CHƯƠNG THỨ TƯ. Duyên Văn

Cổ nhân có câu: “Được một người tri kỷ, có thể một đời không phải oán hận”, lời ấy có ý cảm khái về nỗi tri kỷ khó tìm. Tri kỷ là biết mình, hai người cùng biết rõ lòng nhau, mình lấy họ làm tri kỷ, họ cũng lấy mình làm tri kỷ. Hai người cùng biết nhau, cho nên cùng cảm nhau. Đã cùng cảm nhau thì sang hèn không biến chí, sống chết không đổi lòng, một lời mà trao, trọn đời vẫn giữ. Ấy tri kỷ sở dĩ khó là vì thế, mà nhất là đương lúc phong trần lận đận, túng đất cùng đường, mà muốn tìm được một người tri kỷ thì lại càng khó lắm. Khách văn chương nặng lòng ôm nỗi bất bình, có tài không gặp, trôi giạt lênh đênh, cảnh ngộ éo le, tâm tình uất ức, tháng ngày lần lữa, chí khí tiêu mòn, người đời thấy những lũ miệng vàng, đường thế gặp tinh phường mắt trắng, bể người man mác, biết mình là ai? Bất đắc dĩ phải tìm bạn ở trong làng phấn son, gặp được thục nữ tình sâu, giai nhân mắt sáng, thương người lưu lạc, trọng kẻ tài hoa, một buổi hàn huyên, áo xanh đầm lệ; ba sinh nguyền ước, máu đỏ chiêu hồn, bên quần hồng, quốc sĩ cúi đầu, cảm lòng luyến ái; trước gương ngọc mỹ nhân chau mặt, xót bạn trầm luân, nhiễu điều bọc lấy giá gương, đồng tâm đồng mệnh ta thương nhau cùng. Ấy Hầu Triều Tôn chung tình với Lý Hương Quân, Vi Si Châu nghiêng lòng với Lưu Thu Ngân là vì thế đó. Mộng Hà với Lê Nương chính cũng như thế; chỉ khác là kẻ thì ngao du ở chốn phồn hoa, người thì lưu lạc đến nơi hoang quạnh, kẻ thì là cô đầu xóm nguyệt, người thì là gái góa buồng thu, tình kia cảnh nọ, cay đắng dường nào, cũng kiếp đắm chìm, chung lòng thương xót. Vậy thì Mộng Hà với Lê Nương sự chung tình khuynh tâm với nhau so với bọn Hầu, Lý, Vi, Lưu, lại chẳng phải gấp lên mười lần ấy sao!

Thương biệt thương xuân, ta là Đỗ Mục, đa sầu đa bệnh, mình giống Thôi Nương. Mộng Hà tuy trộm liếc Lê Nương ở dưới trăng, Lê Nương cũng thừa biết Mộng Hà ở trong cửa. Mộng Hà không thể quên Lê Nương được, Lê Nương dễ có thể quên Mộng Hà sao? Đã không quên nhau tất phải tìm cách để thông tình với nhau. Song hai người bấy giờ tuy mầm tình đã nẩy, sóng tình đã sôi, mà còn vì nhiều lẽ phải e lệ giữ dìn, chưa dám vội đưa nhau vào đường tình được. Chàng muốn tỏ lòng, nhưng e nước chảy vô tình, bẽ bàng biết mấy; nàng toan ngỏ ý, nhưng ngại tường nhà có ngách, tăm tiếng thì sao? Cờ lòng phất phới, một lối như nhau; tơ tình vấn vương, đôi nơi chẳng khác. Gác gấm bóng người, song thơ tiếng học, như liền như cách, trong gang tấc lại gấp mười quan san. Rắp lên cung Quế, hãy chờ mượn búa Ngô Cương; muốn đến non Bồng, còn đợi thuận buồm Vương Bột. Dưa thong thả tới mùa sẽ chín, mía dần dà đến gốc mới ngon. Thế là hai tình do tan mà hợp, từ nông đến sâu, dần dần đến cái lúc khăng khít keo sơn, kể cũng phải tốn nhiều công lắm. Lá thắm cạn dòng, chim xanh dứt nẻo, mối manh tin tức, chỉ nhờ ở ngòi bút mảnh giấy mà thôi.

Bóng chiều phai nhạt, sương tối mịt mờ; hoa rụng đầu cành, gió bay tràng áo. Non xuân xanh biếc, dòng nước trong veo, hình non đảo ngược dưới dòng sâu, sọng động rung rinh, vẽ ra cái cảnh thật là kỳ diệu. Mấy lớp nhà tranh, ngọn khói bốc lên nghi ngút, làm trò múa rối trên từng không. Bên sườn núi, ngoài bãi sông, anh tiều gánh củi, cậu mục gõ sừng, vừa đi vừa hát nghêu ngao, như điểm xuyết thêm cho phong cảnh. Bên nhịp cầu mấy gốc cây già, cành cây như vẽ, chim hôm về đậu, xào xạc kêu ran, tựa hồ như bảo ai rằng: “sương lạnh trời chiều, về đi kẻo tối”, khách qua đường nghe tiếng, đố ai không trạnh lòng. Cảnh vật bốn bề, thật là một bức tranh “cảnh chiều nhà quê” tuyệt đẹp. Qua cái cầu đi sang phía tây, trên dậu hoa dâm bụt, thấy lộ ra một góc tường vôi, nhà con một nếp, cây bọc bốn bề, cũng phảng phất có cái thú rừng, suối, ấy là lớp nhà sau của họ Thôi đó. Đôi cánh kiền khôn, song then suốt buổi. Bên trong cái cổng có một cái vườn nhỏ trồng rau, trông cũng tốt tươi. Qua cái vườn thì đến lớp nhà con, ấy chính là phòng sách của Mộng Hà. Bấy giờ ở trên cầu có một người đương đi, chân bước vội vàng, vành mũ thỉnh thoảng lại đụng vào cành cây lạt chạt, trông lớp nhà nọ, mà giảo bước về. Ấy là ai? Ấy là ai? Chẳng phải là Mộng Hà ư? Mộng Hà đi đâu về? Chàng ở trường học về đó. Ở trường về sao chàng đi đứng vội vã thế? mặt mũi ngơ ngác thế? Chim hót sương sa, cảnh chiều đẹp thế, sao chàng lại chẳng hãy dừng bước lại ở dưới bóng tà dương một lát mà ngắm trông phong cảnh bốn bề? Số là chàng dạy học, suốt ngày mỏi mệt, đương muốn nghỉ ngơi; lại thêm tơ tình vướng vít, nỗi lòng ngổn ngang, ba thu họp một ngày giằng giặc; trước án nằm khàn, ngâm thơ, đọc sách, còn có thể giải sầu tiêu muộn, chứ những cỏ nội hoa ngàn, mọc bên đường cái, đã đâu khiến chàng phải động lòng.

Đẩy cổng bước vào, nhà không lẳng lặng, thằng nhỏ đâu gọi cũng không thưa. Ngày thường Mộng Hà đi ra trường vẫn khóa cửa nhà sách lại mà giao thìa khóa cho thằng nhỏ; hôm nay chàng về đã thấy cánh cửa ngỏ sẵn là cớ làm sao? Bước chân vào nhà, trông thấy cái hiện tượng trong nhà, càng làm cho chàng không thể không sinh lòng thác ngạc. Sách vở trên án đều thấy thay đổi cả vị trí, kiểm xem thì không mất gì mà duy có tập thơ “Hồng Lâu ảnh sự” thì sớm đã không cánh mà bay, tìm lục mãi cũng không thấy đâu. Trông xuống dưới đất thì thấy một đóa hoa trà my đã héo nhưng hãy còn thơm, cầm ngắm nghía xem thì thấy ở cuống hoa có một lỗ nhỏ, nhận ra đích là vết trâm cài. Chàng giật mình nghĩ ra mà rằng: “Vào nhà này chắc là Lê Nương! Lê Nương biết thơ, cho nên mượn tập thơ của ta về đọc. Bông hoa rơi lại đó, hữu ý chăng? vô ý chăng?” Chàng nghĩ thế rồi vừa mừng vừa sợ lại vừa ngờ, trong quả tim sóng máu dập dờn, lưới tình lại quấn chặt thêm vào lượt nữa.

Cửa sổ tối mù, ngọn đèn sáng tỏ. Mộng Hà đương cầm bông hoa tàn mân mê nghĩ ngợi, thì chợt thằng nhỏ bước vào phòng, Chàng hỏi rằng: “Mày đi đâu về thế? Mở cửa làm gì sao không khóa lại, lỡ có kẻ gian lén vào thì đồ đạc trong này phỏng có còn được nữa không?” — Thàng nhỏ nói: “Con có mở cửa đâu!”

Chàng nói: “Lạ nhỉ! ta đi thì thìa khóa ta giao cho mày, ta về đã thấy cửa ngỏ rồi, nếu mày không mở thì ai mở, mày có biết không?” — Thằng nhỏ nói: “Trưa hôm nay cụ sai con vào thành mua sắm, con giao thìa khóa cho con Thu; lúc đi thấy cửa vẫn khóa chặt khăng khăng, còn sau đó thì con không được biết”. Chàng lại hỏi: “Con Thu là ai?” — Thằng nhỏ nói: “Là con hầu của mợ Lê con.” Chàng không nói nữa rồi bảo thằng nhỏ lui ra. Chợt lại gọi mà dặn rằng: “Thôi mày đừng nói lôi thôi gì với con Thu nữa nhé.” Thằng nhỏ vâng rồi đi ra. Vừa ra đến hiên trước, gặp con Thu, thằng nhỏ liền lại gặng hỏi về chuyện mở cửa. Con Thu nói: “Thìa khóa mợ lấy đấy, ai mở cửa thì ta biết đâu! Hay là mợ mở cũng nên đấy.” Thằng nhỏ lại đem lời Mộng Hà dặn đừng nói gì bảo với con Thu và bảo con Thu chớ có nói gì đến tai mợ nữa. Con Thu tai quái, nghe thằng nhỏ dặn thì cũng ừ ào, rồi lại vào nói hết cả với Lê Nương. Bấy giờ Lê Nương đương ngồi tựa song the, cầm quyển thơ của Mộng Hà kề ở dưới đèn mà đọc, chợt nghe câu chuyện ấy, bất giác sửng sốt giật mình. Nguyên khi nàng mượn quyển thơ ra, cũng sợ chàng về thấy mất mà vặn hỏi thằng nhỏ, nên mới bỏ bông hoa lại đấy để chàng biết là nàng lấy mà im lặng đi, không ngờ chàng còn lôi thôi thế. Nàng lại lo rằng không biết chàng đã nói chuyện mất sách với thằng nhỏ chửa; nếu đã nói mà thằng nhỏ nói với con Thu thì còn không ngại, chỉ sợ nó lại bép sép mà đến tai ông cụ thì làm thế nào?..... Ta khờ quá rồi! Ta tưởng hắn là người có ý, chứ biết đâu lại thế? Đó rồi nàng bởi yêu mà nên giận, giận nên hối, hối nên sợ, chỉ trong chốc lát mà bể óc lô xô không biết mấy đợt sóng, tấc lòng bối rối không biết mấy vòng tơ, gập sách thở dài, nhìn đèn ngồi lặng. Một lúc nàng lại nghĩ rằng: “Điều đó thật ta lo xa quá! Mộng Hà là một người đa tình, tất chàng thấy hoa mà hiểu ý, chắc chả còn nói với thằng nhỏ nhiều lời.” Bèn lại gọi con Thu hỏi rằng: “Thằng nhỏ nó có còn nói gì với mày nữa không?” — Con Thu nói: “Không”. Bấy giờ nàng mới yên lòng; bèn lại như lời Mộng Hà dặn thằng nhỏ mà dặn con Thu rằng: “Thôi từ rầy mày chớ được bép sép gì với thằng nhỏ, bảo không nghe thì phải đòn đấy.” Con Thu vâng lời.

Một bình nước nguội, nửa đỉnh hương tàn; quán khách ngồi nhàn, chẳng qua đến thế. Bấy giờ trăng mới dòm song, gió thanh lọt cửa, Mộng Hà khêu ngọn đèn ngồi đợi Bằng lang. Bằng lang đến, chàng dạy học xong, lấy một phong thư đưa cho Bằng lang mà rằng: “Con cầm cái này về đưa mợ nhé; và nhắc với mợ: nợ cũ Hồng Lâu, liệu phải trả đi cho xong”. Bằng lang không hiểu ý nói, đinh ninh nhớ lời thầy dặn và cầm phong thư về nói với Lê Nương. Lê Nương tay tiếp phong thư, nỗi mừng khôn siết; tai nghe lời nói, ý hiểu đã thừa. Nàng bèn rút trâm bóc thư, khêu đèn ngồi đọc. Thư rằng:

“Mộng Hà chẳng may, mười năm lắng đắng, ba tháng long đong; gió sớm trăng chiều, ném chén ngọc giã từ chốn cũ; sông xuân sóng biếc, thả thuyền lan giạt đến bên trời. Ơn trên lượng cả, đoái kẻ tài hèn; sừng gót muông lân, cháu bé giao cho dạy bảo; gió mưa cánh én, cành cao được chỗ nương nhờ; thấm thoắt hai tuần, thù tiếp những cảm lòng trưởng giả, ê a mấy chữ, báo đền chưa thỏa dạ thư sinh; xem bề đãi khách, mỗi ngày càng một ân cần; khiến kẻ cùng đường, đến chết hãy còn cảm kích. Kế nghe lời nói con hầu, riêng đội ơn lòng bà chị; gió bay bông liễu, khen thầm Đạo Uẩn tài cao; mưa đập cành lê, xót nỗi Văn Quân mệnh mỏng. Cũng bởi thương con thơ ấu, để ý chăm nom, cho nên vì kẻ bơ vơ, đem lòng săn sóc. Ra đâu tài mọn, nỗi lòng riêng thẹn cùng ai; lại khóc đêm nay, vạt áo mong gì ráo lệ; lạnh lẽo nhìn trăng trước cửa, buồn phận ngửa nghiêng; ngậm ngùi trông bóng trong gương, thương duyên lỡ dở; song thưa bóng chiếc, nỗi buồn ai có khác chi ai; bèo giạt mây trôi, đường thế nợ bao giờ hết nợ; trăng trong có ý, soi vào cảnh mộng bâng khuâng; hoa rụng im hơi, lần khắp cành không trơ trụi; gang tấc Bồng Sơn gần gặn, nào dễ đâu giáp mặt hoa đào; nghìn trùng ma kiếp nặng nề, mong gì được nối duyên hương lửa. Than ôi, mấy trận khóc hoa hôm ấy, cùng chung nhau một tấm si tình; ba sinh tạc đá nguyền xưa, mong kiếp khác được tròn hảo mộng. Ta vốn chôn không hết tủi, việc tủi càng thêm; ai đương tát chẳng vơi sầu, đường sầu lạc đến. Quạnh quẽ sân không đêm trước, từng trộm xem mưa ướt hoa lê; lạnh lùng quán vắng hôm nay, nào ngỡ được tiên dời gót ngọc; đâu tá trên yên cuốn sách, bạn cắp sầu về; này đây mặt đất bông hoa, ta thêm nhớ khổ. Tin tức muốn khơi thông đôi ngả, tâm tình đã thấu rõ mười phân; mịt mù chung đội trời sầu, đinh ninh một hẹn; rầu rĩ cùng soi trăng tủi, gắn bó đôi nơi. Một nén hương lòng, xin cúi lạy thuyền quyên vàn mớ; mấy hàng mực lệ, họa đền bù oan nghiệt đôi ba; đừng lo con đỏ hay tình, dò ra tâm sự; nên nghĩ má hồng quá lứa, khó gặp tri âm; tài khách tầm thường, tấc dạ thương tài đáng nén; phận ai mỏng mảnh, tập thơ tủi phận đầy gang; sầu nước mây man mác biết đâu bờ; câu cẩm tú ước ao cho được đọc. Ví được lòng ai chẳng hẹp, xa đưa thư ngọc trả lời; sẽ xin hòm xiểng giấu đi, thề quyết người vàng buộc miệng. Văn Lý Bạch hùng hồn vạn chữ, đành dẫu xin thua; thơ Liễu Nương ứng họa mươi bài, may còn đủ gắng; tờ hoa mỏng mảnh, dâng tấm lòng đến trước đài trang; gác gấm thâm nghiêm, mong được dịp hầu gần mặt ngọc.”

Lê Nương đọc xong, vừa sợ vừa mừng, vừa buồn lại vừa thẹn, trước thì cầm thư mà nghĩ vẩn, kế đến đặt thư mà thở dài, sau đến nhìn thư mà ứa lệ, ruột mềm bối rối, máu nóng sôn sao, tro lòng nguội ngắt từ bao, tơ tình lại buộc nhau vào đây chăng. Một lúc nàng lại khêu ngọn đèn, cầm mảnh gương, nhìn bóng mà khóc rằng: “Người trong gương ơi, em có phải là bóng của Lê Ảnh đó chăng? Gương vẫn sáng thủy không mờ, mà cảnh đoàn viên của em đâu? Cớ sao lại chiếc bóng song the mà lúc nào nét mặt cũng âu sầu như thế? Chao ôi Lê Nương! Em có sắc mà trời không cho em cái mệnh, em có tài mà trời bù cho em cái tai, sắc đẹp dường hoa, mệnh khinh như lá; tài thanh tựa nước, tai lớn tầy non! Rồi đây ngày trắng pha phôi, khó được có kỳ mở mặt; tuổi xanh mòn mỏi, còn nhiều những lúc đau lòng. Em tự lầm mình chưa đủ, lại còn muốn lầm người nữa sao? Em tự lụy mình chưa đủ, lại còn muốn lụy người nữa sao? Thôi đi! Thôi đi! Em há chẳng biết tơ tình vướng vít, đã buộc vào thì không thể gỡ ra được ư? Em há chẳng biết bể tình mông mênh, đã sa xuống thì không thể ngoi lên được ư? Kiếp sống thừa như đám bông tàn, chót đã sa xuống đất thì thôi, còn bám chi lấy cái tơ trời mà mong nhờ sức nó đưa lên chốn nghìn trùng mây biếc. Chẳng may gặp phải cơn gió kép mưa đơn giập vùi tan tác, bấy giờ sẽ tầm tã trong mưa, tơi bời trước gió, chiếc thân vô chủ, cái tình cảnh siêu dạt, lại càng thảm biết bao nhiêu! Thôi đi thôi! lửa tình kia kíp giập tàn đi, mầm tình nọ nên đè lụi xuống, lối sầu não đừng tìm đến nữa, kiếp lạnh lùng cam chịu cho xong; cách sông hỏi chú chăn trâu, khỏi sao lầm lạc; xuống dốc kìm dây cương ngựa, mới gọi khôn ngoan. Hoa tàn trăng khuyết, đã thế thì thôi. Hóa nhi chêu ghẹo đã thừa, mình còn tự chêu mình chi nữa! Duyên càng đẹp thì trời càng ghét, tình càng sâu thì nợ càng dầy, há chẳng biết sao!” Lê Nương suy nghĩ đắn đo, lòng hoa rối loạn; mãi đến lúc ấy mà nét mặt mới tươ, giọt châu mới ráo, bỏ gương xuống thở dài một tiếng, đẩy đèn đi ngồi lặng giờ lâu, lòng như nước đứng, gió lặng sóng êm, đã không còn hai chữ Mộng Hà vướng vất ở trong óc nữa. Tấm lòng Lê Nương như thế, thì hai người từ đây sẽ rứt tình, mà kẻ chép truyện “Ngọc Lê Hồn” đến đây sẽ phải gác bút sao? Nhưng mà chưa. Lòng nàng bấy giờ tuy mọi niềm rũ sạch, mảy bụi không vương, nhưng chẳng mấy chốc mà ruộng lòng lại dập dềnh đợt sóng, bể óc lại lai láng ngọn trào, dần dần sóng càng cả trào càng cao, nàng không còn có thể cầm lòng, ruột rối như tươm, so với khi mới xem thư lại có phần tệ hơn lắm nữa. Vì sao thế? Vì rằng tuy nàng lúc ấy không lạc vào đường mê đắm, vẫn cầm được nết đoan trinh, song tấc dạ thương tài hãy còn lận bận ở bên trong, không sao tiêu diệt hẳn đi được. Nhân đó mà câu cảm ngâm chơi, trăm mối tơ lòng vấn vít, thơ tình giở đến, đôi hàng nước mắt lan chan. Chợt sống chợt chết, bỗng tỉnh bỗng mê, chỉ trong thoắt chốc đã biến đổi vạn trạng thiên hình, mà chính nàng cũng không tự biết. Chao ôi thương thay!