Gia-Long đế

7. — Đức Gia Long Bản Triều Thế Tổ Cao hoàng đế

Đức Gia Long là con giai thứ ba đức Hưng Tổ, là cháu đức Duệ Tôn. Khi đức Hưng Tổ băng, thì ngài mới lên 4 tuổi. Khi nhớn lên, ngài thiên tư thông tuệ khác thường, đức Duệ Tôn lấy làm khí trọng lắm.

Khi ấy đức Duệ Tôn nối giữ nghiệp chúa ở Thuận Hóa. Nhưng có kẻ quyền thần là Trương Phúc Loan chuyên quyền; mà trong Qui Nhân thì anh em Tây Sơn là Nhạc, Huệ nổi lên; ngoài Bắc Hà thì Trịnh chúa sai Hoàng Ngũ Phúc vào xâm lấn; Thuận Hóa thất thủ, ngài theo đức Duệ Tôn chạy vào Quảng Nam, rồi lại vượt bể vào Gia Định. Đức Duệ Tôn cho ngài làm Chưởng Sử, coi một đạo quân Tả Dực. Ngài liệu tính việc quân không sai một ly nào, các hàng chư tướng đều giốc lòng theo ngài.

Một hôm, ngài hộ giá đức Duệ Tôn đương đi nửa đường, chợt nghe có quân giặc đuổi theo. Đức Duệ Tôn thấy nguy cấp lắm, mới nhường con ngựa cho ngài cưỡi, giục ngài đi lên trước; ngài bất đắc dĩ phải nhận ngựa cưỡi đi lên. Đi một lát, lại dừng ngựa đợi. Khi đức Duệ Tôn theo lên kịp thấy ngài vẫn đứng đợi ở ven đường. Đức Duệ Tôn nói rằng: “Cháu ta có bụng tốt như vậy, giời thực chứng giám cho”.

Năm Bính Thân, ngài đến Tam Phụ (tục gọi Ba Đống, thuộc Định Tường), chiêu mộ quân Đông Sơn (là bọn Đỗ Thanh Nhân, tự xưng là Đông Sơn tướng quân). Sực có quân Tây Sơn vào cướp Sài Gòn, đức Duệ Tôn phải chạy đến Đăng Giang, ngài đem quân Đông Sơn đến ứng viện, rước đức Duệ Tôn chạy đến Cần Thơ; rồi lại chạy đến Long Xuyên, thì đức Duệ Tôn bị nạn. Đương đêm, ngài muốn vượt thuyền ra bể để tránh giặc, khi thuyền quay mũi ra thì có con cá sấu ba lần đến ngăn trở thuyền ngài lại, không đi được. Sáng hôm sau, cho thám xém, mới biết đêm qua có thuyền giặc đón eo ở mé trước. Ngài phải chạy ra cù lao Thổ Châu.

Sau ngài lại đảo về cử nghĩa binh ở Long Xuyên, đánh phá quân Tây Sơn ở doanh Long Hồ (bây giờ là Vĩnh Long), thu phục được thành Sài Gòn lần thứ nhất.

Năm Mậu Tuất (niên hiệu Lê Cảnh Hưng thứ 39, lịch tây 1777), chư tướng tôn ngài lên làm Đại nguyên soái, nhiếp quốc chính, khi ấy ngài mới 17 tuổi. Đến năm Canh Tí (1779), tháng giêng, ngài lên ngôi vua ở Sài Gòn.

Năm Nhâm Dần, quân Tây Sơn kéo vào cửa bể Cần Thơ, ngài sai Chưởng cơ Tống Phúc Thiêm điều bát quân thủy ra cự chiến. Quân Tây Sơn thừa thế sấn vào hăng lắm. Cai cơ Mạn Hòe (Ma-nuel, người Pháp) cưỡi tàu xông vào cự địch, quân giặc ném thuốc súng xuống đốt tàu, Mạn Hòe tử tiết. Ngài thân đốc binh thuyền ra ứng tiếp, mình mặc nhung y, đầu đội nón chiến, tay cầm súng đứng trên mũi thuyền, bắn sang thuyền giặc. Ngài bắn súng cực giỏi, không phát nào sai, (tay súng ấy sau phong là: Võ công lương khí) hô chư quân vừa đánh vừa lui, rồi ngài ngự đến Tam Phụ, thành Sài Gòn lại mất về Tây Sơn.

Sau ngài ngự thuyền ra cù lao Phú Quốc. Tháng tám năm ấy, Chu Văn Tiếp cử binh kéo cờ hiệu bốn chữ: “Lương sơn tá quốc” lại về thu phục được thành Sài Gòn lần thứ hai. Ngài ngự giá từ Phú Quốc trở về, sai sứ sang Xiêm la thông hiếu.

Năm Quí Mão, Tây Sơn Nguyễn Văn Huệ đem quân vào đánh phá cửa Cần Thơ, ngài phải ngự đến Tam Phụ, bày tôi theo hầu ngài chỉ còn có Nguyễn Kim Phẩm và năm sáu người mà thôi, ngài đi đến sông Lật Giang, quân giặc đuổi theo kíp lắm, mà nước sông chảy xiết quá, không có đò sang, ngài vốn tài lội, bèn bơi vượt sang được bờ bên kia sông. Khi chạy đến Đăng Giang, khúc sông ấy nhiều cá sấu lắm, không thể bơi sang được, may có con trâu nằm ở bờ sông, ngài mới cưỡi trâu sang sông, đến giữa dòng nước chiều dâng lên to, chìm cả trâu, may có con cá sấu đưa giạt vào bờ, ngài ngự đến Mỹ Tho, rồi rước cả quốc mẫu và cùng gia quyến ra chú ở cù lao Phú Quốc. Quân Tây Sơn chợt kéo đến, ngài phải chạy ra cù lao Côn Lôn (Poulo-condor).

Nguyễn Văn Huệ đem quân thủy bổ ra vòng vây Côn Lôn, thế rất nguy cấp, bỗng đâu giời nổi cơn mưa bão, mây kéo mù mịt, thuyền ghe giáp nhau mà cũng không trông rõ mặt người, sóng bể ầm ầm, thuyền giặc chìm đắm không biết bao nhiêu mà kể. Ngài ngự một chiếc thuyền vượt ra ngoài trùng vi, bạt phong đến cù lao Cổ Cốt. Ít bữa lại về Phú Quốc, lương thực hết cả, quân lính đến nỗi phải đào rễ cỏ, củ mài mà ăn. Lúc bấy giờ có một nàng lái buôn là thị Uyển người Hà Tiên chở một thuyền gạo lại hiến.

Khi ấy ngài nghe ông Bá đa lộc (Evêque d'Adran) ở Chân Bôn, bèn sai người mời đến bàn tính, rồi giao ông hoàng tử Cảnh mới lên bốn tuổi cho ông Bá Đa Lộc đưa sang Pháp Quốc để cầu viện.

Hoàng tử Cảnh đi rồi, ngài đem ra 20 lạng vàng, chia đôi đưa cho bà Nguyên Phi (Tống Thị sinh ra ông hoàng tử Cảnh) một nửa mà bảo rằng: “Con ta đã đi rồi, ta cũng phải ra đi, Phi phụng dưỡng quốc mẫu ở đây, chưa biết sau này ngày nào lại gặp được nhau mà ở tại chỗ nào, thì cứ lấy vàng này làm tin.”

Nói rồi, ngài ngự thuyền vào cửa bể Ma Li, để dò thám quân giặc; chợt gặp hơn hai mươi chiếc thuyền giặc đến vây; thuyền ngài vội vàng giương buồm cứ trông theo phương đông mà chạy, phiêu lưu ngoài bể bảy ngày đêm, trong thuyền hết cả nước uống, quân sĩ đều khát. Ngài mới mật khẩn rằng: “Nếu ta có phận làm vua, thì giạt thuyền vào bờ, để cứu lấy mạng người trong một thuyền này. Nhược bằng không thì đánh chìm đắm ở giữa bể này, cũng cam tâm vậy!”

Vụt chốc, gió lặng, sóng yên, trông thấy trên mặt nước, hắc, bạch chảy rẽ đôi dòng, một bên nước trong leo lẻo, trong thuyền một người nếm thử thấy ngọt, hô lên rằng: “Nước ngọt.....!” Rồi tranh nhau múc uống, khỏi cả phiền khát, vừa múc được bốn năm chĩnh, thì nước bể lại thấy mặn như trước.

Khi giặc lui đi rồi, ngài lại ngự thuyền về Phú Quốc. Quốc mẫu thấy ngài về cả mầng. Ngài mới kể lại tình trạng lúc bạt phong giữa bể, để Quốc mẫu nghe. Quốc mẫu than rằng: “Con ta bên giời, góc bể, lịch duyệt gian nan. Nhưng xem như trận gió Côn Lôn, nước ngọt giữa bể, thì ý giời khá biết, chớ thấy gian hiểm mà ngã lòng.” Ngài bái tạ xin vâng lời dạy.

Lúc ngài đi bể, chỉ dùng muối, ớt, gừng, tỏi, hồ tiêu, hồi hương, quế chi, ô mai, bẩy tám vị ấy đều tán nhỏ trộn lẫn với nhau để làm thức ngự thiện. Ngài thường ban cho các tùng thần, và bảo rằng: Đi chốn sơn, hải lam chướng, nên ăn những thức này, và tỏ ý rằng ta cùng với các ngươi cũng cam khổ vậy.”

Năm Giáp thìn, ngài sang Xiêm La cầu viện. Vua Xiêm cho hai tướng đem 20.000 thủy binh, 300 chiến thuyền sang giúp. Nhưng bị Nguyễn Văn Huệ phục binh đánh tan cả. Ngài lại ngự sang thành Vọng Các (Bangkok, kinh đô Xiêm).

Khi ấy ngài có giúp Xiêm đánh tan quân Diến Điện. Vua Xiêm cảm tạ lại muốn giúp binh. Nhưng ngài biết rằng dẫu Xiêm giúp cũng vô ích. Mà Nguyễn Văn Thành cũng tâu rằng: “Ta nên dưỡng sức đợi thời, có thể tự làm lấy được, không nên dẫn quân rợ vào chốn trọng địa nước mình.” Ngài lấy làm phải.

Bấy giờ nghe tin anh em Tây Sơn khích bác nhau, ngài mới quyết kế kéo quân về, nghĩa binh các đạo đều đến họp tập, thanh thế lừng lẫy. Tháng tám năm Mậu Thân, lại thu phục được thành Sài Gòn lần thứ ba, Tháng sáu năm Kỷ Dậu, Bá Đa Lộc đưa ông Hoàng tử Cảnh tự Tây về, và đưa hai tướng là Nguyễn Văn Chấn (Vannier), Nguyễn Văn Thắng (J-B. Chaignau sang giúp.

Năm Canh Thân, ngài thống suất thủy, bộ chư quân ra cứu viện thành Bình định, Thị Nại dùng chước hỏa công đánh phá thủy đồn.

Năm Tân Dậu, ngài kéo quân ra thu phục được Phú xuân. Từ đấy đánh tràn đi, diệt Tây Sơn, định Bắc Hà, nhất thống cả Nam, Bắc.

Năm Nhâm Tuất, (năm thứ 7 vua Gia Khánh nhà Thanh lịch tây 1802) kỷ nguyên Gia Long, đưa thư sang Tàu định quốc hiệu là Nam Việt, nghĩa là ngài mở rộng được cõi Nam Kỳ, mà có cả toàn việt. Nhưng vua Gia Khánh lại đổi lại để chữ Việt trên chữ Nam, cho là triều Nguyễn ta trước chiếm có đất Việt Thường, nay có cả cõi An Nam. Ngài đưa thư sang chiết biện mãi rồi mới đặt quốc hiệu là Việt Nam.

Ngài mở mang cõi nước Nam ta thêm rộng ra được 6 tỉnh Nam Kỳ, buổi đầu rất là gian lao, nào là đặt quan Điền Tuấn; mở đất đồn điền; phân hoạch địa giới Gia Định Định Tường; đào thông ngòi lạch Hà Tiên, Châu Đốc. Lại còn đặt ra tòa đệ chỉnh ở Bắc Thành, định ra đê thức; soạn ra bộ nhất thống địa dư; định ra điều lệ hương đảng; định phép tuyển duyệt; nghiêm cấm đổ bác; định luật lệ 398 điều. Đó là qui mô khai quốc, kể lược qua như vậy. Lại còn công việc ngài giao thiệp với nước Xiêm La; thông hiếu với nước Đại Pháp; xử chí nước Chân Lạp, Vạn Tượng, đều qui phục cả.

Công đức ngài kiêm cả trung hưng, sáng nghiệp triều Nguyễn ta, trong 22 năm mới thu phục được cựu kinh, lên ngôi được 18 năm, thọ 58 tuổi, miếu hiệu là Thế Tổ Cao hoàng đế, ngài thực là một vị vua khai sáng anh hùng.

Chú thích