ký trương 東 土 之 籓 維 自 固 Đông thổ chi phiên duy tự cố 將 見 韓 攻 則 趙 應 Tương kiến Hàn Công tắc Triệu Ứng, 從 合 則 衡 孤 Tung hợp tắc hoành cô 我 轉 戰 而 無 前 師 行 席 上 Ngã chuyển chiến nhi vô tiền, sư hành tịch thượng. 彼 扶 傷 而 不 暇 敗 在 眼 中 Bỉ phù thương nhi bất hạ, bại tại nhỡn trung

縱 猶 豫 而 孤 疑 Túng do dự nhi hồ nghi 恐 狗 噍 而 鼠 竄 Khủng cẩu tiều nhi thử thoán 時 難 再 得 Thời nan tái đắc 王 請 勿 疑 Vương thỉnh vật nghi 復 望 Phục vọng 樹 漢 之 旗 Thụ Hán chi kỳ 反 唐 之 旆 Phản Đường chi bái 吾 軍 霆 擊 倘 同 時 合 力 以 併 攻 Ngô quân đình kích, thoảng đồng thời hợp lực dĩ tinh công 彼 虜 天 亡 將 匹 馬 隻 輪 之 不 返 Bỉ lổ thiên vong, tương sất mã trích luân chi bất phản

Dịch nghĩa:

Thần nghe: Dẹp loạn thành công, vẫn nhờ vận tốt, Chống giặc đắc sách, thực bởi mưu cao. Nên đánh người, cần biết cách nhử người. Mà phá giặc phải sáng bề liệu giặc. Dạo trước, triều Hồ đổ sập, Giặc Ngô tràn lan, Hàn Quán kia cáo mượn oai thiêng, oai tranh bờ cõi

Mộc Thạnh nọ diều giương mỏ độc, ong đốt kinh kỳ, Khiến cho đất nước hơn trăm năm yên vui, Biến thành khu vực mấy trăm dặm rối loạn. Đập xương làm củi Tán xác làm lương Men dải sông ức vạn sinh linh, nghiến răng tức tối, Giữ các quận bốn phương hào kiệt, tuốt kiếm hằm hè, Lược Thao phải có tài hùng, Chống đỡ mới nên công lớn. Đại vương nay, Buồn vận Trần gặp cơn truân bĩ, Nổi quân Hạ mưu cuộc trùng hưng. Cầm đội quân chẳng đủ hai nghìn, Chống đám giặc có thừa năm đạo. Sấm ran chớp giật, tự lưng trời thế mạnh vừa buông, Mù tạnh mây quang, lấy lại đất công to sắp dựng Những tưởng về kinh xây nghiệp cũ. Vì sao gặp giặc rút quân lui? Rất nên, vời Đặng Tất ở Diễn Châu. Lưu Triệu Cơ ở Mô Độ. Đường bể thuyền bền chèo cứng, đến thẳng Bnh-than Quân bộ xe rộng giáo dài, tới mau Hàm Tử. Hoặc sai tướng chẹn cửa Mộc Hoàn nọ, Hoặc chia binh đánh thành Cổ Lộng kia.

Đầu sông Bạch Hạc, ghè nanh cho giặc hết đường ăn Cuối bến Mạn Trù, đóng cọc cho giặc hết lối chạy. Dưới nước không cho chỗ nào cứ hiểm, Trên cạn không để xe nào sóng đôi. Ngày đánh trống để truyền tin, Đêm đốt lửa để báo hiệu. Hình thế Tây Đô đã vững, Phên rào Đông Thổ phải bền. Sẽ thấy Hàn bị đánh mà Triệu phải hàng, Tung đã hợp thì Hoành phải vỡ Ta ruổi giong thực gắp, tiến chẳng ngừng chân, Giặc ứng tiếp không rồi, thua trong chớp mắt. Nếu mình mà hồ nghi do dự, Sợ giặc sẽ chó chạy chuột chui. Dịp tốt không hai, Xin Vương quyết đoán. Kính mong, Dựng cờ nước Hán, Về phướn nhà Đường,

Chớp nhoáng quân ta, các đội các cơ hợp đánh, Ngói tan thế giặc, chiếc xe chiếc ngựa không còn.

Bài sách ấy dâng lên, vua Giản Định xem mà khen là người giỏi, cấp cho năm trăm quân, sai đi đánh phủ Thiên Trường. Sinh khảng khái thề quân, dụ bảo họ về sự hưng phục nghiệp Trần, ai nấy đều hăng hái hăm hở. Bèn nhân nước thủy triều đương đêm tiến đánh, Lã Nghị quả nhiên phải nhổ trại chạy trốn, lùi lên phía bắc đóng ở Xương Giang. Phá luôn một trận nữa, giặc phải lùi lên trạm Bắc Nga thuộc về Lạng Sơn. Sinh lại đóng án ngữ ở cửa Quỷ Môn, lần lượt vận tải binh lương đến.

Chợt ở Yên Kinh có chiếu thư rút quân ban xuống, Trương Phụ đốc xuất các quân sắp sửa kéo về. Sinh vốn vì sự tìm vợ mà đến đây, không phải có chí lập công, nay nghe quân Tàu sắp rút về, bèn cùng các tướng sĩ chia tay từ biệt, lần đến trạm Bắc Nga vào một buổi tối. Bấy giờ nhà trạm vắng tanh, không có ai mà hỏi han cả. Chợt gặp một bà già, hỏi thăm thì bà cau mày bảo:

- Đây là chỗ quân đóng vừa rồi, đầy những sát khí, trời lại đã tối, chàng ở đâu đến đây mà giờ chưa tìm vào nhà trọ?

Sinh rầu rĩ kể rõ sự mình, bà già nói:

- Tội nghiệp! quả có người họ tên và trạc tuổi như lời chàng nói, nhưng chẳng may đã chết oan rồi.

Sinh giật mình hỏi, bà già nói:

- Trước đây năm hôm, quân Tàu sắp rút, người đàn bà họ Nguyễn ấy bảo với hai bà phu nhân họ Chu họ Trịnh rằng: “Bọn chúng ta vóc mềm tựa liễu, mệnh bạc như vôi, nước vỡ nhà tan, lưu ly đến đó. Nay nếu lại theo họ sang qua cửa ải, tức là đến nước non quê người. Chẳng thà chết dấp ở ngòi lạch, gần gũi quê hương, còn hờn là sang làm những cái cô hồn ở bên đất Bắc”. Thế rồi mấy người đều cùng nhau tự tận. Tướng Tàu thương là có tiết tháo, dùng lễ mà táng ở trong rừng.

Nói xong, bà già đưa sinh đến, trỏ từng ngôi mộ cho biết và bảo:

- Trinh thuần cương liệt, ấy chỉ có mấy người này, còn thì đều bị nhuốc nhơ cả.

Sinh đau thương vô hạn. Đêm hôm ấy chàng ngủ ở mộ, khóc mà nói rằng:

- Ta vì nàng mà từ xa đến đây, nàng có thể cùng ta gặp gỡ trong giấc chiêm bao để cho ta một lời yên ủi hay không?

Đêm đến canh ba, sinh quả thấy Lệ Nương lững thững đi đến, khóc kể rằng:

Thiếp vốn con nhà tầm thường, Chàng quá rủ lòng yêu mến Trướng gấm nọ duyên chưa đầm ấm, Giá xuân kia phận đã mỏng manh. Thời với chí ngửa nghiêng, Thiếp cùng chàng ly cách, Hờn ôm lầu đỏ, từng trải hôm mai, Mối dứt chim xanh, khôn thông tin tức. Ngày tháng lữa lần trộm sống, Dong Quang mòn mỏi riêng buồn. Nào hay mỏ đỏ ca tàn,

Má hồng vạ nổi, Ngựa Hồ bình Triệu, giày xéo tan tành Liễu điện hoa cung, bẻ vin xơ xác. Ngán nỗi thân tàn nhiều lỡ dở, Than ôi vận ách mỗi chồng thêm. Trước đã không vẹn tiết để theo chồng, Sau lại nỡ cam tâm mà hàng giặc. Gửi chiếc thân ở trong muôn chết, Trải một ngày như thể ba thu. Lặn suối trèo đèo, Qua nguy vượt hiểm. Ép duyên toan nhắm mắt, giống sói khôn gần. Qua ải muốn đưa chân, núi hồ dễ cảm. Bởi vậy, không ham thú sống, Chẳng sợ ngục tù, Lạnh lẽo trước đèn, hồn theo trống trận. Bàng hoàng quán khách, mình gửi khăn là. Nay thì, linh tính tuy còn, Tàn hình đã khác. Cảm lòng chàng từ xa tìm đến, Buồn nỗi mình biết nói làm sao. Dám tỏ niềm riêng, Kính xin soi xét.

Nguyên văn

妾 出 自 凡 流 Thiếp xuất tự phàm lưu 過 蒙 厚 遇 Quá mông hậu ngộ

緣 未 諧 於 錦 帳 Duyên vị hài ư cẩm trướng 分 已 薄 於 春 冰 Phận dĩ bạc ư xuân băng 時 與 志 而 俱 違 Thời dữ chí nhi câu vi 妾 辭 君 而 遠 逝 Thiếp từ quân nhi viễn thệ 朱 樓 有 恨 幾 對 斜 暉 Chu lâu hữu hận, kỷ đối tà huy 青 鳥 無 媒 誰 相 來 信 Thanh điểu vô môi, thùy tương lai tín? 帳 容 光 之 减 舊 Trướng dong quang chi giảm cựu 度 歲 月 以 偷 生 Độ tuế nguyệt dĩ thâu sinh 誰 料 赤 嘴 歌 殘 Thùy liệu xích trủy ca tàn 紅 顏 禍 起 Hồng nhan họa khởi 燕 兵 胡 騎 莫 遏 侵 陵 Yên binh Hồ kỵ mạc át xâm lăng 禁 柳 宮 花 幾 愁 攀 折 Cầm liễu cung hoa, kỷ sầu phan chiết 帳 殘 軀 之 多 誤 Trướng tàn khu chi đa ngộ 嗟 厄 運 之 重 遭 Ta ách vận chi trùng tao 始 不 能 全 節 以 從 夫 Thủy bất năng toàn tiết dĩ tòng phu 終 又 忍 甘 心 而 降 虜 Chung hựu nhẫn cam tâm nhi hàng lỗ

寄 隻 身 於 萬 死 Ký chích thân ư vạn tử 度 一 日 如 三 秋 Độ nhất nhật như tam thu 涉 水 踰 山 Thiệp thủy du sơn 備 艱 嘗 險 Bị gian thường hiểm 將 隨 緣 而 苟 合 則 狼 子 難 馴 Tương tùy duyên nhi cẩu hợp, tắc lang tử nan tuần 欲 出 塞 以 遙 征 則 狐 丘 易 感 Dục xuất tái dĩ dao chinh, tắc hồ khâu dị cảm 是 以 不 貪 生 活 Thị dĩ bất tham sinh hoạt 不 怕 拘 囚 Bất phạ câu tù 冷 落 燈 前 魂 隨 戰 鼓 Lãnh lạc đăng tiền hồn tùy chiến cổ 蒼 黄 客 裡 命 寄 羅 巾 Thương hoàng khách lý mệnh ký la cân 今 則 靈 性 雖 存 Kim tắc linh tính tuy tồn 殘 骸 非 舊 Tàn hài phi cựu 愧 良 人 之 遠 訪 Quý lương nhân chi viễn phóng 撫 往 事 以 長 嗟 Phủ vãng sự dĩ trường ta 敢 述 幽 懷 Cảm thuật u hoài 幸 垂 知 悉 Hạnh thùy tri tất

- Nàng đã không may, vậy anh đem linh thấn về, khỏi uổng một chuyến đi không lại trở về rồi.

Nàng nói:

- Thiếp rất cảm tấm thâm tình ấy. Song thiếp cùng hai vị mỹ nhân gần gụi lâu ngày, giao tình thân mật, không nỡ một sớm bỏ đi. Phương chi chốn này nước non trong sáng, mây khói vật vờ, thần yên phách yên, bất tất phiền chàng dời đổi nữa.

Sau khi gà gáy ba hồi, hai người vội cùng nhau đứng dậy từ biệt. Ngày hôm sau, sinh đem mấy lạng bạc, mua quan tài và nước thơm, cải táng cho nàng và cả hai mỹ nhân. Đêm sau mộng thấy ba người đến tạ ơn; chàng đương toan lại cùng trò chuyện thì thoắt chốc cả ba đều biến mất.

Chàng buồn rầu quay về, từ đấy không lấy ai nữa

Đến sau vua Lê Thái Tổ khởi nghĩa ở Lam Sơn, sinh vì mối hờn oán cũ, đem quân ứng mộ, phàm gặp tướng sĩ nhà Minh, đều chém giết dữ dội cho hả. Cho nên vua Lê phá diệt quân Minh, sinh có dự nhiều công.

Lời bình

Than ôi! điều tín ước gần với lẽ phải thì lời nói tất nên giữ đúng; nếu đối với lẽ phải mà chưa được ổn thì sự giữ đúng không cần. Như chàng họ Lý kia, vì mối ân tình, giữ bền ước cũ, lưu ly hoạn nạn, vẫn chẳng quên lời, tình thật đáng thương, mà lẽ phải thì chưa được ổn. Bởi sao? Cảm tình mà đi tìm thì nên, liều chết mà đi tìm thì không nên. Liều chết mà đi tìm còn không nên, huống lại thôi không lấy vợ, để đứt dòng giống của tiên nhân phỏng có nên không? Cho nên người quân tử phải biết tòng quyền chứ không nên chấp nhất. Giữ điều nhỏ để mất điều lớn, chẳng là gã Lý Sinh này ư?

Chú thích