CHƯƠNG THỨ HAI MƯƠI TÁM. Đoạn-trường

Nét mực não nùng, ý lời chua chát. Một tập đoạn trường để lại, chữ chữ đều là do máu lệ đúc nên. Quân Thiến nghe rồi mới hoảng nhiên về cái cớ chết của Lê Nương; nghĩ không ngờ một người trinh khiết như Lê Nương mà lại có một sự buông tuồng như thế. Rồi nàng thở dài mà than rằng: “Tuổi xuân hơn hớn, phòng thu lạnh lùng, dù thẳng tính sen, khôn lìa tơ ngó, đời mà đến thế, buồn biết bao nhiêu! Danh sĩ long đong, giai nhân lận đận, cùng nhau gặp gỡ, sao khỏi vương tình! Vậy thì điều đó cũng không đủ mà trách chị Lê được. Huống chi lênh đênh cũng kiếp, tiếc hạnh thương tài, trong sạch tấm thân, gìn vàng giữ ngọc, trái phận dẫu rằng mang tiếng ấy, ngứa nghề khác hẳn những tuồng kia, cảm nhau chỉ ở một tấm lòng, yêu nhau không ở chỗ hình tích, trả châu ứa lệ, tặng ngọc vô tâm, si tình thực nên thương, mà nghị lực cũng rất nên khen, Tư Mã Văn Quân, đáng ngậm hổ ở nghìn xưa vậy. Tiếc cho: Tưởng đã si rồi, biến thành huyễn tưởng, tình khi nặng lắm, chưa thoát tục tình. Trong lành giữa khoảng, gây nên mấy điểm phù vân; can cớ chi ai, thổi gợn một ao xuân thủy. Trời hoang đất rậm, kiếp này đã lỗi thì thôi; mận thế đào thay, duyên ấy ép làm chi vậy? Khéo đem một tấm thân tuyệt không dính dáng, để làm đại giá cho cái ái tình của mình, lấy sổ nhân duyên, làm châu như ý, đó thực là dụng tình quá đáng mà không hề nghĩ kỹ. Tuy Nhiên chị vốn vẫn yêu ta lắm, vì yêu ta mà phát sinh việc ấy, vì yêu ta mà thành tựu duyên này, lòng chị nên lượng mà tình chị cũng là nên cảm. Sau cùng biết rằng việc không kết cục, âu đành mình tự quyên sinh, ta chưa vì người lấy chồng, người đã vì ta thiệt mạng. Rút lại thì phần chị được một tri âm, cũng là thỏa dạ, phần ta mất người thân ái, há chẳng đau lòng. Chao ôi, chị Lê! thực khiến em phân vân không biết nên oán chị hay nên giận chị. Chị ơi! Chị vì em mà liều bỏ đời sống, em sao nỡ bán chị để cầu lấy phúc lành, nghĩ đến nỗi này, lòng em đứt nát. Quân Thiến liền vỗ vào áo quan Lê Nương than thở, vừa gọi được một tiếng “chị ơi!” thì nước mắt đã tuôn ra chan chứa mà cổ nghẹn không nói ra lời. Than ôi, lòng Quân Thiến đau đớn dường bao! Đời Quân Thiến lâu dài được sao!

Gió tuyết trời lạnh, đường lê hoa rơi, lạ sao sứ chim xanh, bỗng hóa người áo trắng. Mộng Hà! Mộng Hà! tiếp được cái tin kinh hãi đau xót ấy, chẳng hay trong tâm tình làm sao? Đương khi mới tiếp được thư nàng, chàng biết nàng ốm, ốm đến hầu nguy, mà khổ không thể nhẹ bước sang thăm, lại khổ không thể viết thư đáp phúc; dằn lòng nấn ná, còn mong chúa xuân lại mở lòng nhân đức, hộ trì cho cái hoa hồn gầy yếu ấy đừng vội để gió xuân vùi rập tơi bời. Hay đâu hồng nhan mãn kiếp, không kịp đợi đến buổi xuân tàn, cái tin buồn sét đánh mang tai, lại cùng với bức thủ thư của người ốm, kế tiếp mà đưa đến trước mắt con người si vọng.

Tết vừa nguyên đán, người mừng tân xuân, Mộng Hà đương cùng người cốt nhục trong nhà vui cuộc đoàn viên thì một bức ai âm, đột nhiên bay đến; muôn vàn đau xót, mở đầu ra từ buổi đầu năm. Mộng Hà từ sau khi đính hôn, thường kể chuyện với người nhà, khen ngợi Lê Nương là một người hiền phụ; nay nghe tin mất, cả nhà đều ái ngại phàn nàn, mẹ già sẵn mối từ tâm, cũng thầm ứa mấy hàng nước mắt. Mộng Hà bấy giờ kinh hãi đau xót đến cực điểm, hầu tưởng thân mình đã lạc vào cảnh mộng chứ không còn là kẻ ở nhân gian. Phàm người ta gặp những sự đau khổ mà có thể nói, có thể khóc, thì cái đau khổ nhân cớ phát tiết ra được mà sẽ còn giảm bớt đi; đến như chịu những nỗi đau khổ vô danh, đã không thể nói, lại không thể khóc, kích thích ở ngoài, uất kết ở trong, nuốt lệ uống hờn, rầu gan nát ruột thì cái đau khổ không thể tiết ra sẽ cũng không thể giảm bớt; đến lúc sau cùng của nó thì sẽ hoặc đến ốm hoặc đến chết, thứ nữa thì hoặc thành ra bệnh dồ dại, hoặc sinh ra bụng chán đời, trọn đời không thể hồi phục được cái lạc thú nhân sinh nữa. Như Mộng Hà đó, chính là hạng ấy chứ ai.

Mộng Hà bấy giờ muốn kêu muốn khóc, nhưng sợ người nhà sinh nghi, mắt trơ miệng cứng, ruột xót lòng đau, dù đem hết những sự vui sướng ở nhân gian cũng quyết không thể nào đền lại. Hai mắt chàng tựa như có hai cái suối lệ, lã chã tuôn rơi không lúc nào rứt, dù cố muốn ngăn lại, nhưng nào có thể mà ngăn lại được đâu! Giờ lâu thở dài nói với người nhà rằng: “Tôi không phải thương gì người chết, mà chỉ thương người sống đó thôi. Ông cụ sáu mươi, tuổi già mắt kém, chỉ còn có một người dâu góa ấy, nay lại không được nương nhờ cho trọn tuổi già; thằng cháu hãy còn nhỏ, con gái sắp gả chồng, nhà cửa quạnh hưu, thật đã là cái cảnh rất mực thảm thương ở nhân thế.” Kế rồi nói với bà mẹ muốn thân sang viếng tang. Bà mẹ nói: “Nhà họ Thôi với nhà ta mơ má tình xưa, Châu Trần nghĩa mới, nay gặp việc thảm biến, lão ông tất buồn rầu vô cùng. Vậy con nên sang viếng thăm là phải lắm. Mộng Hà bèn sắm sửa lễ phúng, sáng sớm hôm sau thuê thuyền đi.

Cánh buồm phấp phới, mặt nước lênh đênh; một lá thuyền con, đưa người khách cũ, đôi hàng lệ thảm, theo dòng nước trôi. Thương thay chuyến đi này, tựa như vào cõi quỷ. Cái thủy trình bảy tám mươi dặm ấy, đối với Mộng Hà thì mênh mang chẳng khác như con đường đi xuống suối vàng. Tiếc thay, vì nếu khi nghe được tin nàng ốm mà vội vã sang thăm, thì trong chỗ thuốc khói lệ mưa, còn được kịp cùng nhau gặp mặt; chứ nay còn làm gì được nữa. Thế nhưng gió rập mưa rào, vội cướp bông hoa đoản mệnh; mười châu ba đảo, tìm đâu ra thuốc phản hồn? Gặp nhau càng khó nỗi biệt ly, tai nghe còn đỡ hơn mắt thấy. Ta lại lấy sự không kịp trông thấy Lê Nương chết, là điều rất may cho Mộng Hà. Chỉ đau đớn rằng biết nhau chưa được một năm, mối hận vội thành nghìn thuở! Lê Nương là một người tri kỷ có một của cái đời Mộng Hà, vậy Lê Nương chết thực cũng là nỗi đau lòng có một của cái đời Mộng Hà. Mịt mờ mây tối, đương mong trăng bạc lại tròn đầy; tan tác hoa thừa, ai biết gió xuân còn dữ dội. Ốm không biết vì sao, chết không ở bên cạnh, liệm không đứng bên quan! Trời già tai ác, ngăn đón duyên lành, ngày thường đã bắt phải họp ít tan nhiều, đến lúc chết đi mà một lần trông mặt sau cùng cũng không thể được, đó lại càng là điều đau lòng lắm nữa. Ngày nay một chèo sóng gió, không là bác ngư lang hỏi bến, lại là người viễn khách viếng tang; cúi xuống dòng sâu, sóng đào mấy lớp, trông lên trời thẳm, mây bạc một mầu, nước thẳm non xa, đều hóa thành sầu bể hận! Chao ôi, hoa ngàn cỏ bãi, điểm xuyết nhàn tình; vịt lội le bơi, sẵn sàng giã thú, một giải sông xa, cảnh xuân ban sớm, còn gì thú hơn cho hành khách; vậy mà ở con mắt Mộng Hà xem ra thì hình hình sắc sắc hết thẩy đều là cái tài liệu để tổ chức nên mối tơ sầu và là cái mối manh để dắt díu cho cái ma sầu.

Thuận buồm xuôi gió, con thuyền veo veo, Mộng Hà buông chèo sang Dung Hồ chuyến nay đã là lần thứ tư rồi vậy. Lần này ý hứng so với các lần trước thì thật khác hẳn, hận dồn ngày mà chứa chất, tình theo cảnh mà biến dời. Ngày trước đi sang, tựa hồ thân đến đào nguyên, bước bước tiến vào cảnh thú. Ngày nay đi sang, chẳng khác mình vào cao lý, xăm xăm lần đến cõi sầu. Cho nên ngày trước khi đi chỉ sợ chậm tới nơi, ngày nay khi đi chỉ ngại mau đến chốn. Đáng giận thần sông ngu ngốc quá, ai xui thuận gió bữa hôm nay! Mới nửa ngày trời mà một con đường thủy bảy tám mươi dặm xa, thoắt đã qua đi, mà cái cảnh thảm thống rất mực ở nhân gian, phút đã trình bày ra trước mắt.

Bến đò vắng ngắt, Tô Môn không xa, một vật gì kia, theo gió phất phơ ở nóc nhà, trông như con bướm trắng bay múa, lại như nhà hàng rượu treo cái cờ bài; ấy là vật gì? chẳng phải là cây phướn dấu hiệu của nhà tang đó ư? như vậy mà bảo trong cái rèm mắt của Mộng Hà lại có thể dong chứa được vật ấy ư? Trông thấy cây phướn ấy mà ngọn cờ lòng của chàng cũng theo mà lảo lướt phất phơ, không thể cầm cho đứng lại Chao ôi! Cái cảnh địa ấy có phải là nhân gian hay không phải nữa? Người đến cảnh ấy chính là đi tìm lấy con đường chết, cùng với nhân gian thế đã cách xa rồi!

Thuyền bình yên, khách bình yên, mọi nhà trên bến cũng bình yên. Đây là Thiên Thai chăng? Bồng đảo chăng? Tác khách ở đây, gặp tiên ở đây, mở cõi thơ ở đây, xây lò tình ở đây. Trải qua ngày tháng chưa bao mà việc vui vẻ đi hết, việc phiền não sinh ra, mù thảm mây sầu, đã trùm kín cả một thôn ấp. Đó là trời ly hận chăng? Đất tương tư chăng? Mênh mang một cõi đất, sinh ly ở đó, tử biệt ở đó, cái tấn hoạt kịch bao phen bi thảm vén màn ở đó, cũng buông màn ở đó. Cái người buông chèo đến kia, tuy không phải là chủ ông đất này, mà không thể bảo được là cùng với đất này không duyên, cũng không thể bảo được là cùng với đất này có duyên. Bảo là không duyên thì sao lấy một người tuyệt không cắn kíu, bỗng chốc mây trôi bèo dạt đưa đến đất này, cười trăng cợt gió ở đó đã một năm, ngâm thơ uống rượu ở đó đã một năm. Bảo là có duyên thì sao trong một năm ấy, gặp gỡ đều những người thất ý, trải qua đều những việc thương tâm, cái tình hoài quá khứ, cái hạnh phúc vị lai, đến đó đều tiêu tan về cõi hư không mà chỉ còn khốn đốn về mọi nỗi thương đau hiện tại. Lấy một cái thời kỳ rất ngắn ngủi trong một năm, mà có một đoạn tình sử rất phức tạp như thế, rồi kết cục thì thành ra một giấc Nam Kha. Vậy thì đất ấy là cái huyễn cảnh ở trong trời tình vậy. Vào trong huyễn cảnh ấy sẽ bị cái huyễn cảnh nó làm mê, thân tâm đều bị huyễn cảnh nó trói buộc; đến lúc biết rõ cái huyễn tượng trong ấy, mà muốn nhảy ra ngoài phạm vi huyễn cảnh, nhưng khu xác dẫu còn, linh hồn đã chết, một đời sự nghiệp, còn có mong chi. Thật lại không bằng người trôi dạt ra chốn đảo hoang, ở vào cái chỗ muôn chết một sống, nhưng hãy còn một dây hy vọng, chứ không đến nỗi tuyệt hẳn. Mộng Hà đến đây lần này là một lần cuối, từ đó về sau thì cùng đất này vĩnh biệt mà không còn có buổi trùng lai. Hỏi bến mê mà đến, qua bể hận mà về, Mộng Hà thân thể tuy vẫn không sao, nhưng cái khí khái, cái bão phụ lúc ngày xưa thì đã bị ma tình nó cướp sạch đi mà không còn một chút nào nữa. Tiếc thay người ấy, có lẽ cứ như thế mà hết đời ư? Tuy nhiên Mộng Hà là người đa tình thực cũng là người chí tình. Người chí tình trong thiên hạ tất không chịu bỏ thân vì mối tình riêng. Vậy thì kết quả của Mộng Hà hoặc sẽ có cái việc kinh nhân chưa thể biết được.

Mộng Hà đến nơi mới cách khi Lê Nương chết được hai ngày thôi, trong hai ngày ấy lấy đồng hồ mà tính chả qua có 48 giờ. Thời trời thay đổi không thường mà việc người cũng biến thiên quá chóng. Trong 48 giờ ấy mà trời đã cách năm, người đã cách đời. Nhà họ Thôi cột giường siêu rẹo, nhà cửa quạnh hưu, người ngoài trông thấy còn phải thương tâm, huống là người lâm cảnh ấy ư? huống là người trong cuộc ấy ư? huống Mộng Hà là một người đa tình ư? Gõ cổng thì đôi cánh khép hờ, bên giậu chó nằm thin thít; vào sân thì bốn bề vắng ngắt, trên cành quạ nhảy lao sao; cảnh huống thê lương, cầm lòng sao được, vì thế mà chân phải run rẩy, mà bước phải rụt rè. Lên thềm thì ông già đón hỏi, tuôn châu kể lể bệnh nhân; vào nhà thì con trẻ sụt sùi, quỳ gối rước mời điếu khách. Mộng Hà bấy giờ khuyên mình chưa xong lại còn lo khuyên người, viếng sống đã đành lại lấy gì viếng chết? Nghiêng một bầu rượu nhạt, mùi lệ pha chua; đốt mấy nén hương thơm, tro lòng nguội ngắt. Thuốc thừa còn đó, lò đồng trên án vẫn chưa tàn; hồn hỡi đi đâu, xương ngọc trong quan thôi đã lạnh. Kẻ chết ừ đã thế, người sống kia liệu tính làm sao? nỗi hận giấp khôn xong, việc sau đó ngổn ngang còn lắm, thế giới nước mắt không phải nơi trường thọ, về đi về đi thôi, chốn này rất không nên ở lâu. Thế nhưng Mộng Hà hãy còn chưa nỡ vội ra về. Sân không quạnh quẽ, gió khuya lạnh lùng, gió thổi vào ngọn cây, cành kêu lắc rắc, đất hoang một vùng, bia tàn một mảnh, quanh bia thì rêu trùm mấy lượt, quanh mả thì cỏ bọc mấy vùng, phong cảnh u tịch, trông không phải là cảnh ở nhân thế nữa. Bấy giờ đêm đã gần nửa, có một người len lén đi ra, ngồi trên vùng cỏ mà khóc, khóc rất thảm thiết. Ôi! ấy là nơi nào? nơi đoạn trường đấy. Ấy là người nào? chính là cái người tay mở ra cái cảnh giới đoạn trường ấy, tay dựng lên cái mốc đá đoạn trường ấy đó. Mốc ấy thế nào, đề rằng: “Mồ hoa lê.”

Thế thì cái người khóc ấy chính là Mộng Hà chứ không còn phải nghi ngờ gì. Mộng Hà từ sau khi chôn hoa, lấy nước mắt mà tưới lên nấm đất này đã không biết là mấy nghìn muôn hộc. Nhưng còn có một người với Mộng Hà đồng tình, cùng Mộng Hà góp lệ, người ấy tức là ảnh của hoa. Hồn của hoa, Mộng Hà chôn cho. Ảnh của hoa nhân cảm sự chôn hoa ấy mà phải khóc, khóc hồn của hoa. lại khóc mình là ảnh của hoa. Ảnh của hoa tức cũng cùng một số với hoa, hồn hoa không bao giờ tỉnh ra, thì ảnh hoa mong gì còn được mãi. Chỉ trong chốc lát mà ảnh hoa hồn hoa, không còn biện nhận, người du hoa du? cũng xuống mồ này. Người khôn hoa kia vì mối thương tâm mà gửi tình ở hoa, tiếc hoa ấy mà khôn kho, không ngờ; từ đó mà cùng hoa thành một mối quan hệ không sao rứt được. Mồ hương một nấm, hạt nghiệt chót gieo, trước thì khóc hoa một mình, kế thì cùng người cùng khóc, nay thì lại khóc cái người cùng mình vẫn khóc hoa ấy khi xưa. Hồn hoa đi rồi, ảnh hoa mất rồi, khóc hoa để khóc người, lại khóc người để khóc hoa. Hai tầng thương khóc, trồng lại một tầng, đến bấy giờ mà nước mắt của Mộng Hà phỏng còn lại được bao nữa du! Than ôi! Hoa khá lại mà tươi mà người khôn lại sống, lệ có lúc hết mà hận bao giờ cùng; mà một bộ “Ngọc Lê Hồn” lấy một trận khóc mở đầu, cũng lại lấy một trận khóc kết cuộc vậy.