Ai làm ra bộ tiểu thuyết Lĩnh Nam dật sử?

Hồi thứ XXVIII

AI LÀM RA BỘ TIỂU THUYẾT

“Lĩnh Nam dật sử?”

Sự khảo cổ xưa nay rất là khó, khó về sự sách vở không đủ, biên chép không tường, sự ấy vẫn đành là khó. Song lại còn một điều khó nữa, là các nhà trước thuật khi xưa ghi chép năm tháng thời chỉ chép can chi, như chỉ chép là năm Giáp Tí, thời còn biết năm ấy mới đây hay là đã lâu? Sách của người nào làm ra thời chỉ ký tên hiệu, như chỉ chép hiệu là Mỗ tiên sinh, thời còn biết đích là tên ai nữa. Vả lại chép các tên sông tên núi thuộc về địa dư, thời chỉ dùng những tên hiệu đẹp, còn những tên đích thực quan hệ về lịch sử thời lại không chép. Thế ra hình như những sách của cổ nhân truyền lại, chỉ để làm cái tài liệu cho người đời sau ngâm nga thơ phú, chớ còn những sự quan hệ về lịch sử khảo cứu, không có can hệ gì đến hay sao?

Bởi vậy bây giờ ai muốn lưu tâm khảo cổ xét trong các bài thi ca. các bài tiểu dẫn, hoặc trong các câu đối, mà tìm được một cái chứng cứ cỏn con gì về thời đại, về nhân vật, hay là về sự tích, về địa dư, thời thật là lao thần khổ tứ tìm xét mãi mới ra; nếu gặp chỗ nào vướng vấp còn ngờ, thời đành bỏ quyển sách đó mà thở dài vậy.

Ôi! Cổ nhân không phải là dối ta mà cũng không phải là giấu ta đâu, nhưng không ngờ rằng chúng ta bây giờ khảo cổ lại gặp cái nỗi khó khăn như thế. Ấy đấy, cổ nhân để cho chúng ta cái nỗi khó khăn đã rõ ra trước mắt như thế, mà bây giờ còn có người bắt chước cổ nhân, để làm khó cho người đời sau, và làm khó cho người bây giờ nữa, như là tên tỉnh gọi là “Hà Nội” tên kinh thành là “Thừa Thiên”, hai tên đó là tự Nguyễn Triều ta mới đặt ra, thế mà có người lại chép chuyện đời bây giờ, tỉnh Hà Nội lại cứ gọi là thành Thăng Long, kinh Thừa Thiên lại cứ gọi là kinh Phú Xuân; hay là chép sự trạng một người nào không cần phải kiêng tên huý, mà cũng cứ kiêng, chỉ chép tên hiệu là Mỗ đại nhân, Mỗ tiên sinh mà thôi, chớ không có nói rõ đích thực tên họ. Ôi! Những thói kiêng tên vô vị ấy chỉ làm khó cho việc học khảo cứu mà thôi. Song cái thói quen đó hoặc bởi là hậu ý người mình hay yêu cổ, hay kính người hiền, cứ theo thói quen mà không biết là không phải, cũng còn có thể lượng thứ cho được. Chớ còn như giả mạo sách của người khác mà đem biến đổi tên họ đi để đánh lừa người ta, cái tài giả mạo đánh lừa ấy thời không có thể dung tha được.

Mới rồi tôi có tiếp người bạn đưa cho xem bộ tiểu thuyết Lĩnh Nam dật sử, đề là của ông Chiêu Văn Vương đời nhà Trần, tôi mừng là được một bản sách cũ của cổ nhân nước Nam ta, cứ để nguyên cả văn đăng vào báo, không sửa đổi một chữ nào cả. Vả lại những văn pháp chép trong bộ dật sử ấy lại có nhiều tiếng quan hoại Quảng Tây, nên tôi nghĩ rằng ông Chiêu Văn Vương có thông hiểu cả tiếng Mán, mà tiếng các Mán đều là tiếng người Thổ ở trên thượng du, tiếng người Thổ Mán trên thượng du với tiếng thổ âm Quảng Tây cũng không phân biệt gì mấy, thế thời Chiêu Văn Vương giỏi về lối văn pháp dùng tiếng quan hoại Quảng Tây cũng là có lẽ, nên tôi tin ngay rằng bộ dật sử này chính là của Chiêu Văn Vương dịch ra không còn ngờ gì nữa. Người nước ta hễ ai lưu tâm khảo cổ, nếu tìm được một quyển sách cổ tự sáu trăm năm về trước, mà không đem ra phô với đời, thời thực là ngu và có ý hiểm; huống chi lại tìm được quyển sách cổ của ông Chiêu Văn Vương đời trước thời người ta ai chẳng lấy làm thích. Nên khi được bộ dật sử này không kể chi nội dung trong sách ấy chép sự gì và văn pháp thế nào, vội đem đăng báo ngay.

Mới rồi tôi đến một cửa hiệu sách kia lại mua được một quyển đề nhan là: Hội đồ Lĩnh Nam dật sử, tôi đem về xem thời cũng giống như bộ dật sử đương đăng trong bản báo không khác gì mấy; chỉ có trong bài tựa ở bộ thạch bản Tàu thời bỏ bớt mất một đoạn tự sự của Chiêu Văn Vương đi, và đổi cả họ tên người tác giả, cùng là năm với ngày tháng về thời đại trong truyện ấy cũng khác nhau cả. Tôi có cái phần trách nhiệm về sự biên tập, chỉ vì không đọc qua những sách tiểu thuyết thạch bản của người Tàu, nên khi đăng bộ dật sử này không có so sánh khảo chứng trước, cũng tự biết là lỗ mỗ. Song xét cả hai bộ dật sử ấy đều có chỗ trùng điệp, hoặc có chỗ sai khác nhau, thế thời tất có một đàng giả trá mạo nhận. vậy xin kể những chỗ ngờ ở trong hai bộ sách ấg để nhờ các bậc bác học quân tử xét đoán cho.

Trước khi xét những chỗ ngờ ở trong hai bộ sách ấy, thời xin kể mấy điều tệ đoan có quan hệ đến việc khảo cổ như sau này: Một là cái tệ những người sao lục hay làm giả trá: Từ khi nhà khảo cổ cho đi sưu tầm các sách cổ, bia cổ, để làm cái nền khảo cứu, thời phàm sách dã sử, di bi, tàn biên đoạn giản, đều thu thập lấy cả, và lại có huyền thưởng để mua những bản cổ thư, bởi vậy nên có kẻ bày mưu biển trá để cầu lợi, hoặc nhân những bài bi ký, hoặc các truyện các sách gì, thời hay làm xuyên tạc đem thay đổi làm ra niên hiệu đời cổ; hoặc giả làm giấy đời cổ đã cũ rách, hoặc phỏng theo chữ lối cổ tự mấy đời triều, mạo là truyện cổ tích mới tìm thấy, hay là sách cổ thư của gia truyền, để bán cho nhà khảo cổ lấy lợi. Thường thấy trong một tập văn hay một tập thơ, đề là của di cảo một ông nào, mà tựu trung thời sao lục lảm nhảm cả. Những kẻ làm càn giả dối để kiếm lợi, sở đắc có được là bao nhiêu, mà làm điên đảo cả phải trái, hỗn tạp cả trắng đen, làm vu cho cổ nhân để lừa hậu thế, cái vạ ấy không biết là chừng nào! Vậy chúng ta muốn khảo cứu sách cổ nhân phải nên chú ý lắm. Thế cho nên bộ Lĩnh Nam dật sử này ngờ là của người Tàu làm ra, cũng là vì cớ ấy vậy.

Hai là cái tệ sách cổ nước Nam ta thất lạc đi mất nhiều: Nước ta từ khi thuộc nhà Hán, học theo chữ Tàu, tiền nhân ta trước thuật há lại không có bản sách hay để truyền về sau. Song trải mấy mươi phen người Tàu sang lấn cướp, phàm những sử sách cũ của ta di truyền lại, phải người Tàu vơ vét lấy đi mất cả. Vả lại khi trước ta chưa có hoat bản để in sách, nên có trước thuật ra bộ sách nào, muốn truyền bá cho rộng ra cũng rất khó; mà người ta lại hay có cái tính thích Tàu hễ quyển sách quyển truyện ai không phải của người Tàu làm ra, thời coi khinh thường ngay; ít người biết trọng cái sách cũ của cổ nhân ta, giữ gìn lấy để truyền làm gia bảo. Vả nước ta khi trước biến loạn mấy phen, cũng có người văn học trốn sang ở bên Tàu đem cả sách của nước mình sang bên đó, hoặc là cho người nước ngoài xuất bản in ra, hoặc là tạng cả bản thảo cho người nước ngoài. như là ông Lê Chắc có làm bộ Việt Nam sử lược. mà lại về tay người Nhật Bản in để phát hành ra, chớ trong nước ta thời không thấy một quyển nào. Lại như quyển Việt Sử Khảo của tiên nho nước ta làm ra, nói về việc đời Trần đời Lý rất là tường tận, mà bây giờ chỉ thấy chép ở trong một bộ tùng thư của Tàu chớ người Việt Nam ta ít có người biết đến. Xem đó thời biết sách cũ của nước Nam tan mất sang bên Tàu rất nhiều, thế thời sách Lĩnh Nam dật sử này ngờ là của người nước ta làm ra, cũng không phải là vô cố vậy.

Thế thời muốn xét bộ Lĩnh Nam dật sử này của người Tàu hay là của người ta, thực là một cái vấn đề khó giải quyết. Nay xin kể hai bộ sách ấy ký tên như sau này.

Bộ dật sử bản viết của ta truyền lại thời đề là Trần Triều Chiêu Văn Vương Nhật Duật dịch bản, mà lại có ông Hoài Văn Hầu Quốc Toản hiệu chính, Trương Hán Siêu Thăng Am phê bình, mà nguyên di cảo là của Ma Văn Cao người đỗng Dich Sơn thuộc về Đà Giang. Bộ dật sử thạch bản của Tàu thời đề là Tây Viên lão nhân sang phương Nam chơi đất Vĩnh An bắt được quyển dật sử này, mà không nói là ai làm ra cả. Xét trong bộ dật sử bản viết của ta thời trong bài tựa có một đoạn là lời ông Chiêu Văn Vương tự thuật lúc đi dụ quân Thổ Mán về năm nào tháng nào ngày nào, được người Thổ Mán tặng bộ dật sử ấy là nguyên của Ma Văn Cao làm ra, mà ông mới phiên dịch ra chữ Hán v. v. Bộ dật sử thạch bản của Tàu thời trong bài tựa không có cái đoạn Chiêu Văn Vương tự thuật, chỉ có đoạn Tây Viên lão nhân tự thuật rằng: “Ta sang phía Nam chơi Vĩnh An... Lấy làm thích bộ dật sử tả sự tích họ Hoàng này lắm v. v.” Còn chỗ phàm lệ thời bản viết của ta đoạn trên đầu bảo rằng “Sách này cứ theo như bộ cũ mà dịch ra.” Đoạn thứ ba bảo rằng: “Cứ theo như Sơn Nam Chí thời dùng nhiều tiếng Thổ Mán... Những tiếng gì khó hiểu thời dịch ra chữ hán...” Đoạn cuối cùng thời bảo rằng: “Có khảo−xét các việc tản nát ở các sách, mà biên tập ra. trải ba tháng mới xong”. Bộ thạch bản của Tàu thời đoạn đầu bảo rằng: “Sách này y theo các sách truyện chí mà khảo dịch”. Đoạn thứ ba lại rằng: “Theo Thánh Sơn Chí thời dùng nhiều tiếng Thổ Mán.. Những chỗ nào dễ hiểu thời cứ để vậy. Chỗ nào không hiểu được thời mới dịch ra chữ Hán v. v.” Còn đến như năm với ngày tháng thời bản viết của ta đề là: “Hoàng Việt Hưng Long ngũ niên” (1297); mà thạch bản Tàu thời đề là: “Thanh Kiền Long giáp dần niên” (1794). Xem thế thời bản của ta nói rõ tên người trước thuật như là Ma Văn Cao, mà tên người dịch là Trần Triều Chiêu Văn Vương. Thạch bản của Tàu thời tựa hồ như tay một người làm ra, mà chỉ đề là: “Tây Viên lão nhân”, chớ không rõ họ tên người làm sách là gì, và xét đến chứng cứ cũng chưa đủ. Vả lại bản dật sử của ta ra đời trước bộ dật sử thạch bản của Tàu 497 năm, mà nguyên làm ra bộ dật sử ấy là Ma Văn Cao, lại là ông tổ năm đời trước thời ấy, ước chừng trước Tây Viên lão nhân hơn sáu trăm năm, quyết nhiên không có lẽ nào mà ông Ma Văn Cao với Chiêu Văn Vương lại đạo tập của Tây Viên lão nhân, nếu bộ dật sử này mà không phải của Chiêu Văn Vương chăng nữa, thời Chiêu Văn Vương cũng không có can thiệp gì đến vậy.

Bản dật sử của ta thuật sự tích trong truyện phát sinh ra từ đời Lý Nhân Tôn niên hiệu Thái Ninh thứ hai, ngang với đời Tống Thần Tôn bên Tàu niên hiệu Hi Ninh thứ sáu (1073). Bộ thạch bản của Tàu thuật sự tích trong truyện phát sinh ra về khoảng năm Vạn Lịch (1573 — 1619) đời nhà Minh, hai đàng cách nhau hơn 500 năm. Song xét ra người Tàu đến triều Minh mà trong cõi Quảng Đông sao hãy còn nhiều quân giặc Mán bàn cứ các sơn trại như thế, việc đó cũng đáng ngờ là sự tích ấy không phải ở về triều Minh. Nhưng lại xét tình trạng quân thổ phỉ bên Tàu xưa nay thời cũng không lấy gì làm lạ. Xét về bản dật sử của ta, thời nước ta mới đến triều Lý mà đã có một cậu học trò mười bảy tuổi như Hoàng Phùng Ngọc, việc đó cũng đáng ngờ, song xem như ông Lê Văn Thịnh cũng ở triều Lý, tuổi trẻ mà thi đã đỗ đầu, thế thì Phùng Ngọc cũng chẳng lấy gì làm lạ. Chỉ có những tên làng tên đất gọi là Trình Hương, Hải Phong, Qui Thiện, thời nay không biết là ở chỗ nào; như bộ dật sử của ta thời bảo rằng: Hoàng Phùng Ngọc là người Trình Hương, Trình Hương ở đâu? thời ký giả cũng không được biết, chỉ biết rằng ở huyện Sơn Vi thuộc Phú Thọ còn có làng Trình Xá, mà cứ như trong truyện thời bảo rằng Trình Hương thuộc về Phong Châu, thời bây giờ là địa phận Sơn Tây, Phú Thọ, thế thời Hoàng Phùng Ngọc là người nước Nam ta.

Sách thạch bản của Tàu thời bảo là huyện Trình Hương thuộc phủ Trào Châu, thế thời Phùng Ngọc là người Trào Châu thuộc về Tàu. Song xét đến địa dư lịch sử nước Tàu thời Trào Châu kiêm lý có chín huyện là: Hải dương, Phong Thuận, Trào Dương, Yết Dương, Nhiêu Bình, Huệ Lai, Đại Dũng, Chừng Hải, Phổ Minh: chớ không thấy huyện nào gọi là huyện Trình Hương cả. Còn như huyện Hải Phong, huyện Qui Thiện, thời đều thuộc về phủ Huệ Châu tỉnh Quảng Đông; huyện Tùng Hóa tức là Hoa Huyện tỉnh Quảng Đông bây giờ thuộc về đạo Lĩnh Nam Quảng Đông.

Trong dật sử lại chép rằng: Núi Dương Đề ngăn cách huyện Hải Phong với huyện Qui Thiện. nếu bảo hai huyện ấy là đất nước Tàu, thời chính ở vào trong địa giới Huệ Châu. Phong Châu ở nước ta cách Huệ Châu ở Quảng Đông biết là mấy nghìn dặm, thế mà trong truyện chép rằng Phùng Ngọc đi một ngày từ Phong Châu đến Huệ Châu, dẫu xe hỏa cũng chẳng chóng được như thế, nữa là đi đường bộ, hay là bảo huyện Hải Phong huyện Qui Thiện là đất nước Nam ta, thế thời cớ sao tự Phong Châu tới các huyện đó lại còn phải đi vòng quanh sang Tràng Sa nữa?

Lại cứ bộ thạch bản của Tàu thời bảo Phùng Ngọc ở Trào Châu đến Huệ Châu, cũng phải đi đến năm sáu trăm dặm đường trở lên, không phải là một ngày đường đã đi tới được. Vả lại cứ như bộ thạch bản chép thời là Phùng Ngọc tự Trào Châu đến Huệ Châu là tự phía đông đến phía tây, chỉ đi xung quanh trong địa giới tỉnh Quảng Đông, hà tất lại phải đi vòng quanh qua Tràng Sa (tỉnh Hồ Nam) nữa? Thế thời hai bộ dật sử chép đều không đúng sự thực cả. Song cái vấn đề ấy là quan hệ về cái giá trị bộ dật sử, xưa nay các nhà làm tiểu thuyết thường hay bịa đặt ra để cho thích ý người xem không cần phải biện bạch làm chi nữa.

Chúng ta chỉ xét những điều ngờ là: Bộ thạch bản Tàu bảo Phùng Ngọc là người Quảng Đông, tự phía đông mà sang phía tây là chỉ đi quanh trong địa giới tỉnh Quảng Đông. Bộ dật sử ta bảo Phùng Ngọc là người Châu Phong nước ta, tự phía nam mà sang phía bắc là tự Phong Châu sang Quảng Đông. Còn như Tây Viên lão nhân thời không biết là người tỉnh nào, không thấy nói rõ; chỉ ở trong bài tựa sách thạch bản nói rằng lão nhân sang phía nam chơi Vĩnh An được bộ dật sử này, thế thời là chơi huyện Vĩnh An thuộc về Huệ Châu tỉnh Quảng Đông, hay là huyện Vĩnh An thuộc về phủ Bình Lạc tỉnh Quảng Tây đó mà thôi. Và trong dật sử chép nhiều tiếng quan hoại, mà tiếng quan hoại là tiếng thường dùng ở nước Tàu, chính lão nhân là người Tàu ở phương Bắc mà sang chơi tỉnh phương Nam, đã là người Tàu thời chép sách dùng quan hoại cũng là sự thường, không phải chú thích chi nữa, cần gì trong phàm lệ lại còn phải chua rằng chữ “vô” chép là “mậu”, chữ “như thử hảo” chép là “như cảm hảo”, chữ “huynh” gọi là “biểu” làm gì nữa. Vả lại trong hồi thứ IV có bài thơ tán rằng “Dũng như Trưng, Nhị”, có lẽ nào người Tàu chép sách làm thơ mà lại xưng tụng hai bà Trưng nước ta, thời thực là không đúng khẩu vẫn. Còn đến bộ dật sử của ta bảo là bản dịch của Chiêu Văn Vương, nhưng không biết bản nguyên văn là chữ gì, bảo là chữ Thổ Mán chăng? Thời những từ khúc thi ca ở trong bộ ấy không biết đó chính là nguyên văn, hay là Chiêu Văn Vương tự lấy ý mình mà diễn dịch ra cho đủ, để cho thành ra vẻ đại quan chăng? điều ấy cũng khả nghi lắm.

Nói rút lại thời không biết bộ dật sử này là tự ai làm ra trước, chửa có thể xét được chứng cớ cho đích xác. Ký giả kiến văn hẹp−hòi không dám giải quyết sao cho phải, mong các ngài duyệt giả phán đoán giùm cho. Nếu thực là dịch bản của Trần Triều Chiêu Văn Vương, thời chính là của báu của tiền nhân ta để lại, ta nên công nhận lấy, đừng để cho người Tàu nhận mất. Nếu không phải là dịch bản của Chiêu Văn Vương, mà chính là của Tây Viên lão nhân kỷ thuật ra, thời ta mặc quách họ, dẫu hay đến đâu ta cũng không thèm mạo nhận làm gì; xin các ngài bác học quân tử xét đoán mà khám phá cái nghi án ấy cho, chúng tôi lấy làm mong lắm.

Đông Châu

Dịch nguyên văn chữ Hán của ông

NGUYỄN BÁ TRÁC