Ra thăm Hoàng Hoa Thám rồi vô Nam kỳ

Tháng ba năm quý mão, tôi tìm tới yết kiến Kỳ Ngoại Hầu Cường Để ở Huế, tỏ bầy việc lớn.

Kỳ Ngoại Hầu hớn hở nói:

- Lâu nay tôi vẩn nuôi cái chí lớn đó. Ngặt vì từ lúc Hồ Quý Châu và Nguyễn Thụ Nam là hai bạn đồng chí của tôi qua đời đi rồi, tôi để ý tìm kiếm mãi, nhưng chưa gặp được ai có thể nói câu chuyện ấy với mình. Nay các ông không từ xông pha muôn dặm, vì chỗ tinh khí với nhau mà tìm đến tôi, tôi xin vui lòng hy sinh tất cả mọi sự, để cùng các ông nằm gai nếm mật, nếu có thể báo đáp quốc ân trong muôn một, dầu tôi có phải tan thây mất xác cũng vui.

Rồi Kỳ Ngoại Hầu cùng tôi và hai ông Lê, Đặng đi vô Quảng Nam hội họp các đồng chí ở nhà ông Nguyễn Thành trên núi.

Chúng tôi bí mật bàn tính các việc, cùng tôn Kỳ Ngoại Hầu lên làm hội chủ, và giao công việc của đảng từ hai tỉnh Nam Nghỉa trở về Nam cho Nguyễn Thành gánh vác, còn từ hai tỉnh Bình Trị trở ra Bắc thì tôi đảm nhiệm.

Liền tháng 6 năm đó, tôi trở về Nghệ rồi. thẳng đường ra Bắc Kỳ dạo chơi hơn 10 tỉnh, lên sắp đặt việc đảng và tìm bạn đồng chí.

Rồi tôi lặn lội lên miệt Yên Thế, tới đồn Phồn Xương đễ yết kiến Hoàng tướng quân Hoa Thám.

Hoàng tướng quân vốn là tay cứng trong đảng cần vương xứ Bắc Kỳ. Từ lúc ông Nguyễn Bích tử trận, ông Nguyễn Thiện Thuật chạy sang Tầu thì đảng cần vương Bắc Kỳ tan rã. Duy có Hoàng tướng quân một mình chiếm giữ miền núi tỉnh Bắc Giang, chống cự với Bão hộ đã ngoài 10 năm. Người Pháp chia cắt miệt rừng cho tướng quân cai quản để cùng tướng quân giảng hòa. Người trong nước ta từ đàn bà con trẻ, chẳng ai mà không nghe tiếng tăm Hoàng Hoa Thám lừng lẫy.

Từ hồi nào tới giờ, tôi mới được bước chân vô trong đồn trại này là lần thứ nhất.

Tôi nhớ hôm đó là mùng 8 tháng 8 năm Quý mão. Cùng đi với tôi một chuyến là hai ông Kiếm Phong Nguyễn Cừ và Cao Điền Nguyễn Điển.

Hai ông nầy ở chờ ngoài đồn, chỉ có mình tôi vô trong.

Rúi nhằm lúc Hoàng tướng quân đang mắc bịnh nặng, không thể cùng tôi hội đàm được. Nhưng tướng quân sai người con trưởng là Cả Trọng và hai viên ái tướng là Cả Dinh Cả Huỳnh, tiếp đãi tôi vui vẻ tử tế.

Tôi ăn ở trong đồn 11 ngày, rồi thổ lộ hết tâm sự mình rồi mới ra đi.

Đảng ở Bắc Kỳ từ đó mới tổ chức lại.

Tháng 10, tôi trở vô kinh, báo cáo việc đảng cho Hội chủ hay. Hội chủ nói với tôi:

- Nam trung vốn là khu đất của tiền triều gây dựng mở mang, xưa đức Cao Hoàng nhờ đó mà khôi phục rở ràng nghiệp cũ. Lòng người nhớ cũ rất nhiều. Tiên sinh nên vào một chuyến, chắc có ảnh hưởng không phải nhỏ đâu.

Thế rồi trung tuần tháng 12 năm Quý mão, tôi lên đường đi vô Nam.

Cuối tháng chạp, tầu đến Saigon.

Qua tháng giêng năm Giáp Thìn, tôi đi Châu Đốc Hà Tiên, tìm thăm các hào kiệt ở Thất Sơn. Lại đi dạo khắp các tỉnh Cần Thơ, Vĩnh Long, Sadec. Nhân dịp thăm viếng cả những chỗ dấu xưa vết cũ của hai cụ Ng-Huân, Trương Công Định; trong ý mong mỏi may ra mình có gặp gỡ được sự gì hay chăng?

Nhưng tôi đi chuyến nầy, gặp được sự hay rất ít. Thật tôi không ngờ...