Chuyện nàng Túy-Tiêu

Người đất Kiến Hưng, Dư Nhuận Chi tên là Tạo Tân, có tiếng hay thơ; nhất là về những bài hát, lại càng nức danh ở kinh kỳ, mỗi bài làm ra, phường hát bội đem tiền tặng biếu rất hậu để xin lấy. Nhân thế, Dư càng nổi thanh giá ở chốn tao đàn. Cuối đời Thiệu Phong nhà Trần, Dư nhân có việc, vào yết kiến quan Trấn Soái Lạng Giang là Nguyễn Trung Ngạn. Ông Nguyễn thấy Dư đến, lật đật ra tiếp, đặt tiệc ở Phiếm Bích Đường thết đãi, gọi mười mấy người con hát ra hát múa ở trước tiệc. Trong bọn con hát có ả Túy Tiêu 翠 綃 là người rất xinh đẹp. Ông Nguyễn đùa bảo Dư Sinh rằng:

- Ấy tùy ngài kén chọn trong bọn ấy, hễ bằng lòng ai thì tôi xin tặng cho.

Rồi âm nhạc nổi lên. Sinh ngâm một bài thơ sau này:

蓮 花 朵 朵 倚 紅 酣 Liên hoa đóa đóa ỷ hồng hàm, 曾 對 僊 家 玉 塵 談 Tằng đối tiên gia ngọc chủ đàm,

醉 枕 綃 衣 呼 得 起 Túy trẩm tiêu y hô đắc khởi, 數 聲 好 唱 望 江 南 Sổ thanh hảo xướng vọng giang nam.

Dịch:

Hoa sen đóa đóa rỡ ràng tươi, Góp mặt nhà tiên lúc nói cười. Áo lụa say nằm nghe gọi dậy, Giang nam một khúc quyến hồn người.

Ông Nguyễn cười bảo Túy Tiêu rằng:

- Thầy đồ để ý vào nàng đấy.

Sinh hôm ấy uống rượu rất say, mãi đến đêm khuya mới tỉnh, đã thấy nàng Túy Tiêu ở cạnh, cảm ơn ông Nguyễn không biết chừng nào. Sáng hôm sau sinh vào tạ ơn ông Nguyễn để về, ông Nguyễn bảo:

- Ả ấy kể cũng là một người phong lưu, thầy nên khéo yêu thương lấy.

Sinh bèn đem nàng về Kiến Hưng. Túy Tiêu vốn có khiếu thông tuệ, mỗi khi sinh đọc sách, nàng cũng học thầm mà rồi thuộc được. Sinh nhân đem những quyển sách nói về thơ từ mà dạy nàng. Chưa đầy môt năm, nàng đã làm được những thơ từ ngang với của sinh. Năm Mậu Tuất (1358), nhân gặp khoa thi, sinh sắm sửa hành trang lên kinh; không nỡ rời nhau, nên đem theo cả nàng cùng đi, cùng trọ tại phố Phường Thái ở cửa sông. Gặp ngày mồng một đầu năm, Túy Tiêu rủ mấy người bạn gái, đến chùa tháp Báo Thiên dâng hương lễ Phật. Bấy giờ có quan Trụ Quốc họ Thân thầm đi chơi phố, trông thấy Túy Tiêu đẹp, bắt cướp đem về làm của mình. Sinh làm đơn kiện tận triều đình, nhưng vì họ Thân uy thế rất lớn, các tòa các sở đều tránh kẻ quyền hào, gác bút không dám xét xử. Sinh đau buồn lắm bèn chẳng thiết gì thi cử nữa. Một hôm sinh thủng thỉnh đi chơi ngoài phố, gặp đám người cưỡi ngựa đi xem hoa về, tiền hô hẩu ủng rất oai vệ, trên đường thì trâm thoa rơi rắc, hồng tía tơi bời, sau cùng thấy Túy Tiêu ngồi trên một chiếc kiệu căng riềm lụa hoa, đi qua dưới rặng liễu. Sinh muốn chạy đến than thở, nhưng thấy những người cùng đi với nàng đều là bậc quyền quý, không dám đường đột, chỉ đắm đuối nhìn và ứa hai dòng lệ, không nói được một lời nào.

Nhân Túy Tiêu trước có nuôi đôi chim yểng, một hôm sinh trỏ đôi chim mà bảo rằng:

- Chúng mầy là loài vật nhỏ, còn được suốt ngày quấn quít với nhau, không phải như ta lạnh lùng chiếc gối. Ước sao chúng mầy nhẹ tung đôi cánh, vì ta đưa đến cho nàng được một phong thư.

Con chim yểng nghe nói, kêu lên và nhẩy nhót như dáng muốn đi. Sinh bèn viết một phong thư, buộc vào chân nó. Thư rằng:

昨 者 柳 音 一 過 Tạc giả liễu âm nhất quá 道 達 無 由 Đạo đạt vô do 寄 雙 眼 於 片 時 Ký song nhỡn ư phiến thời 曾 咫 尺 而 千 里 Tằng chỉ xích nhi thiên lý 始 信 候 門 之 似 海 Thủy tín hầu môn chi tự hải 第 嫌 客 思 之 如 秋 Đệ hiềm khách tứ chi như thu

備 述 舊 由 Bị thuật cựu do 倍 增 深 感 Bội tăng thâm cảm 憶 昔 我 陪 詩 席 Ức tích ngã bồi thi tịch 子 侑 歌 筵 Tử hựu ca duyên 不 勞 綠 綺 之 彈 Bất lao lục ỷ chi đàn 辱 荷 紫 雲 之 惠 Nhục hạ Tử Vân chi huệ 笑 未 酬 於 繾 綣 Tiếu vị thù ư khiển quyển 恨 已 早 於 分 飛 Hận dĩ tảo ư phân phi 鴻 別 燕 而 秋 聲 Hồng biệt yến nhi thu thanh 雲 愁 秦 而 暝 色 Vân sầu Tần nhi mính sắc 一 則 暖 流 蘇 之 帳 Nhất tắc hoãn lưu tô chi trướng 一 則 寒 糊 紙 之 衾 Nhất tắc hàn hồ chỉ chi khâm 但 貪 綉 幕 之 歡 Đãn tham tú mạc chi hoan 豈 念 書 樓 之 苦 Khởi niệm thư lâu chi khổ 每 聽 短 牆 滯 雨 Mỗi thính đoản tường trệ vũ, 廢 壁 寒 螿 Phế bích hàn tương

長 天 霜 雁 之 征 離 Trường thiên sương nhạn chi chinh ly 寂 宵 風 笛 之 唱 晩 Tịch tiêu phong địch chi xướng vãn 遂 乃 含 情 不 語 Toại nãi hàm tình bất ngữ 掩 卷 長 吁 Yểm quyển trường hu 對 景 關 懷 Đối cảnh quan hoài 不 能 已 已 Bất năng dĩ dĩ 噫 許 虞 候 之 不 作 Y Hứa Ngu hầu chi bất tác 崐 崙 奴 之 已 非 Côn lôn nô chi dĩ phi 應 無 反 壁 之 期 Ưng vô phản bích chi kỳ 空 負 尋 芳 之 約 Không phụ tầm phương chi ước 爰 憑 寸 楮 Viên bằng thốn chử 用 寫 哀 篇 Dụng tả ai thiên

Dịch:

Kiện qua dưới liễu hôm nào, Vội vàng chẳng kịp đưa trao một lời, Trông ai nước mắt thầm rơi, Tấc gang bỗng cách đôi nơi mịt mùng. Cửa hầu sâu thẳm nghìn trùng, Sớm hôm khách những riêng lòng ngẩn ngơ, Tình xưa kể đến bao giờ, Cảm sầu mọi mối như tơ rối bời.

Thơ ngâm nhớ bữa tiệc mời, Giọng ca lanh lảnh để người như say. Cung đàn nào đã so dây, Giai nhân bỗng được trao tay rước về. Tình sâu chưa kịp giãi giề, Bắc nam vội đã chia lìa khá thương. Chim hồng buồn bã kêu sương, Mây Tần thăm thẳm xa buông tối mù. Người nương trướng gấm êm ru, Người ôm một mảnh chăn cù giá đông. Ham vui nệm tía màn hồng, Biết chăng kẻ chốn thư phòng thương đau. Mưa tường dế vách họa nhau, Nhạn tan khóc sớm, địch sầu thổi khuya, Lặng ngồi gấp sách ủ ê, Lòng này cảnh ấy khuây đi được nào. Côn Nô, Hứa Tuấn nơi nao? Tìm hương, trả bích còn ao ước gì? Mảnh tiên viết gửi trao đi, Đau thương kể nỗi vân vi với người,

妾 翠 綃 少 倚 市 門 Thiếp Túy Tiêu thiếu ỷ thị môn 長 投 樂 籍 Trưởng đầu nhạc tịch 調 歌 接 曲 徒 誇 河 古 之 風 流 Điều ca tiếp khúc, đồ khoa Hà Hữu chi phong lưu 舉 按 齊 眉 未 識 孟 光 之 態 度 Cử án tề my, vị thức Mạnh Quang chi thái độ 誰 知 好 席 Thùy tri hảo tịch 便 是 良 媒 Tiện thị lương môi 綠 綺 琴 心 不 假 長 卿 之 調 Lục ỷ cầm tâm, bất giả Trường Khanh chi điệu 華 堂 詩 句 酷 憐 杜 牧 之 才 Hoa Đường thi cú, khốc linh Đỗ Mục chi tài

自 喜 針 芥 之 有 緣 Tự hỷ châm giới chi hữu duyên 深 慶 藤 蘿 之 得 托 Thâm khánh đằng la chi đắc thác 天 台 客 逢 客 未 盡 深 歡 Thiên Thai khách phùng khách, vị tận thâm hoan 章 臺 人 送 人 載 將 離 恨 Chương Đài nhân tống nhân, tái tương ly hận 佳 偶 翻 成 怨 偶 Giai Ngẫu phiên thành oán ngẫu 好 緣 轉 作 惡 緣 Hảo duyên chuyển tác ác duyên 恥 忍 棲 鴉 Sỉ nhẫn thê nha 懼 頻 打 鴨 Cụ tần đả áp 出 入 起 居 之 際 未 免 從 權 Xuất nhập khởi cư chi tế, vị miễn tòng quyền 別 離 契 闊 之 懷 不 勝 感 舊 Biệt ly khế khoát chi hoài, bất thăng cảm cựu 惟 餘 翠 蛾 倦 掃 Duy dư thúy nga quyện tảo 綠 鬢 慵 梳 Lục mấn dung sơ 粉 壁 燈 殘 傷 春 腸 斷 Phấn bích đăng tàn, thương xuân trường đoạn 香 奩 繡 倦 別 淚 痕 多 Hương liêm tú quyện, biệt lệ ngân đa 昨 承 寄 雁 之 書 Tạc thừa ký nhạn chi thư 倍 切 離 鸞 之 想 Bội thiết ly loan chi tưởng

雖 韓 翃 之 柳 暫 折 長 條 Tuy Hàn Hoành chi liễu, tạm triết trường điều 然 合 浦 之 珠 當 還 故 郡 Nhiên Hợp Phố chi châu, đương hoàn cố quận 悠 悠 心 緒 Du du tâm sự 書 不 盡 言 Thư bất tận ngôn

Dịch:

Thiếp xưa con gái nhà nghèo Lớn lên ca xướng học theo bạn bầy. Phong lưu quen thú Hà Tây Chưa tường án Mạnh ngang mày như ai. Tiệc hoa một bữa khuyên mời, Mối Manh duyên khéo an bài tự đâu. Tràng Khanh chưa gảy Phượng Cầu Mến tài Đỗ Mục bởi câu Hoa Đường.

Duyên kim phận cải xe vương, Những mừng dây sắn được nương bóng tùng Thiên Thai một cuộc kỳ phùng Thú vui lửa đượm hương nồng chưa bao. Chương Đài cành liễu nghiêng chao, Biệt ly mang nặng biết bao oán sầu, Duyên mai hóa rủi ngờ đâu, Ngậm hờn nuốt tủi chịu rầu cho qua. Tòng quyền nấn ná vào ra, Tình xưa nghĩa cũ thiết tha vẫn lòng. Bẽ bàng đổi khác tư dong, Tóc xanh biến chải, môi hồng biến tô. Thương xuân, vách phấn đèn lu, Trông gương ngấn lệ mơ hồ, ngại soi. Tiện hồng thư mới tới nơi, Chia loan càng xót xa đời biệt ly. Liễu Hàn tạm bẻ vin đi, Nhưng châu Hợp Phố phải về quận xưa, Nỗi lòng trăm mối vò tơ, Thư dài đến mấy vẫn chưa hết lời.

Túy Tiêu từ đó buồn rầu sinh ốm. Quan Trụ Quốc bảo:

- Chừng nàng vẫn còn nhớ anh chàng bán thơ phải không?

Nàng nói:

- Quả có như vậy. Tình sâu gắn bó, hờn nặng chia lìa, lời thề chung sống chưa phai, điều hẹn cùng già đã phụ. Nay thì Sở mưa Yên tạnh, liễu héo đào tươi, bằn bặt xa nhau, hờn ôm thiên cổ. Cho nên người xưa đã coi rẻ giàu sang mà nhớ anh hàng bánh, xem khinh sung sướng mà gieo xuống tầng lầu, thật là phải lắm.

Nói rồi nàng toan lấy chiếc khăn là thắt cổ tự tử. Trụ Quốc nói dối rằng:

- Ta cũng đang nghĩ về việc đó lắm. Vậy nàng hãy cứ nên bình tĩnh mà bảo dưỡng thân thể sớm muộn ta sẽ vời chàng họ Dư đến đây, để nàng được nối mối duyên xưa. Tội gì mà coi rẻ tính mệnh, chết một cách chẳng vào đâu cả.

Nàng nói:

- Quả được như vậy thì thiếp xin vâng lời tướng công. Nếu không thì tính mệnh này chỉ đến ngày hôm nay là hết.

Trụ Quốc bất đắc dĩ, phải vời Dư đến, dỗ dành sẽ trả nàng Túy Tiêu và bảo:

- Ta làm quan ngôi đến Thượng Công, quyền cao lộc hậu, việc khoản đãi khách khứa, mỗi ngày tốn phí đến hàng nghìn chuông thóc. Nay vời thầy đến là do ý tốt chứ không có ý xấu gì cả. Huống đất Trường An này gạo châu củi quế, thầy lấy gì mà tiêu dùng đủ. Vậy nếu thầy không ngại thanh tích thì nên cứ ở luôn đây cho đỡ tốn.

Bèn sai dọn một cái buồng nhỏ làm nơi đọc sách cho sinh, hằng ngày sai một ả tiểu hoàn hầu hạ. Mỗi khi có tiệc mời sinh vào dự, Trụ Quốc thường lấy lời dịu dàng khoản tiếp; nhưng về việc Túy Tiêu, tuyệt nhiên không nhắc nhỏm đến. Sinh mon men hỏi tới, Trụ Quốc gạt đi mà rằng:

- Mối tình yêu thương, ai mà chẳng thế. Tưởng nàng nhớ thầy, cũng chẳng khác gì thầy nhớ nàng. Nhưng vì ít lâu nay nàng hơi khó ở, nên chưa thể ra cùng thầy tương kiến được. Thầy hãy cứ thong thả, đi đâu mà vội.

Túy Tiêu nghe sinh đã đến, cũng muốn được gặp, nhưng trong nhà nàng hầu vợ lẽ nhiều lắm, vả coi giữ nghiêm ngặt, nên không có dịp nào tìm đến sinh được. Một hôm nhân buổi chầu sớm chưa tan, thừa lúc những nàng hầu vợ lẽ đi ngủ, nàng lén đến thư phòng của sinh. Phải lúc sinh chạy đi đâu vắng, nàng thấy trên vách có đề hai bài thơ sau này:

I

小 階 破 履 落 苔 衣 Tiểu giai phá lý lạc đài y 客 舍 凄 涼 獨 掩 扉 Khách xá thê lương độc yểm phi 青 鳥 不 來 春 信 晩 Thanh điểu bất lai xuân tín vãn 莎 庭 漠 漠 又 斜 暉 Sa đình mạc mạc hựu tà huy.

Dịch:

Trước thềm giày rách giẫm trên rêu Cửa khép phòng văn lạnh hắt hiu Bằn bặt chim xanh tin chẳng lại, Sân không vắng vẻ, bóng trời chiều.

II

月 殿 長 寒 鎖 翠 眉 Nguyệt điện trường hàn tỏa thúy my

僊 娥 何 日 是 歸 期 Tiên Nga hà nhật thị quy kỳ? 相 思 豈 直 無 佳 句 Tương tư khởi trực vô giai cú 不 把 文 章 怨 別 離 Bất bả văn chương oán biệt ly.

Dịch:

Cung trăng lạnh lẽo khóa mày ngài, Tiên Tử bao giờ lại tái lai? Thương nhớ thiếu đâu câu thắm thía, Ngại đem chữ nghĩa khóc thương hoài.

Nàng toan họa hai bài thơ ấy, nhưng đã nghe thấy tiếng ngọc kha về đến cổng rồi, thành ra không thể họa và đề được nữa.

Lại một hôm, nàng sai con hầu thân tín của mình là Kiều Oanh đến phòng sinh xin cùng ngủ. Sinh đuổi ra thì Kiều Oanh nói:

- Túy Tiêu nương tử sai tôi như vậy. Nương tử nghĩ lang quân một mình buồn tẻ, nên sai tôi đến hầu hạ chăn gối, cũng như nương tử ở bên mình lang quân.

Sinh bằng lòng. Từ đấy tin tức mới thông mà tình khuê môn mới đạt đến nhau được.

Bấy giờ sắp đến ngày trừ tịch, sinh nhân lúc tiện, bảo với Trụ Quốc rằng:

- Tôi vì một mối ân tình mà vào đây làm người khách trọ, song non Vu gang tấc, tin tức chẳng thông, ngày tháng lữa lần, năm lại gần hết. Cái việc trả châu chẳng dám lại nói đến nữa. Chỉ xin được ở trước rèm một lần gặp mặt, trò chuyện với nhau một lát để rồi chia tay.

Trụ Quốc bằng lòng mà nói:

- Chỉ sau vài hôm nữa, là đêm tốt lành, ta sẽ làm cái việc Xương Lê thả nàng Liễu Chi, Nghi Thành buông nàng Cầm Khách; quyết không ngăn cấm sự ham muốn của người khác để thỏa cái vui tai mắt của mình. Nhà thầy hãy nán đợi, đừng lo chậm muộn.

Sinh vâng dạ lui ra.

Đến đêm đã hẹn, sinh đốt đèn không ngủ ngồi chờ. Chừng một trống canh, bỗng nghe thấy tiếng giày lẹp kẹp ở bên khóm trúc; mở cửa ra đón, té ra là một con hầu áo xanh. Sinh hỏi nó đến làm gì thì ra nó bưng nước chè đến. Một lúc lại thấy ở trước hoa có tiếng sột sạt, xốc áo ra xem, lại thấy một ngươi đầy tớ trai. Chờ mãi đến quá nửa đêm, vẫn bặt tin hơi, rất là thất vọng. Ngày hôm sau, sinh bảo với Kiều Oanh rằng:

- Nhờ em nói hộ với Túy Tiêu: Ta nặng mối tình riêng, tin lời nói dối. Ai lại đến đòi gặp mặt để nói chuyện một lần cũng còn không được, vậy mà lại mong người ta mở cửa để thả cho nàng ra thì có đời nào! Nếu ta cứ ở mãi đây, vạn nhất lòng ghen nổi dậy, kế độc buông ra thì ta là thất cơ mà họ là đắc kế. Về đi thôi! Về đi thôi! Sao nên vì cớ muốn tìm ngọc châu mà lại đến nằm ở trước hàm con ly long bao giờ.

Túy Tiêu lại sai Kiều Oanh đến bảo chàng:

- Thiếp sở dĩ nấn ná ở đây, chưa làm được một cái chết của nàng Lục Châu, là chỉ vì còn có chàng. Nay chàng định về, phỏng có ước hẹn với nhau điều gì không? Thiếp nghe lệ cũ bản triều, đêm hôm mồng một tết, có đốt cây bông ở ngoài bờ sông, người trong kinh thành, đều kéo ra xem đông nghịt. Nếu chàng chưa nỡ rẽ bỏ thì đêm ấy xin chờ đợi nhau. Loan chia phượng hợp, chỉ ở trong một chuyến này. Thiếp hãy xin hoãn để chờ.

Ý sinh bèn quyết. Trụ Quốc thấy sinh xin đi, lấy làm dễ chịu, tặng cho rất nhiều tiền bạc tơ lụa không tiếc tý gì. Sinh chở nặng một chuyến mà về. Dọc đường gặp người đầy tớ già, hắn bảo sinh rằng:

- Cậu có sự lo buồn gì chăng? Sao người gầy võ đi khác hẳn ngày trước?

Sinh nói duyên cớ và kể lời hẹn của Túy Tiêu. Người đầy tớ già nói:

- Việc ấy dễ lắm, tôi xin hết sức giúp cậu.

Đến ngày mồng một, thầy trò cùng ra bến Đông, quả thấy Túy Tiêu đứng xem ở trên bến. Người đầy tớ bèn đi lén vào rút cái dùi sắt trong tay áo ra, nện bừa vào đám người theo hầu, khiến bọn phu kiệu, phu dù đều chạy tan hết, rồi cướp lấy Túy Tiêu đem đi. Hai người trông thấy nhau, nửa phần thương xót, nửa phần mừng vui; nhưng còn sợ Trụ Quốc biết ,đuổi theo bắt lại. Túy Tiêu nói:

- Hắn chỉ là đồ yếu hèn mà làm đến bậc Vệ, Hoắc; kêu xin chạy chọt, lúc nào ở cửa cũng rộn rịp những người ra vào, vàng bạc châu báu trong nhà, chồng chất đầy dẫy. Trừ ra gặp phải hỏa tai, của nả trong nhà ấy không biết có cách nào tiêu mòn đi được. Nhưng tội đầy ác chứa, thế tất cũng chẳng được lâu. Có điều bây giờ họ còn đương thịnh, uy thế ấy cũng rất đáng sợ. Chi bằng ta ẩn hình náu vết, về trốn lánh ở chỗ nhà quê, khỏi bày ra tai mắt mọi người để tránh cái vạ nguy hiểm.

Sinh cho là phải, bèn bí mật đưa nhau xuống hạt Thiên Trường, (Xuân Trường Nam Định) ở nhà một người bạn họ Hà. Năm Đại Trị thứ 7 Trụ Quốc vì cớ xa xỉ mà phải tội. Sinh về Kinh sư thi đỗ tiến sỉ, vợ chồng ăn ở với nhau đến già.

Lời bình

Than ôi! Người con trai bất trung, ông vua trung thường xấu hổ lấy làm bề tôi, người con gái bất chính, kẻ sỉ trung thường xấu hổ lấy làm vợ. Túy Tiêu là một ả ca xướng, chẳng là người chinh chuyên, không hiểu Nhuận Chi ham luyến vì cái gì? Vì nàng hiền chăng? Nhưng hết là vợ họ Trương lại là hầu họ Lý. Vì nàng đẹp chăng? Thì hết làm mê Hạ Sái lại làm hoặc Dương Thành. Vậy mà lại khinh thường sự đi sự đến, nhẫn nhục tới ở với người, sờ đầu cọp, vuốt râu cọp, xuýt nữa thì không thoát miệng cọp. Như chàng Nhuận Chi, thực là một người ngu vậy.

Chú thích