Chương 10

Trời mưa mới tạnh, đường sá trơn trợt bẩy lầy; cây cỏ loi ngoi lót ngót. Bên hướng tây mặt trời ngó ra, chiếu nắng xuống mấy tàu lá chuối ướt, rồi nước động trên tàu chuối dọi lại, nên chớp nhán coi sáng ngời. Ở ngoài đồng ngọn gió thổi lai rai, đưa đẩy mấy chòm lau bóng giũ phất phơ, cộng ngã oặc òa uặc oại. Con cò ngà đậu trên nhánh bần rạch, sè cánh ra phơi; vịt xiêm mái lội xuống mé đường mương kêu con đi rút tép.

Lý Ánh Nguyệt ngồi chồm hổm dựa cửa, ngó ra trước sân, mặt mày buồn hiu. Con Thu Vân bước lẩm đẩm trong nhà, chạy vịn sau lưng, miệng cười hịt hạt.

Ngoài sân nước mưa còn đọng vũng; trong bụi chàng hiu nhảy lom xom. Mấy đám rau đắng đóng mọc tàn lan sát cửa gốc ngập xấp xấp, lá ướt loi ngoi. Mấy về rong rêu đóng theo đường vô nhà, chỗ thấy xanh vờn, chỗ coi láng mướt.

Ánh Nguyệt ngồi ngó mấy đám rau đắng, thì tủi phận mình chẳng khác chi rau cỏ kia, thân dãi dầu mưa nắng mà chưa hề nếm được chút ngọt bùi, rồi nàng ngó lại mấy về rong rêu, càng phiền não trong lòng, giận người giả dối bạc đen, để cho mình đeo sầu, làm cho mình mang nhục, ở trong nhà tức tủi đêm ngày, ra ngoài đường hổ ngươi cùng thiên hạ.

Con Thu Vân đeo sau lưng kêu "má, má"; nàng ngoái đầu ngó lại, con cười mà mẹ lụy ứa rưng rưng.

Con Thu Vân nay đã gần giáp hai đôi tôi rồi, coi thiệt là ngộ nghĩnh, môi đỏ lòm như thoa son, mắt sáng ngời như sao đóng, nước da mỏng mà trắng nõn, cườm tay nhỏ mà no tròn, diện mạo giống hịch Từ Hải Yến như khuôn đúc.

Ánh Nguyệt một tay vịn con, còn một tay thì lấy vạt áo lau nước mắt rồi ôm con vào lòng mà hun. Thình lình có dạng một người đàn bà ở xa xa đi lại gần tới cửa, Ánh Nguyệt lật đật đứng dậy bồng con đi vô, dường như trốn tránh, không dám để cho thiên hạ thấy mặt.

Tấm vách xông hư đổ xịt xạt, nên nắng ở ngoài dọi vô nhà, vẽ mấy khóm vàng vàng. Lá sấp nóc tốc bay tan hoang nên lọt giột mưa làm khuyết bẩy một đường ướt nhẹp. Ánh Nguyệt bồng con đi thẳng vô nhà sau, rồi leo lên võng mà nằm. Phía sau gió thổi đánh lá mái nhà nghe lạch xạch, đằng xóm heo kêu đòi ăn tiếng ột ẹt vang rân.

Con Thu Vân nằm trên võng với mẹ, cứ đỏ đẻ nói chuyện hoài. Ánh Nguyệt thương con mà ít dám ngó con, vì hễ ngó một hồi thì nước mắt ở đâu cuồn cuộn chảy ra, khó cầm cho được. Thình lình con Thu Vân chờn vờn ngồi vỗ tay trên ngực nó mà hỏi rằng: "Cha đi đâu má?"

Chết chưa! Làm sao mà trả lời!

Từ ngày con Thu Vân biết đi biết nói thì Ánh Nguyệt tập nó nói đủ hết, nhưng mà chẳng hề dám dạy nó nói "cha", vì tiếng ấy hễ nói tới thì tức tủi đau đớn lòng nàng, nên nàng dạy không được. Vì cớ nào bữa nay con Thu Vân lại biết nói tiếng "cha", mà lại còn hỏi "cha đi đâu?"

Ánh Nguyệt làm lơ day mặt chỗ khác như không nghe. Thu Vân kêu hỏi nữa. Nàng không thế không trả lời được; mà trả lời bây giờ biết nói làm sao với con? Hải Yến bạc bẽo đáng giận thiệt song Thu Vân là con nít thơ ngây chưa có trí khôn, mình có nên tập lần đặng ghi cái sự oán cha nó vào trong trí nó hay không? Con oán cha là một tội đại ác, dầu mình hờn Hải Yến, song mình không nên xúi con mang tội đại ác với đời. Vậy mình chẳng khá tỏ lòng hờn của mình cho con biết làm chi. Mà bây giờ nếu mình giấu giếm, hoặc kiếm chuyện nói dối với con, thì là trái với sự thiệt, nên mình cũng không nỡ làm. Cha chả là khó! Con nhỏ thiệt là tệ! Ai xui khiến nó hỏi cắc cớ chi lắm vậy không biết! Nàng đương suy nghĩ, con Thu Vân lại hỏi nữa. Nàng cùng thế, nên lau nước mắt và thở dài mà đáp rằng:

- Cha con đi khỏi.

- Đi đâu, má?

Trời ơi! Biết nói đi đâu bây giờ! Ánh Nguyệt chảy nước mắt dầm dề, song nàng gắng gượng mà nói giọng rất bi thảm rằng: "Về An Giang".

Thu Vân ngước mắt ngó mẹ trân trân một hồi rồi hỏi rằng: "Sao mẹ khóc?"

Ánh Nguyệt lấy vạt áo đậy mặt, hết trả lời với con nữa được. Chẳng hiểu con Thu Vân vì thấy mẹ như vậy mà nó buồn, hay là vì nó ăn năn mấy lời nó mới hỏi đó, mà nó ngó dáo dác một hồi rồi nằm ngửa trên võng, nhắm riết hai con mắt lại, cách chẳng bao lâu nó ngoẻo đầu ngủ khò.

Ánh Nguyệt nghe con hỏi cha, thì nàng tức tủi đau đớn, mà vì thương yêu con, nàng không muốn khóc, bởi vậy nàng ấm ức trong lòng, không khóc mà thở hơi nghe khì khịt, không giận mà ngực nhảy coi xoi xói. Chừng nàng nghe con nằm im lìm, nàng dở áo mở mắt ra mà dòm, thì con đã ngủ lâu rồi. Nàng chống tay ngồi dậy, sửa con nằm lại cho ngay ngắn rồi nhẹ nhẹ lén bước xuống đi lấy nồi vo gạo nấu cơm chiều.

Cơm cạn rồi, nàng ra trước sân ngắt ít ngọn rau đắng đặng luộc mà chấm mắm. Mặt trời đã chen lặn. Ráng chiều ửng đỏ nhuộm cỏ cây một màu vàng vàng. Ánh Nguyệt lum khum hái rau, bị ráng dọi nên da mặt trắng mà ửng hồng hồng.

Năm nay nàng mới vừa 25 tuổi, mà vì lắm dày bừa gió bụi, rồi lại nặng mang niềm thảm sầu, bởi vậy tóc nàng đã thưa, thân nàng đã ốm, gò má nàng đã thỏn, da mặt nàng lại dùn làm cho có hai lằn nhỏ nhỏ trên trán. Tuy nhan sắc nàng mười phần kém hơn xưa hết hai ba phần, nhưng mà nếu ngó cho kỹ thì thấy gương mặt nàng có vẻ nghiêm trang tề chỉnh hơn, vóc vạc có tướng dịu dàng dung dảy hơn.

Nàng hái rau mà mắt ngó chừng ra ngoài đường hoài, hễ thấy dạng ai đi gần tới thì nàng cúi đầu xây lưng, không muốn cho họ thấy mặt. Lòng sầu não đã chịu không được rồi, mà mặt lại hổ ngươi không thể tỏ nỗi niềm tâm sự của mình cho ai biết, đau đớn nầy nghĩ thử coi còn có đau đớn nào bằng!

Cơm chín rau luột rồi, thì trời đã tối mò. Nàng sập cửa đốt đèn rồi vô võng phá con thức dậy bồng ra để ngồi trong lòng mà đút cơm. Hễ nàng đút cho con một miếng thì nàng và một miếng, mà phần con thì con ăn coi ngon lành, còn phần nàng thì nàng ngồi chống đũa nhai hoài dường như nhai đất nhai bùn, nuốt không qua khỏi cổ. Nàng ngẩn ngơ quên lửng thế sự đến nỗi con Thu Vân nuốt hết cơm rồi, phải hả miệng đòi đút cơm nàng mới nhớ mà đút cho nó một miếng cơm khác.

Cơn nước xong rồi, Ánh Nguyệt mới gài cửa tắt đèn bồng con vô buồng mà vỗ ngủ. Ngoài sân vắng vẻ, trong nhà tối mò. Ánh Nguyệt ôm con nằm lim dim, nhớ mấy lời con hỏi hồi chiều thì lòng càng thêm chua xót. Người sao mà tệ lắm vậy! Đã thông thuộc năm kinh ba truyện, hễ mở miệng ra thì nói luân lý cang thường mà sao sở học với sở hành lại khác nhau, nỡ quên câu sách "Tào khang chi thê bất khả hạ đường", để cho phận gái liễu bồ nhục nhã không dám trở về cố hương, mà lại còn đành bỏ con thơ bơ vơ không biết cha là ai nên phải hỏi. Thói đời giả dối, càng nghĩ càng thêm phiền; lòng người bạc đen, càng nhớ càng thêm giận. Ối thôi, ấy cũng là tại mạng số mình vô duyên nên khiến cho mình phải chịu đau lòng hổ mặt, dầu bây giờ mình có than trời trách người cho lắm đi nữa thì cũng đã muộn rồi. Bởi tại mình vội tin người, nên mình mới bị người gạt gẫm. Bây giờ mình có con thì mình phải lo nuôi nó, chớ ngồi mà khoanh tay mà rầu hoài đặng bỏ con chết hay sao. Vậy người ta bỏ mình thì mình phải rán mà lo cho thân phận mình, đừng thèm nhớ tới người vô tình bạc bẽo nữa. Mình phải lăn lóc rán nuôi con cho nó khôn lớn, nó không có cha thì mình thế làm cha mà dạy nó học. Mình kể như cha nó đã chết rồi, đừng thèm tưởng tới làm chi. Mấy năm nay vì con còn nhỏ, mình mắc cho bú, mắc dỗ ngủ, không đi buôn gánh bán bưng được, nên 5 nén bạc đã tiêu mòn gần hết 3 nén rồi. Nay con đã thôi bú, vậy mình phải tính bề mà nuôi miệng nuôi con, chớ nếu ở không hoài chừng tiêu hết mấy nén bạc rồi thì mẹ con làm sao mà sống được.

Ánh Nguyệt suy nghĩ tới đó rồi lại tính tầm rằng: "Bữa nay là 18 tháng 5, ngày 20 mình bồng con qua viếng ông ngoại nó một bữa rồi sẽ tính phương buôn bán làm ăn".

Nàng còn đương bàn hoàn suy tính, bỗng nghe ngoài đường có tiếng đông người đi ngang qua cửa, nói chuyện lào xào, động đất thịch thịch. Nàng ngóc đầu ngồi dậy dòm ra cửa, có ý lóng tai nghe coi canh khuya rồi mà người ta còn đi đâu.

Trăng đã mọc lên cao. Cửa lá thưa thớt nên yếng mặt trăng rọi vô nhà thấy mờ mờ. Dế trốn dưới chơn giường gáy tiếng xè xè; dơi đáp trên nhành ổi đập cánh xạch xạch.

Cách chẳng bao lâu, lại nghe có tiếng người đi ngang qua nhà nữa, mà lần nầy số lại đông hơn, nên đi nghe rần rần. Ánh Nguyệt lấy làm kỳ, song nàng không muốn cang dự đến việc của người, nên nàng không để ý đến.

Nàng nằm xuống, day qua hun con hai ba cái rồi nói một mình rằng: "Mẹ kiếp nó, mới vừa biết nói thì hỏi thăm cha! Đồ nó là đồ bạc, con hỏi đến nó làm chi, con? Chớ phải mà nó biết thương con, thì có đâu mẹ con mình bơ vơ như vầy. Vì nó mà má chịu tiếng đời cười chê, vì nó mà mấy năm nay má đau lòng cực trí. Con có thương má thì cứ biết một mình má đây mà thôi, đừng có thèm hỏi ai nữa hết. Mẹ con mình hẩm hút nuôi nhau cũng xong, vái trời cho mẹ con mình mạnh giỏi thì thôi, cha con nó giàu sang thì nó nhờ, con đừng có trông nhờ cậy nó. Nó không biết thương má, thì nó thương con bao giờ. Dầu ngày sau con khôn lớn rồi cha con có tìm con, thì con cũng đừng thèm nhìn, nghe hôn con".

Vì là vậy nóc nhà bị giông gió tốc làm trống lổng một đường, nên mặt trăng dọi xuống giường sáng hoắt. Ánh Nguyệt nựng con nói tầm phào. Thu Vân đương ngon giấc mà nó lại nhích miệng cười, dường như nó chịu lãnh mấy lời nhỏ to của mẹ nó dặn.

Ánh Nguyệt hả hơi chút đỉnh được thì nhẹ lòng thỏa dạ, mới tính nhắm mắt mà ngủ, không thèm buồn rầu lo tính việc chi nữa. Nàng nằm mơ màng, cách chẳng bao lâu, bỗng nghe trong thành tiếng la vang vầy, tiếng trống hồi inh ỏi. Nàng giựt mình, lồm cồm ngồi dậy lóng tai mà nghe.

Ngoài đường thiên hạ chạy rần rần, nàng không hiểu có việc chi, nên lén con bước xuống đất, rồi lần ra mở hé cửa mà dòm. Đường sá ướt át, mà mặt trăng tỏ rạng soi cảnh vật thấy rõ ràng. Ánh Nguyệt ngó thấy có một tốp đông người ở phía trong thành chạy ra, không hiểu tại họ mệt hay họ sợ, mà người nào người nấy đều thở hào hển. Chừng họ chạy ngang qua nhà, Ánh Nguyệt muốn kêu hỏi thăm, mà chưa kịp hỏi, bỗng có một người trong đám ấy kêu lớn rằng: "Hai a! Bớ Hai! Cháu thức hay là ngủ đó cháu?"

Ánh Nguyệt biết tiếng ông ba Cửu là người ở gần, nàng không còn ái ngại chi hết, nên vùng dở cửa chun ra và nói rằng: "Dạ, cháu thức đây. Bác kêu chi vậy bác? Có việc chi mà trong thành nổi trống quân …"

Nàng nói chưa dứt câu, thì ông ba Cửu nói tiếp rằng: "Có giặc! Có giặc! Chạy trốn đi cho mau, kẻo chết bây giờ". Nàng nghe mấy lời thì kinh tâm thất sắc, bủn rủn tay chơn, muốn hỏi nữa, mà ông ba Cửu đã chạy xa rồi, nàng hỏi không kịp. Nàng chắc lưỡi nói có ba tiếng: "Trời đất ôi!", rồi dở cửa chun vô nhà hai tay xốc bồng lấy con mà chạy ra ngoài sân nữa.

Lúc ấy thiên hạ chạy tới càng đông hơn nữa: kẻ mang gói, người cỏng con, kẻ dắt cha, người dắt vợ, ông già lụm cụm trợt té bò càn, con nít lao nhao sợ khóc thút thít. Ánh Nguyệt thấy vậy càng thêm kinh hãi, nên bồng con nhập vào đám đông mà chạy theo họ, không biết chạy đi đâu, không kịp đem vật chi theo hết.

Người đời nay ai nghe nói "Giặc Khôi" thì cũng tưởng là giặc chòm giặc khóm, tùng tam tụ ngũ rồi nổi lên đặng cướp giựt của lương dân, hoặc khuấy rối trong thôn xã. Có người không rõ căn nguyên lại khinh khi Lê Văn Khôi đến nỗi con hư thì mắng nó là đồ "Ngụy Khôi đầu thai" coi Khôi như người nghịch của mình, tưởng Khôi là một tên đê tiện.

Đã biết người viết tiểu thuyết không nên giành nghề với người chép sử ký. Nhưng vì giặc Khôi có can thiệp với những người thuộc trong bộ tiểu thuyết nầy, bởi vậy dầu không muốn cũng nhắc sơ truyện giặc Khôi cho độc giả dễ hiểu.

Ai có đọc Việt Nam sử ký thì cũng đều biết, lúc gần hết thập bát thế kỷ chúa Nguyễn bị binh Tây Sơn thâu đoạt giang san; Định Vương với Đông Cung đều bị Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ bắt giết hết. Nguyễn Phước Ánh, là cháu Định Vương, chiêu mộ anh hùng, viện binh Pháp Quốc, xung đột với Tây Sơn trót 24 năm. Đến năm tân dậu (1801) Nguyễn Phước Ánh mới lấy đô thành Phú Xuân (Huế) lại được rồi qua năm sau lên ngôi vua, xưng hiệu là Gia Long.

Tuy vua Gia Long có cậy sức ngoại bang giúp, song ngài thâu phục cơ phục nghiệp của chúa Nguyễn lại được, nhứt là thống nhứt sơn hà từ Nam chí Bắc, thiệt phần nhiều là nhờ công lao tài cáng của các đứng anh hùng nghĩa sĩ trong nước là mấy ông: Đỗ Thanh Nhơn, Châu Văn Tiếp, Tôn Thất Hội, Võ Tánh, Nguyễn Huỳnh Đức, Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt, Lê Chất, Nguyễn Văn Trương, Võ Duy Nguy v.v.

Vua Gia Long trị vì được 18 năm. Lúc ngài gần băng thì những vị khai quốc công thần lần hồi đã chết hết rồi, duy còn có một ông Tả Quân Lê Văn Duyệt, đương làm chức Nam Thành Tổng Trấn mà thôi. Ngài mới triệu quan Tả Quân về kinh mà thương nghị việc lập hoàng Thái tử để nối ngôi cho ngài. Ngài tỏ ý muốn lập ông Hoàng Đảm. Ông Lê Văn Duyệt không vừa lòng, ông muốn lập con của Đông Cung Cảnh, nên ông tâu rằng: "Đích tôn thừa trọng". Vua phán rằng con của Đông Cung Cảnh còn nhỏ, không thế cầm quyền cả được, mà ông Hoàng Đảm thì lớn tuổi, lại tư chất thông minh, ham học, hay làm, nên vua không nghe lời Tả Quân, nhứt định lập ông Hoàng Đảm.

Ông Lê Văn Duyệt không dám cải, song ý ông không vui. Vua sợ ngày sau ông không phục ông Hoàng Đảm rồi sanh rối, nên phải bắt ông Hoàng Đảm làm con nuôi ông Lê Văn Duyệt.

Đến năm kỷ mão (1819) vua Gia Long băng. Ông Lê Văn Duyệt hay tin lật đật về kinh mà chịu tang. Song về triều ông không thèm yết kiến Đông Cung, làm cho Đông Cung phải cà rà trước cung Thái Hậu mà chờ chực. Vì ông không dám cãi di chiếu nên cực chẳng đã ông phải tôn Đông Cung Đảm lên ngôi, xưng hiệu là Minh Mạng, nhưng mà tôn vương rồi, thì ông bỏ đi Gia Định liền, không chịu chầu vua.

Ông Lê Văn Duyệt đả không phục vua Minh Mạng rồi, mà đến chừng ông hay tin vua hãm hại vợ con của Đông Cung Cảnh, thì ông càng bất bình, không thèm kể triều đình nữa. Ở trong Gia Định ông hoành hành, muốn làm việc gì tự ý ông định, không cần tâu cho vua hay. Ông cho tàu ngoại quốc vô ra buôn bán thong thả, ông cho phép mấy linh mục đi truyền đạo Thiên Chúa, ông sai sứ qua giao hảo với Miến Điện, ông lãng bảo hộ nước Cao Mên, ông phá rừng lấy cây đóng chiến thuyền, ông bắt dân đào kinh Vĩnh Tế, rồi tích trử lương thực tính đi đánh Xiêm La, làm cho vua Xiêm sợ phải đem lễ vật tấn cống.

Vua muốn rõ việc hành tàng của ông, mới sai Huỳnh Công Lý là cha của vị vương phi, vào lãnh chức Nam Thàng Ký Lục để thám dọ tình hình. Lúc ấy trong Gia Định chưa phân tỉnh, nên trên thì chức Tổng Trấn, dưới thì chức Ký Lục coi việc thâu thuế, điền lính. Huỳnh Công Lý, là cha của một vị vương phi, vào lãnh chức Nam Thành Ký Lục để thám dọ tình hình. Huỳnh Công Lý ỷ thế cha vợ vua không ai dám làm tội, nên hà khắc nhơn dân. Ông Lê Văn Duyệt bắt hạ ngục rồi chạy sớ về kinh cho triều đình định tôi. Ông Lê Văn Duyệt biết trước hễ giải về kinh thì vua tha, bởi vậy ông chém Huỳnh Công Lý rồi gởi cái đầu về Huế.

Vua Minh Mạng nghĩ công khai quốc, lại vị tình thượng phụ, nên trót mấy năm trường quan tả quân khinh dể triều đình thái thậm, nhưng mà ngài cứ dằn lòng mà chịu, không nỡ bắt tội. Đến chừng chém tới Huỳnh Công Lý thì ngài giận quá, ngài mới trù hoạch kế sách mà trừ quan Tả Quân. Cái kế sai người vào Nam Thành ăn cắp ấn của tổng trấn là kế hay lắm, rủi thay thằng ăn trộm bị bắt nên lậu mưu, hết làm chi được. Mà quan Tả Quân thiệt cũng là một đứng trí lược ít ai bì kịp. Các quan xin tra vấn thằng ăn trộm coi ai xuối nó đi ăn cắp như vậy. Quan Tả Quân nói rằng: "Tra vấn làm gì? Nó khai ra càng thêm xấu chớ có ích lợi chi đó. Đem chém phứt đi". Các quan phải vưng lịnh chém liền.

Bởi các cớ bày giải trước đó nên vua Minh Mạng không ưa quan Tả Quân, mà quan Tả Quân cũng không ưa vua Minh Mạng.

Đến ngày 30 tháng 7 năm nhâm thìn (1832), quan Tả Quân Lê Văn Duyệt mất lộc. Vua liền bãi chức Nam Thành Tổng Trấn, chia đất Gia Định ra làm sáu tỉnh và đặt chức Tổng Đốc, Tuần Phủ, Bố Chánh, Án Sát, Lãnh Binh để cai trị mỗi tỉnh.

Thành Gia Định thuộc vào tỉnh Phan Yên. Vua sai ông Nguyễn Văn Quế làm Tổng Đốc, ông Bạch Xuân Nguyên làm Bố Chánh, ông Nguyễn Chương Đạt làm Án Sát.

Vã Bạch Xuân Nguyên ngày trước có giúp việc với quan Tả Quân, nhơn vì có tánh tham lam gián tà, nên quan Tả Quân cách chức đuổi về kinh. Anh ta về Huế lập mưu thiết kế thế nào không biết, mà triều đình lại trọng dụng, rồi chừng nghe tin quan Tả Quân mất, vua lại phong tới chức Bố Chánh tỉnh Phan Yên và giao mật chỉ dạy vào tra xét các việc riêng của quan Tả Quân làm khi ngài còn sanh tiền.

Bạch Xuân Nguyên vừa tới Gia Định thì tra xét lăng xăng, đòi hỏi chứng cớ, bắt những người thủ hạ và người tâm phúc của quan Tả Quân mà hạ ngục hết thảy.

Vã quan Tả Quân Lê Văn Duyệt là một vị khai quốc công thần, trót 15 năm trời trải nắng dầm mưa, xông tên lướt đạn mà giúp vua Gia Long thâu phục giang sơn cũ.

Đã vậy mà ngài làm chức Tổng Trấn đất Gia Định gần 20 năm, thi ân bố đức, chánh trực công bình, trong sạch, kẻ tà khiếp oai, ngoài lân bang nễ mặt, bởi vậy từ quan chí dân chẳng ai mà chẳng kính phục yêu mến. Nay ngài vừa mới mất mà Bạch Xuân Nguyên muốn làm nhục thinh danh phẩm giá của ngài, nên kiếm chuyện tra xét, bởi vậy ai nghe cũng đều tức giận, mà nhứt là bọn thủ hạ của ngài lấy làm oán trách, ứa mật sôi gan không thế dằn được.

Trong đám thủ hạ có Lê Văn Khôi là người võ nghệ cao cường, làm quan tới chức Phó Vệ Úy, mà cũng bị Bạch Xuân Nguyên bắt giam vào ngục nữa. Khôi là nguời gốc ở tỉnh Cao Bằng, ngoài Bắc Kỳ thiệt tên là Nguyễn Hữu Khôi. Vì ngày trước anh ta dấy binh làm loạn, bị quan quân đánh đuổi, anh ta yếu thế cự không lại, mới chạy vào Thanh Hoá, may gặp quan Tả Quân Lê Văn Duyệt, anh ta ra xin đầu thú. Quan Tả Quân thấy Khôi có tài, bèn xin với vua Gia Long tha tội, rồi ngài nhận làm con nuôi, đổi họ lại mà kêu là Lê Văn Khôi, và đem về Gia Định tin dùng, cho làm quan lần lần phong đến chức Phó vệ úy.

Lê Văn Khôi bị Bạch Xuân Nguyên bắt giam trong ngục, chẳng phải là sợ tội nên kiếm thế thoát thân, ấy là vì giận Triều đình vội quên công lao của đứng khai quốc đại thần, đã không kính trọng bực tiền hiền, lại còn dám cả gan kiếm chuyện làm nhục. Khôi hỏi những người trong ngục vậy chớ ai dám lấy máu mà rửa hờn cho quan Tả Quân hay không? Chẳng những bọn thủ hạ của quan Tả Quân mà thôi, thậm chí lính coi ngục phần nhiều cũng tình nguyện theo Khôi, quyết ra sức anh hùng đặng trừng trị kẻ vong ân bội nghĩa.

Lê Văn Khôi thấy dân tâm dường ấy lấy làm đắc chí, nên khắc kỳ rồi đến đêm 18 tháng 5 năm quí tị (1833) mới giựt khí giái phá cửa khám dắt nhau ra hết. Khôi cầm đầu kéo dân đi riết lại vây dinh quan Bố Chánh Bạch Xuân Nguyên, quyết bắt giết mà rửa hờn. Bạch Xuân Nguyên kinh hãi bỏ chạy ra ngoài trốn. Khôi kiếm không được thì giận quá, nên bắt giết hến cả nhà Bạch Xuân Nguyên.

Khôi lại nghi cho Bạch Xuân Nguyên chạy qua dinh quan Tổng Đốc, bèn kéo quân qua đó mà kiếm nữa.

Quan Tổng Đốc Nguyễn Văn Quế nghe quân báo rằng Lê Văn Khôi muốn làm dữ nên vây quan Bố Chánh, thì ngài lật đật đem quân đến cứu. Đi nửa đường gặp bọn Lê Văn Khôi kéo qua. Khôi lầm tưởng quan Tổng Đốc là Bạch Xuân Nguyên, nên xốc tới đánh giết quan Tổng Đốc với bọn tùy tùng không còn sót một người.

Người ở trong thành thảy đều kinh hãi; bực quan lại sợ Khôi không dung, nên chạy trốn chẳng nói làm chi, thậm chí bực bình dân chẳng hề dám binh ai bỏ ai. Mà thấy quan Tổng Đốc bị giết cũng sợ liên lụy, nên dắt vợ cõng con kéo nhau mà chạy.

Ông ba Cửu kêu Lý Ánh Nguyệt mà biểu chạy đó là chạy giặc nầy, giặc Lê Văn Khôi rửa nhục cho quan Tả Quân. Giặc anh hùng vì ân nghĩa, vì phẩm giá mà nổi lên, chớ không phải là muốn cướp giựt của lương dân, hay là muốn khuấy rối trong xã hội.

Lê Văn Khôi phá ngục mà ra, sơ tâm quyết giết cho được Bạch Xuân Nguyên mà rửa hờn cho Tả Quân chớ không phải muốn sát hại Nguyễn Văn Quế. Đến chừng giết lỡ quan Tổng Đốc rồi biết mình giết lầm, bề nào cũng chẳng khỏi tôi bội phản, nên phải làm luôn, truyền cho người trong đảng tìm mà bắt cho được Bạch Xuân Nguyên, đừng để cho nó thoát về kinh.

Dân đáo soát, đến sáng mới gặp Bạch Xuân Nguyên đương ngồi chồm hổm tay chơn run lập cập, trong đám bắp ở phía sau đình, bèn bắt trói đem nạp cho Khôi. Còn quan Án Sát với quan Lãnh Binh thấy binh lính phần nhiều đều theo Khôi hết thảy, thế Khôi mạnh mẽ không dám chống cự, nên trà trộn với dân thoát khỏi thành rồi trốn đi mất.

Khôi thấy mặt Bạch Xuân Nguyên thì lửa giận phừng phừng, mà rồi thấy Nguyên run rẩy sợ chết, thì lấy làm khinh bỉ, không thèm mắng nhiếc chi hết, cứ biểu nấu sáp rồi bắt Bạch Xuân Nguyên lăng đèn đem để tế Tả Quân.

Tế lễ xong rồi, Khôi mới hội chư tướng mà thương nghị việc thâu phục 6 tỉnh và việc ngăn đón binh triều. Chư tướng đồng cử Lê Văn Khôi làm Đại Nguyên Soái. Khôi nhận chức, mới sắp đặt binh cơ, phong cao:

Thái Công Triều với Lê Đắc Lực quản trung quân, Nguyễn Văn Đà với Nguyễn Văn Tông quản tiền quân, Dương Văn Nhã với Huỳnh Nghĩa Thơ quản tả quân, Võ Vĩnh Tiền với Võ Vĩnh Tài quản hữu quân, Võ Vĩnh Lộc với Nguyễn Văn Bột quản hậu quân, Lưu Tín với Trần Văn Tha quản thủy quân, Nguyễn Văn Tâm với Nguyễn Văn Chơn quản tượng quân.

Đại Nguyên Soái Lê Văn Khôi lại đặt đủ quan văn để chuyên việc cai trị, tổ chức rành rẽ như một triều đình ở trong đất Gia Định. Sắp đặt an bài rồi, Khôi mới sai Thái Công Triều dẫn binh đi thâu phục các tỉnh. Trong 6 tỉnh ai cũng mến đức quan Tả Quân, mà ai cũng biết Lê Văn Khôi, nên Thái Công Triều đi đến chỗ nào quan sở tại cũng qui thuận, chẳng ai chống cự, bởi vậy Lê Văn Khôi lãnh chức Đại Nguyên Soái mới một tháng thì 6 tỉnh trong đất Gia Dịnh đều thuộc về trong tay hết.

Triều đình được tin Lê Văn Khôi giết quan trấn Gia Định rồi điều binh khiển tướng thâu phục các tỉnh, thì sợ nếu để diên trì, thế Khôi càng thêm mạnh, ắt khó mà trừ được, bởi vậy vua Minh Mạng liền sai Tống Phước Lương làm Thảo Nghịch tả tướng quân, có Nguyễn Xuân làm Tham Tán và sai Phan Văn Túy là Thảo Nghịch hữu tướng quân, có Trương Minh Giảng làm Tham Tán, hiệp với Bình Khấu tướng quân Trần Văn Năng, rồi người lãnh thủa binh, người lãnh bộ binh, người lãnh tượng binh, kéo vào đánh Lê Văn Khôi mà thâu đất Gia Định lại.

Lê Văn Khôi biết trước hễ mình độc lập thế nào triều đình cũng không nhịn, nhưng mà đến chừng nghe binh triều sắp kéo vô thì trong lòng có hơi lo, bởi vậy mới sai người đi các tỉnh chiêu tập những nghĩa sĩ anh hùng để làm trảo nha mà chống cự với binh triều.

Dựa mé sông Vũng Gù, thuộc trong phủ Tân An, tỉnh Định Tường, có một xóm không đông cho lắm, đếm hết thảy được có chín cái nhà, mà ở giữa xóm có một tòa nhà lớn tốt hơn hết, ở trong làng người ta kêu là nhà ông Chấn.

Nhà ông Chấn cất day cửa xuống mé sông, mà trước cửa ông lại trồng cây leo cặp làm hàng rào kín mít, dường như ý ông không muốn quan làng dòm thấy tài sản của ông, hoặc không muốn ngoại nhơ hiểu biết việc gia đình của ông vậy. Phía sau hè ông có lập một thớt vườn gần một mẫu, trồng cau ngay hàng ngay lối mà giữa liếp cau chỗ thì ông trồng xen ổi, chỗ thì ông xen trầu. Phía ngoài ông lại trồng mấy hàng dừa xiêm bao vòng, rồi ngoài nữa ông mới trồng tre gai, đặng chận kẻ gian không cho chun vô mà bẻ trộm cau, hoặc hái trộm ổi của ông được.

Nhà lớn ở giữa, bên tay mặt có một cái chuồng nhốt hơn một chục con trâu, bên tay trái có một cái lẫm chứa gần ba ngàn giạ lúa. Sân thì lớn mà không trồng bông hay là trồng kiểng chi hết, chỗ thì để trống đặng làm sàn đạp lúa, chỗ thì trồng rau hún, bạc hà để ăn cá, nấu canh.

Ông Đàm Tự Chấn là chủ nhà nầy tuổi đã chừng năm mươi lăm rồi, mà vóc vạc vậm vỡ, sức lực mạnh mẽ, ông làm xốc vác chẳng thua gì trai 25 tuổi. Ông góa vợ đã 20 năm rồi, chẳng hiểu tại ông thương bạn xưa hay tại ông sợ cưới vợ khác thêm miệng ăn, mà bấy lâu nay ông không chịu chấp nối. Ông không có con trai, chỉ có hai đứa con gái mà thôi. Con gái lớn của ông tên là Đàm Kim Huê, lúc nầy đã được 33 tuổi rồi mà chưa chịu lấy chồng. Còn con gái nhỏ tên là Đàm Kim Diệp, 26 tuổi, có chồng rồi lại có một đứa con trai được 6 tuổi.

Ông Đàm Tự Chấn có học nho chút đỉnh, mà ở đời ông tập tánh ham làm giàu, chớ ông không ưa thú thanh nhàn, bởi vậy ông có cơm tiền nhiều rồi, mà ông cũng cứ lăn lốc theo nghề nông, có khi thiếu bạn ông ra ruộng cầm cày, có lúc rảnh rang ông vô vườn mà bồi liếp. Ông thủ phận làm ăn, chẳng hề cậy mượn ai, mà cũng chẳng hề gây gổ với ai, chẳng hiểu tại sao ông sợ quan sợ làng, dầu quan làng làm quấy đi nữa ông cũng không dám cãi, mà còn cho là nói đúng làm phải.

Hai nàng con gái của ông dung nhan đều đẹp đẽ, tánh nết đều hiền lương, mỗi ngày cứ lúc thúc ở trong nhà lo may áo nấu cơm tuy là con nhà giàu, không ỷ của mà hà hiếp tôi tớ.

Tuy nói tánh hai nàng đều hiền lương nhưng mà có chỗ không giống nhau: Kim Huê thì hòa huỡn chẫm rãi, những tôi tớ trong nhà dầu thương đứa nào cũng không tỏ cho nó biết. Còn Kim Diệp thì nóng nảy hốt tốc hễ trái ý thì nói liền, không chịu dằn lòng, hễ thương ai thì tỏ ngay không biết dè dặt.

Bởi tánh nết Kim Diệp như vậy, nên ngày trước nàng đi cúng chùa về dọc đường bị ăn cướp chận ghe mà bắt. Nàng than trời trách đất, tưởng chút thân bồ liễu đã phải gảy nhánh lìa hoa, may đâu có một vị tráng sĩ, cũng một tuổi với nàng, tên là Vương Thể Hùng. Người võ nghệ cao cường tánh tình khẳng khái gặp nàng bị nạn bèn đánh ăn cướp chạy hết mà cứu nàng, rồi hỏi nàng ở đâu mới đưa nàng về tới nhà. Đàm Tự Chấn nghe con thuật chuyện ấy lại thì ông cảm mến ân đức của Thể Hùng, nên lật đật lấy 5 nén bạc mà đền ơn đáp nghĩa. Thể Hùng không chịu nhận của ấy, liền từ rồi xuống ghe mà đi. Đàm Tự Chấn đền ơn không được, ông lấy làm ái ngại, nên chạy theo hỏi thăm quê quán tên họ thì Thể Hùng nói mình ở Bến Lức rồi chèo ghe đi mất.

Kim Diệp cảm nghĩa đêm nào nằm trong phòng một mình vắng vẻ, nàng cũng nhớ ơn nhơn, nhớ riết rồi nàng lại động tình, lần lần sanh bịnh tương tư ăn ngủ không được. Chưa đầy một tháng mà tinh thần mờ mệt, hình vóc ốm o, ngồi hay ngó sững trí lảng lơ, nằm hay mơ màng lòng lạnh ngắt.

Đàm Tư Chấn mắc lo ruộng, vườn, trâu, lúa, không có giờ mà dòm ngó đến con, bởi vậy Kim Diệp ốm ông không hay, Kim Diệp sầu ông không biết. Một đêm nọ, lúc canh ba, Kim Huê thức dậy thấy em đương ngồi ngó đèn mà nước mắt rưng rưng, biết em có tâm bịnh, bèn lấy lời dịu ngọt mà dọ ý. Kim Diệp đau đớn trong lòng mà không thố lộ ra được thì lấy làm khó chịu, bởi vậy vừa nghe chị hỏi thì nàng khóc mướt, rồi ngồi khỉ khăn tỏ nỗi tương tư cho chị nghe. Nàng nói rằng chẳng hiểu tại ai xui khiến mà từ ngày Vương Thể Hùng cứu nàng rồi, đêm nào nằm nhắm mắt cũng thấy hình dạng Thể Hùng trước mặt hoài, nàng muốn làm lơ lại càng thấy thường hơn, nàng muốn giả quên lại càng nhớ nhiều nữa. Nàng lại nói nếu nàng không kết tóc trăm năm ngõ đền ơn đáp nghĩa cho Thể Hùng được, thì chắc nàng phải buồn rầu mà chết.

Kim Huê dùng lời ngon ngọt mà khuyên giải em và hứa sẽ nói giúp với cha đặng cho người đi tìm Thể Hùng mà tính việc giai ngẫu.

Sáng bữa sau Kim Huê vì thương em, sợ em mang bịnh, mới thỏ thẻ tỏ tâm sự của em cho cha nghe, và xin cha vui lòng mà định chữ vu qui cho em, trước tròn nghĩa tròn ân, sau khỏi sầu khỏi não. Đàm Tư Chấn nghe nói chuyện đó thì ông giận Kim Diêp làm con gái không biết trọng danh tiết, cha mẹ không định mà dám trộm nhớ thầm yêu con trai, bởi vậy ông châu mày xụ mặt mà đáp rằng: "Thứ đồ hư, nó chết đau thì chết cho rảnh. Làm con gái mà muốn làm nhục tông môn, thì sống càng thêm xấu chớ có ích gì". Kim Huê thấy cha giận thì không dám nói nữa. Ông ngồi lặng thinh ngó ra sân một hồi rồi nói tiếp rằng: "Không được, bộ thằng đó tao coi nó dữ tợn lắm, chớ không phải là đứa hiền lương. Tao có kén rể là kén đứa biết lo mần ăn, chớ kén đứa phóng tù buông lung mà làm gì. Đã biết Thể Hùng nó cứu con Kim Diệp, thì tao mang ơn nó, mà mang ơn thì tao mang ơn, tốn hao bao nhiêu tao cũng không nại, chớ gả con cho nó sao được".

Ông nói dứt rồi đứng dậy đi ra sau vườn.

Kim Huê đem mấy lời ấy mà thuật lại cho em nghe, thì Kim Diệp không dám phiền cha, song nàng đau lòng tủi phận, nên ngồi khóc rấm rức. Kim Huê thấy tình cảnh như vậy thì nàng động lòng, nhưng vì nàng thật thà, không còn lời chi mà khuyên dỗ em nữa, nên nàng ngó em mà khóc, không nói tiếng chi hết.

Kim Diệp rầu buồn bỏ ăn bỏ ngủ, cách vài ngày thì nàng mang bịnh cứ thiếp thiếp hoài. Kim Huê lo sợ, mới khóc lóc năn nỉ với cha, xin cha thuận tình gả Kim Diệp cho Thể Hùng, vì nếu khắn khắn ôm lòng giận Kim Diệp hoài, thì sợ e nó buồn rầu rồi không khỏi tuyệt mạng. Đàm Tự Chấn giận mà cũng thương con, bởi vậy ban đầu thì ông gắt gao, mà chừng thấy con mang bịnh rồi thì ông bối rối, lật đật sai người nhà chèo ghe lên Bến Lức tìm Thể Hùng mời xuống cho ông nói chuyện.

Vả Đàm Tự Chấn là người chơn chất thiệt thà, không môi miếng, bởi vậy Vương Thể Hùng đến nhà thì ông đem việc Kim Diệp tương tư mà tỏ thiệt hết cho Thể Hùng nghe, rồi hỏi Thể Hùng như có bằng lòng thì ông gả Kim Diệp cho.

Thể Hùng ngồi suy nghĩ một hồi lâu rồi nói rằng: "Cháu là con mồ côi, từ nhỏ chí lớn cháu tập tánh giang hồ quen rồi; ở đời cháu ưa làm nhơn nghĩa chớ không ưa hưởng phú quí. Vả bác là một ông phú hộ, còn cháu là một đứa bần hàn. Nay bác thương tình gả con cho cháu, lẽ thì cháu phải lạy mà vưng lời, ngặc vì thuở nay cháu chưa tính lập gia thất, lại cũng không tính lo làm ăn, cháu sợ vào làm rể nhà bác, cháu đã không giúp ích cho bác được, mà lại còn không làm cho bác vui lòng được nữa".

Đàm Tự Chấn mới thấy tướng Thể Hùng một lần đầu, thì ông đã không ưa rồi, ông kêu gả con ấy là bất đắc dĩ ông phải kêu, chớ không phải tự ý ông muốn; nay ông nghe mấy lời ấy nữa thì ông ngẩn ngơ dụ dự, tính ép thì ông không nỡ ép mà tính thôi thì ông sợ nỗi con nên ông không đành thôi. Ông ngồi gãi đầu mà suy nghĩ; ông đo đắn trong lòng thì cái tình thương con nó nặng hơn cái ý riêng của ông, bởi vậy ông trầm ngâm một hồi rồi ông năn nỉ khuyên Thể Hùng thuận tình đặng chi Kim Diệp khỏi thất tình vong mạng. Thể Hùng nghe cái tình của Kim Diệp như vậy thì chàng không nỡ kháng cự, mà nghe ông nói đã cạn lời, chàng không nỡ chối từ, bởi vậy chàng xiêu lòng, chịu cưới Kim Diệp và chịu ở luôn tại đó.

Từ ngày Thể Hùng với Kim Diệp thành hôn rồi thì chồng thương vợ, vợ kính chồng, chẳng hề có một lời chi xích mích. Kim Diệp phỉ nguyền mơ ước, nên đã hết buồn rầu, mà lại được tươi cười. Kim Huê có công cứu mạng em, nàng toại chí nên nàng cũng vui mừng. Duy có ông Đàm Tự Chấn vì tánh ý của Thể Hùng không thích hiệp với tánh ý của ông, nên ông không được vui, bởi vậy ở chung một nhà mà ít khi ông ngồi nói chuyện với chàng rể.

Thể Hùng ở với Kim Diệp đến năm mậu tí (1828) sanh được một đứa con trai rồi chàng nhớ thú giang hồ, nhớ tình bậu bạn nên trong lòng không vui. Kim Diệp thấy chồng ngơ ngẩn, tưởng chồng có chỗ phiền mình, nên theo thỏ thẻ mà hỏi cho rõ duyên cớ. Thể Hùng tỏ thiệt với vợ rằng mình là một trang nghĩa sĩ, tánh khí buông lung, vì lục đục ở nhà hoài nên trong lòng không vui, chớ không có phiền trách chi hết. Kim Diệp biết được tâm sự của chồng rồi thì nàng cười mà nói rằng: "Ngày trước anh cứu em khỏi tay kẻ dữ, sau anh lại cưới em đặng cứu em khỏi buồn rầu. Ơn anh cứu em hai lần, mà em chưa đền đáp cho anh được một lần nào hết, có lý nào em dám ràng buộc làm cho anh bực chí buồn lòng. Anh có buồn thì cứ đi chơi mà giải khuây. Em chẳng phải như đàn bà khác vậy đâu. Em có chồng thì lo trưởng chí cho chồng, ví dầu phỉ chí chồng mà em phải chích bóng cô phòng trọn đời thì em cũng vui, chẳng hề khi nào em phiền trách".

Thể Hùng nghe vợ phân mấy lời hữu tình hữu nghĩa thì lấy làm cảm phục, nên không thèm tính đi giao du nữa. Ngặt vì cái thói giang hồ tập từ nhỏ đã quen rồi, bây giờ không bỏ được, bởi vậy cách chẳng bao lâu Thể Hùng mới nói với vợ và cha vợ đi thăm anh em chơi ít ngày. Ban đầu chàng đi chơi chừng 10 bữa rồi trở về. Lần lần chàng đi tới nửa tháng hoặc hai mươi ngày. Đến sau chàng đi một hai tháng mới về một lần, mà về nhà ở chừng năm mười bữa rồi chàng đi nữa. Có khi chàng lại rước bậu bạn về nhà đãi đằng lưu liên, ban mai uống rượu làm thơ, ban chiều tập luyện võ nghệ, đã không giúp đỡ cho cha vợ trong việc ruộng vườn, mà còn nhọc lòng mệt trí cho ông nữa.

Đàm Tự Chấn phiền trong lòng, mà ban đầu ông làm lơ, không muốn nói ra. Lần lần ông dằn không được nữa, nên ông phải tỏ lời phiền trách. Thể Hùng không dám cãi lẽ với ông, mà chàng cũng cứ đi chơi hoài, song thấy ông bất bình, nên không dám dắt khách về nhà nữa.

Kim Diệp hai vai gánh nặng, một bên thì kính mến cha, một bên thì kính mến chồng, nàng không biết liệu thế nào cho cha với chồng khỏi xích mích, nên cứ theo năn nỉ cha dung thứ chồng đặng phỉ chí giang hồ, rồi lại năn nỉ chồng đừng có cãi lẽ với cha, mà mất niềm hòa khí.

Cảnh gia đình của ông Đàm Tự Chấn, lúc viết truyện nầy thì là vậy đó. Ông thì chuyên lo vườn ruộng, mà trong lòng thì phiền trách Thể Hùng. Thể Hùng thì giao du với chúng bạn, không cần danh lợi. Kim Diệp thì lo nuôi con, lại lo cho cha với chồng khỏi mích nhau. Còn Kim Huê thì lo việc nhà, không tính việc tóc tơ chi hết.

Chú thích