Câu chuyện đối-đáp của người tiều-phu núi Na

Đất Thanh Hóa phần nhiều là núi, bát ngát bao la đến mấy nghìn dặm. Trong đó có một ngọn núi cao chót vót, tên gọi núi Na. Núi có cái động, dài mà hẹp, hiểm trở mà quạnh hiu, bụi trần không bén đến, chân người không bước tới. Hằng ngày trong động có người tiều phu gánh củi đi ra, đem đánh đổi lấy cá và rượu, cốt được no say chứ không lấy một đồng tiền nào. Hễ gặp ông già trẻ con dưới đồng bằng, lại nói chuyện những việc trồng dâu trồng gai một cách vui vẻ. Ai hỏi họ tên nhà cửa, tiều phu chỉ cười không trả lời. Mặt trời ngậm núi, lại thủng thỉnh về động. Người đương thời cho là người thuộc hạng Thần Môn Tiếp Dư, chứ Thái Hòa trở xuống đều không đủ kể.

Sau đến năm Khai Đại nhà Hồ, Hán Thương đi săn, chợt gặp ở đường, thấy đương vừa đi vừa hát rằng:

那 之 山 有 石 𡻖 岏 Na chi sơn hữu thạch toàn ngoan 樹 蒼 蒼 Thụ thương thương 烟 莫 莫 Yên mịch mịch 水 潺 潺 Thủy sàn sàn 朝 兮 吾 出 Triêu hề ngô xuất 暮 兮 吾 還 Mộ hề ngô hoàn 有 衣 兮 製 芰 Hữu y hề chế kỹ 有 佩 兮 紉 蘭 Hữu bội hề nhận lan. 闥 排 青 兮 屏 曉 瘴 Thát bài thanh hề bình hiểu chướng, 田 護 綠 兮 枕 睛 灘 Điền hộ lục hề trẩm tình than. 任 他 朝 市 Nhậm tha triều thị 任 他 車 馬 Nhậm tha xa mã

緇 塵 不 到 此 江 山 Tri trần bất đáo thử giang san. 幽 草 宋 朝 弓 劍 U thảo Tống triều cung kiếm, 古 丘 晉 代 衣 冠 Cổ khâu Tấn đại y quan 王 謝 風 流 Vương Tạ phong lưu 趙 曹 事 業 Triệu Tào sự nghiệp 算 往 古 來 今 卿 相 Toán vãng cổ lai kim khanh tướng, 石 篆 苔 漫 Thạch triện đài man 爭 如 我 掉 頭 一 覺 Tranh như ngã trạo đầu nhất giác 紅 日 三 竿 Hồng nhật tam can.

Dịch:

Núi Na đá mọc chênh vênh, Cây tùm um, nước long lanh khói mờ. Đi về hôm sớm thẩn thơ, Mình dư áo lá, cổ thừa chuỗi hoa. Non xanh bao bọc quanh nhà, Ruộng đem sắc biếc xa xa diễu ngoài. Ngựa xe võng lọng thây ai, Nước non riêng chiếm, bụi đời khôn vương Áo đai đời Tấn gò hoang, Kiếm cung triều Tống dưới làn cỏ xanh

Sự đời bao xiết mong manh Phong lưu Vương, Tạ, công danh Triệu, Tào Từ xưa khanh tướng ngôi cao, Đá mờ rêu phủ đã bao nhiêu rồi. Sao bằng ta được thảnh thơi, Giấc mai bừng tỉnh mặt trời lưng không.

Hát xong rồi phất áo đi thẳng. Hán Thương đoán chắc đó là một vị ẩn giả, bèn sai quan hầu là Trương Công đi theo mời lại. Nhưng Trương theo gần đến nơi thì người ấy đã rảo bước vào động, vội gọi cũng không trả lời, chỉ thấy cưỡi mây lách khói, đi thoăn thoắt trong khoảng cành tùng khóm trúc. Biết đó không phải là người thường, bèn rón bước theo sau, rẽ cỏ lấy đường, đi ước chừng 2, 3, dặm. Song đường núi gập ghềnh, càng vào sâu càng khó đi lắm, rồi trong thoắt chốc đã chẳng thấy người ấy đâu cả. Ngẩng lên trông, tà dương đã gác đầu núi, cây cỏ đã bắt đầu lờ mờ, bàng hoàng muốn về, nhưng đã không kịp. Bỗng nghe thấy có tiếng gà gáy ở trên một chòm cây trúc, Trương mừng mà rằng:

- Đây đến chỗ có nhà người ở cũng không xa gì.

Chống gậy trèo lên thì thấy có một cái am cỏ, hai bên tả hữu trồng mấy cây kim tiền, chen lẫn vào những cây bích đào hồng hạnh, đều xanh tốt đáng yêu cả. Trong am đặt một cái giường mây; trên giường để đàn sáo và chiếc gối dựa. Hai bên bức vách đông tây đều chát keo trắng và đề hai bài ca, một bài là “Thích ngủ”, một bài là “Thích cờ”.

Bài ca thích ngủ

吾 何 愛？愛 惟 眠 Ngô hà ái? ái duy miên, 愛 爲 安 舒 性 適 然 Ái vị an thư tính thích nhiên 淺 墨 帳 添 新 富 貴 Thiển mặc trướng thiêm tân phú quý 矮 藤 牀 結 舊 因 緣 Ủy đằng sàng kết cựu nhân duyên 梅 之 軒 竹 之 園 Mai chi hiên trúc chi viên 幽 居 趣 味 有 林 泉 U cư thú vị hữu lâm tuyền. 青 奴 擁 後 Thanh nô ủng hậu 紅 友 羅 前 Hồng hữu la tiền 媒 引 黑 甜 勝 Môi dẫn hắc điềm thắng, 景 涼 思 輕 便 Cảnh lương tứ khinh biền 雙 掩 耳 紅 塵 世 上 Song yểm nhĩ hồng trần thế thượng, 小 曲 肱 白 屋 雲 邊 Tiểu khúc quăng bạch ốc vân biên 寄 傲 草 廬 南 陽 閑 日 月 Kỳ ngạo thảo lư, Nam dương nhàn nhật nguyệt 欠 伸 雲 觀 趙 宋 窄 山 川 Khiếm thân Vân Quán, Triệu Tống trích sơn xuyên 北 牕 吟 魂 易 觸 Bắc song ngâm hồn dị súc, 西 堂 春 夢 常 圓 Tây đường xuân mộng thường viên

書 樓 初 捲 夕 Thư lâu sơ quyển tịch, 酒 店 欲 晴 天 Tửu điếm dục tình thiên 玄 鶴 黄 州 夜 夜 Huyền Hạc Hoàng châu dạ dạ 美 人 湘 水 年 年 Mỹ nhân Tương thủy niên niên 有 時 向 醉 鄉 打 卧 Hữu thời hướng túy hương đả ngọa 草 鋪 茵 花 鋪 幄 地 鋪 氈 Thảo phô nhân, hoa phô ốc, địa phô chiên 彭 澤 夜 深 半 簾 殘 月 Bành trạch dạ thâm, bán liêm tàn nguyệt; 濂 溪 院 靜 一 枕 啼 鵑 Liêm khê viện tĩnh, nhất trẩm đề quyên. 任 人 道 爲 懶 夫 士 爲 渴 睡 漢 爲 隱 神 仙 Nhiệm nhân đạo vi lãn phu sĩ, vi khát thụy hán, vi ẩn thần tiên.

Dịch:

Thích gì? ta thích ngủ thôi, Vì chưng ngủ được trong người sởi sang. Nhân duyên xe chặt giường màn, Trúc, mai, rừng, suối, muôn vàn cảnh thanh. Quanh mình bạn đỏ hầu xanh Giấc ngon bừng tỉnh tâm linh nhẹ vèo. Bưng tai chuyện thế eo sèo, Khoanh tay ngất ngưởng nằm khoèo bên mây

Lều tranh một túp xinh thay, Nam Dương nọ kẻ tháng ngày thảnh thơi. Quán Vân uể oải nằm dài, Non sông coi nhỏ kìa ai Tống triều Lầu tây song bắc tiêu diêu Khi mai quán rượu, lúc chiều hiên thơ. Sông Tương người đẹp trong mơ, Châu Hoàng bóng hạc vật vờ cao bay Có khi ngủ tít làng say, Đất giường, cỏ đệm, hoa vây làm màn. Uyên Minh ngủ dưới trăng tàn Liêm Khê gối chợp tiếng ran quyên gào Chê khen ai bảo thế nào: Đồ lười biếng, bậc thanh cao, mặc lòng.

Bài ca thích cờ

吾 何 愛？愛 惟 棋 Ngô hà ái? ái duy kỳ, 愛 爲 風 雲 變 態 奇 Ái vị phong vân biến thái kỳ. 劣 處 類 龍 蛇 失 勢 Liệt xứ loại long xà thất thế, 勝 邊 如 熊 虎 揚 成 Thắng biên như hùng hổ dương uy. 車 雙 馳 馬 雙 飛 Xa song trì, mã song phi 渡 河 一 卒 靠 重 圍 Độ hà nhất tốt kháo trùng vi 北 南 相 界 形 勢 相 依 Bắc nam tương giới, hình thế tương y 方 園 動 靜 妙 算 無 遺 Phương viên động tĩnh, diệu toán vô di 春 寂 寂 乍 敲 殘 夢 Xuân tịch tịch xạ khao tàn mộng 手 搖 搖 櫳 磅 院 泥 Thủ dao dao lung toái hương nê, 獨 樂 園 中 賓 朋 初 定 候 Độc lạc viên trung, tân bằng sơ định hậu, 黄 州 樓 曉 酩 酊 半 醒 時 Hoàng châu lâu hiểu, mính đính bán tinh thì. 晝 永 天 留 客 久 Chú vĩnh thiên lưu khách cửu, 庵 高 子 落 聲 遲 Am cao tử lạc thanh trì 院 教 慵 妾 掃 Viện giao dung thiếp tảo 簾 許 小 童 窺 Liêm hứa tiểu đồng khuy

贏 輸 賭 江 山 半 局 Doanh thâu đổ giang sơn bán cục 功 名 消 得 失 閒 機 Công danh tiêu đắc thất nhàn ky 渾 不 覺 一 天 向 夕 Hồn bất giác nhất thiên hướng tịch 月 斜 牕 烟 斜 篆 竹 斜 技 Nguyệt tà song, yên tà triện, trúc tà chi 閬 范 神 仙 閑 中 度 日 Lãng uyển thần tiên, nhàn trung độ nhật, 長 安 公 子 醉 裏 歸 忘 歸 Trường An công tử, túy lý vong quy 相 對 處 兼 些 琴 兼 些 畫 兼 些 壁 題 詩 Tương đối xứ kiêm ta cầm, kiêm ta họa, kiêm ta bích đề thi.

Dịch:

Thích gì? ta thích cờ thôi Gió mây biến hóa ai ôi lạ lùng. Cơn thua, rồng rắn khi cùng, Mà xem lúc thắng hổ hùng dương oai. Ngựa xe giong ruổi đường dài, Sang sông một tốt hãm ngoài trùng vi. Bắc nam hình thế riêng chia, Tới lui động tĩnh tính suy đủ đường. Xuân êm khua tỉnh giấc vàng, Con cờ đập mạnh hương đàn thoảng bay

Vườn riêng sum họp bạn bầy, Châu Hoàng lầu Trúc rượu say nửa vời Ngày dài lưu khách ngồi chơi, Am cao điểm tiếng quân rơi trước bàn. Tiểu đồng ngấp ngó bên lan, Cô hầu quanh viện quét làn lá rơi, Giang sơn vật lộn tay đôi, Công danh quên bẵng chuyện đời hơn thua. Ngày vui thời khắc êm đưa, Trăng tà hương lạnh trúc ngơ ngẩn cành. Thần tiên nhàn nhã vườn quỳnh, Trường An công tử thích tình vui say. Trong khi vui nước cờ hay, Thêm đàn thêm rượu thêm đầy vách thơ.

Bấy giờ tiều phu đương ngồi ở cái hiên đá, dạy con chim yểng học nói; bên cạnh có vài cậu trẻ nhỏ ngồi đánh cờ. Thấy Trương đến, tiều phu kinh ngạc mà rằng:

- Chỗ này quạnh vắng, đất thẳm rừng sâu, chim núi kêu ran, muông rừng chạy vẩn, sao ông lại lần mò tới đây như vậy, chẳng cũng khó nhọc lắm ư?

Trương nói:

- Tôi là chức quan Cung Phụng của đương triều; vì ngài là bậc cao sĩ, nên tôi được vâng mệnh đến đây tuyên triệu. Hiện có loan giá ở ngoài kia, xin ngài ngoảnh lại một chút.

Tiều phu cười mà rắng:

- Ta là kẻ dật dân trốn đời, ông lão già lánh bụi, gửi tính mệnh ở lều tranh quán cỏ, tìm sinh nhai trong búa gió rìu trăng, ngày có lối vào làng say, cửa vắng vết chân khách tục, bạn cùng ta là hươu nai tôm cá, quẩn bên ta là tuyết nguyệt phong hoa, chỉ biết đông kép mà hè đơn, nằm mây mà ngủ khói, múc khe mà uống, bới núi mà ăn, chứ có biết gì đâu ở ngoài là triều đại nào, là vua quan nào.

Bèn mời Trương ở lại đó làm làm một mâm thết, cơm thổi bằng hạt điêu hồ, canh nấu bằng rau cẩm đái, lại còn có mấy món rau suối khác nữa. Canh khuya chuyện trò, đều là những lời nghĩa lý đáng nghe cả, nhưng không có một câu nào đả động đến thời sự. Hôm sau, Trương lại mời;

- Những bậc quân tử đời xưa, không phải là không muốn giúp đời hành đạo; khi mà giấu kín một chỗ, chỉ là còn đợi giá mà thôi. Cho nên tất có bức tiểu tượng đi tìm rồi sau đồng Thương mới thấm nước, tất có cỗ hậu xa đi chở, rồi sau nội Mục mới thành công. Nay phu tử lấy tấm thân vàng ngọc, ôm một bọc kinh luân, ngoài vòng vinh lợi, vùi lấp tiếng tăm trong đám ngư tiều, dấu tài trí trạch, náu mình chốn rừng suối, vang tiếng đến cửu trùng, đốt nón lá, xé áo tơi, nay chính là đến lúc rồi đó. Dám xin bỏ bờ đập Phò nham, ném cần câu Vị Thủy, đừng để uổng hoài khát vọng của bao kẻ thương sinh.

Tiều phu nói:

- Kẻ sỉ ai có chí nấy, hà tất phải vậy! Cho nên Nghiêm Tử Lăng không đem chức Gián Nghị ở đông đô, đánh đổi khỏi sóng Đồng Thủy, Khương Bá Hoài không đem bức tranh vẽ của Thiên tử, làm nhơ non nước Bành Thành. Tài ta tuy kém, so với người xưa chưa bằng được. Nhưng may lại giàu hơn Kiềm Lâu, thọ hơn Vệ Giới, no hơn Viên Tinh, đạt hơn Phụng Thiến, kể thì cũng đã được trời đất ban cho khá nhiều. Nếu lại còn tham cầu những cái ở ngoài phận mình, len lỏi vào đường sĩ tiến, chẳng những xấu hổ với các bậc tiền hiền, lại còn phụ bạc với vượn hạc ở trong núi nữa. Vậy xin ông đi đi, đừng nói lôi thôi gì nữa.

Trương nói:

- Ngài cho là hiện thời không đủ để cho ngài làm việc được chăng? Nay có đấng Thánh nhân ngự trị, bốn bể đều ngóng trông, người Chiêm dâng đất mà xưng thần, quân Minh nộp lễ để xin lui. Lão qua, Đại Lý các nước cũng đều tranh nhau quy phục. Hiện chỉ còn thiếu các bậc dật nhân ở rừng núi ra mà giúp rập, khiến cho huân đức của Chúa Thượng được sánh cùng các vua Nghiêu, Thuấn ngày xưa. Ngài nếu định trọn đời ẩn lánh, bắt chước như Vụ Quang, Quyên Tử, thì cứ như vậy không sao. Nhưng nếu còn hơi để ý đến đám dân kia thì bỏ lỡ dịp này không ra, tôi sợ rằng sẽ cùng cỏ cây cùng nát, không bao giờ lại có được dịp gặp gỡ hay này nữa.

Tiều phu biến sắc nói:

- Như lời ông nói, há chẳng là khoe khoang quá, khiến cho người nghe phải thẹn thùng. Vả vì vua ngự trị bây giờ, có phải là họ Hồ không?

- Chính phải.

- Có phải là đã bỏ khu Long Đỗ để về ở đất An Tôn không?

- Phải.

- Ta tuy chân không bước đến thị thành, mình không vào đến cung đình, nhưng vẫn thường được nghe tiếng ông vua bây giờ là người như thế nào. Ông ấy thường dối trá, tính nhiều tham dục, đem hết sức dân để dựng cung Kim Âu, dốc cạn của kho để mở phố Hoa Nhai, phao phí gấm là, vung vãi châu ngọc, dùng vàng như cỏ rác, tiêu tiền như đất bùn, hình ngục có của đút là xong, quan chức có tiền mua là được, kẻ dâng lời ngay thì phải giết, kẻ nói điều nịnh thì được thưởng, lòng dân động lay, nên đã xảy việc quân sông Đáy, cõi bờ chếch mếch, nên đã mất giải đất Cổ Lâu. Vậy mà các kẻ đình thần trên dưới theo hùa, trước sau nối vết. Duy có Nguyễn Bằng Cử có lượng nhưng chậm chạp, Hoàng Hối Khanh có học nhưng lờ mờ, Lê Cảnh Kỳ giỏi mưu tính nhưng không quyết đoán, Lưu Thúc Kiệm quân tử nhưng chưa được là bậc nhân; còn ngoài ra phi là đồ tham tiền thì là tuồng nát rượu, phi là đồ chỉ lấy yên vui làm thích, thì là tuồng lấy thế vị mà khuynh loát nhau, chứ chưa thấy ai biết những kế lạ mưu sâu để lo tính cho dân chúng cả. Nay ta đương náu vết ở chốn núi rừng, lo lảng tránh đi chẳng được, há lại còn xắn áo mà lội nữa ư?. Xin ông vui lòng trở về, làm ơn từ chối hộ kẻ cư sĩ này. Ta không thể đem hòn ngọc Côn Sơn cho nó cùng cháy ở trong ngọn lửa Côn Sơn được.

Trương nói:

- Sự xuất xử của bậc người hiền, lại cố chấp đến như thế ư?

Tiều phu nói:

- Không phải là ta cố chấp. Ta chỉ ghét những kẻ miệng lưỡi bẻo lẻo, đã đắm mình vào trong cái trào đình trọc loạn, lại còn toan kéo người khác để cùng đắm với mình.

Trương lặng im không trả lời, trở về đem hết những lời của tiều phu tâu lại với chúa. Hán Thương không bằng lòng, nhưng còn muốn đem cỗ xe êm để cố đón ra kỳ được, sai Trương lại đi vào lần nữa. Nhưng vào đến nơi thì rêu trùm cửa hang, gai góc đầy núi, dây leo, cành rậm, đã lấp mất cả lối đi rồi. Chỉ thấy ở trên vách đá có hai câu thơ đề bằng nhựa cây như sau này:

奇 羅 海 口 吟 魂 斷 Kỳ La hải khẩu ngâm hồn đoạn, 高 望 山 頭 客 思 愁 Cao Vọng sơn đầu khách tứ sầu.

Nghĩa là:

Kỳ La cửa bể hồn thơ đứt, Cao Vọng đầu non dạ khách buồn.

Ý lời như giọng trào phúng của họ Nguyên họ Bạch, thể chữ như lối triện lệ của ông Lưu ông Tư, nhưng rút lại chẳng hiểu là định nói gì, Hán Thương cả giận, sai đốt cháy núi; núi cháy hết vẫn không thấy gì, chỉ thấy con hạc đen lượn lờ trên không bay múa. Sau hai Hồ gặp phải tai họa đều đúng như lời thơ.

Gã tiều phu ấy, có lẽ là kẻ sĩ đắc đạo đấy chăng?

Lời bình

Than ôi, có cái thần để biết việc sau, có cái trí để giấu việc trước, đó là việc của Thánh nhân; tiều phu, tuy là bậc hiền, nhưng đâu đã được dự đến hạng ấy. Tuy nói việc táng bại của nhà Hồ, đúng như lá bới cỏ bói rùa, nhưng chẳng qua là nghiệm với lẽ trời, chứng với lòng người, nói nhiều may ra thì tin, đó là cái lẽ đi như vậy. Kẻ làm vua chúa nên lấy sự chính lòng mình để làm cái gốc chính triều đình, chính trăm quan, chính muôn dân, đừng để cho kẻ xử sĩ phải bàn ra nói vào là tốt hơn cả.

Chú thích