Chương III

III

Trong bọn thủ hạ Quận Huy có Nguyễn Hữu Chỉnh là tay lợi hại hơn.

Chỉnh quê ở làng Đông Hải, huyện Chân Phúc, trấn Nghệ An, là con một người lái buôn.

Cha Chỉnh nhờ sự buôn bán trở nên giàu có, gia tư kể hàng vạn, đã làm môn hạ Quận Việp.

Chỉnh hơi giống cha, vẻ người tuấn tú. Lúc nhỏ đã học khắp các kinh sử, năm 16 tuổi thi đỗ hương cống, vẫn theo cha nương tựa trong cửa Quận Việp.

Chỉnh rất giỏi về thơ văn quốc âm. Vì mến công nghiệp của Quách Tử Nghi nhà Đường, Chỉnh có làm bài “Quách lệnh công phú”, dùng toàn tiếng nôm, thiên hạ nhiều người truyền tụng.

Tính Chỉnh rất hào hiệp, giao du khắp nước. Trong nhà lúc nào cũng có vài chục người khách, hoặc ngâm thơ, hoặc uống rượu, tùy sự cao hứng thù tạc với nhau; và chừng mươi lăm con hát, Chỉnh tự đặt ra bài hát, phả vào đàn nhị, ngày đêm bắt họ múa hát mua vui. Kể hạng phong lưu, Chỉnh đứng vào bậc thứ nhất kinh kỳ hồi ấy.

Chỉnh lại có tài khôi hài, mỗi khi bông đùa, ai cũng phải phục. Khi ở trong cửa Quận Việp, luôn 16 năm mới được xuất thân coi đội Thiện Tiểu. Có người chế rằng: “Sao lại nhỏ vậy? “Chỉnh liền dùng câu của vua Chiêu Liệt, mà đáp rằng: “Chớ cho điều thiện là nhỏ mà không làm”. Cả đám đều bật cười. Cái tài bông đùa của Chỉnh đại khái nhanh nhẹn như vậy.

Trong hồi Quận Việp vào đánh phương nam, Chỉnh có đi theo để giúp về việc từ hàn. Thấy Chỉnh có tài, Quận Việp rất yêu. Sau khi Quận Việp qua đời, có người giác Chỉnh ăn cắp đến mấy trăm vạn. Trong đơn tố cáo lại có dính đến Quận Huy. Đến khi bị bắt vào ngục, Chỉnh bị khảo đã gần chết, nhưng vẫn nhất định không xưng. Nhờ vậy mới được vô sự. Quận Huy thấy vậy lại càng trọng Chỉnh.

Khi vào coi trấn Nghệ An, Quận Huy dùng Chỉnh làm Hữu Tham Quân, giao cho luyện tập thủy thủ để chống giặc bể.

Bấy giờ về nghề thủy chiến, Chỉnh đã vào bậc vô địch, ngoài bể vẫn gọi Chỉnh là con “cắt nước”.

Đến hồi Quận Huy đổi về Sơn nam, Chỉnh cũng được đổi sang đội Tiền Trung, đem quân đi tuần mặt bể. Chẳng bao lâu lại đổi coi đội Tiền Cơ, đóng ở Nghệ An.

Bởi mả tổ nhà Chỉnh ở núi Côn Bằng, nên Chỉnh tự đặt tên hiệu là Bằng Lĩnh Hầu.

Chỉnh có một người cùng làng là Nguyễn Viết Tuyển, vừa có sức khỏe vừa có can đảm. Năm trước nhờ Chỉnh nói với Quận Việp, Tuyển được vào coi trung đội của đạo Hậu Kiên đóng ở Sơn Nam, cho nên vẫn cảm ơn Chỉnh. Khi ấy nghe tin vương phủ nổi biến, tụi lính Tam Phủ ngày ngày lùng bắt những người bè đảng Quận Huy, Tuyển phải tức khắc vượt biển về quê. Dương buồm từ ngày 26, đến ngày 28 tới làng Đông Hải, đem hết công việc ngoài này thuật lại với Chỉnh.

Lúc mới nghe chuyện, Chỉnh đã có vẻ sợ hãi, dây lát, Chỉnh lại trấn tĩnh, cố giấu kín việc đó, không cho người ngoài được hay. Sau khi đã vào nhà trong dặn vợ hết các công việc, Chỉnh liền đến thẳng dinh trấn để bàn với Dao Trung Hầu.

Dao Trung Hầu nguyên là em rể Quận Việp, hiện làm trấn thủ Nghệ An, nghe lời Chỉnh nói, sợ lắm, liền hỏi:

- Bây giờ làm thế nào?

Chỉnh đáp:

- Trấn này giáp giới với xứ Thuận hóa, có thể liên lạc với nhau. Hiện nay, phó tướng Phú Xuân là Thể Quận công; Đồn thủ Động Hải là Khôi Thọ Hầu, đều là một dòng trong của cụ Việp Quận công, với chúng mình cũng là những người cùng thuyền. Quan lớn nên viết thư kín bảo Quận Thể giết viên đại tướng Phú Xuân, chiếm lấy thành đó, rồi kíp cho người ra dụ Khôi Thọ, chắc là Khôi Thọ phải đem cả thành Động Hải vào hùa. Ngoài này quan lớn giữ lấy trấn này để làm vây cánh với hai nơi ấy. Rồi ngài thu dùng hào kiệt, chiêu mộ thổ binh, lấp đường Hoàng Mai và đóng đồn lớn ở vùng Quỳnh Lưu, để làm cái thế cố thủ. Còn về mặt bể, tôi xin đảm đương. Trấn này địa lợi có thể nương tựa, nhân tâm có thể trông cậy. Năm trước Quận Siêu bị tội với đức Dụ Tổ, cũng giữ trấn này chống lại Nhà Chúa, về sau cũng được thoát nạn. Huống chi sự thế ngày nay còn dễ hơn hồi Quận Siêu, ngài làm được vậy, ấy là lấy được một nửa thiên hạ. Chẳng những triều đình không làm gì nổi, mà còn có thể giữ cõi giữ dân, ngồi nhìn sự thay đổi của thiên hạ. Không những chỉ khỏi tai vạ mà thôi, sau này còn có công lớn nữa.

Dao Trung ngẫm nghĩ hồi lâu rồi nói:

- Cái kế của ông hay lắm. Nhưng tôi tự liệu sức không làm nổi. Vậy ông nghĩ cho cách khác.

Chỉnh đáp:

- Ngoài kế ấy ra, chỉ còn một cách bỏ nước mà đi,

Dao Trung lại hỏi:

- Nhưng mà đi đâu?

Chỉnh nói:

- Thiên hạ vạn nước, lo gì không có chỗ đi?

Rồi Chỉnh ghé tai Dao Trung nói nhỏ mấy câu.

Dao Trung nửa muốn nghe theo, nửa lại hồ đồ chưa quyết, liền bảo với Chỉnh:

- Sự đó cũng là việc lớn, để tôi nghĩ lại xem đã.

Chỉnh nói:

- Bây giờ sự biến chỉ trong phút chốc. Đợi khi ngài nghĩ được lần thứ hai, có lẽ cái lệnh tróc nã đã vào đến nơi. Vậy ngài hãy ở lại mà nghĩ, xin để cho tôi tự tiện

Rồi Chỉnh cáo từ ra về. Bấy giờ vợ Chỉnh ở nhà sắm sửa các việc đã đâu vào đấy. Chỉnh bèn nói là có lệnh của quan Trấn thủ sai đi tuần tiễu mặt bể, rồi Chỉnh đưa hết người nhà từ già đến trẻ và tất cả các thứ gia sản xuống thuyền. Cả nhà đều không biết là chuyện gì.

Sau khi lên thuyền, Chỉnh mới gọi cả ba trăm lính cơ của Chỉnh vẫn coi, bảo họ đứng ở bờ sông, rồi nói rõ ràng duyên cớ cho nghe. Chỉnh lại để lại cho mỗi tên lính một quan tiền đen, rồi mới từ biệt. Bấy giờ bọn lính mới hiểu công việc của Chỉnh,

Thuyền đã nhổ neo, Chỉnh bắn ba phát súng, rồi cho chèo ra giữa sông, kéo buồm chạy thẳng ra bể, chẳng ai rõ Chỉnh đi đâu.

Lúc ấy, ở ngoài kinh kỳ, bọn lính Tam Phủ lại càng hoành hành hơn trước. Hằng ngày họ họp nhau lại một chỗ, để cùng bàn việc triều đình. Rồi họ viết giấy đệ vào trong triều nói thẳng việc này nên để, việc kia nên đổi. Nhiều khi những việc vô lý, họ cũng bắt buộc triều đình phải làm. Chẳng những thế, họ còn xin những ơn này ơn khác, không biết thế nào là đủ. Trong triều có ai bàn chuyện phải chăng, thì họ dọa sẽ phá nhà, đánh chết Những lúc xử kiện, có khi họ nhận bên nguyên là người họ, có khi họ nhận bên bị là người quen. rồi ép các người đương sự thay đen đổi trắng. Những người quan hệ đến họ, nếu có kiện ai, thì họ bắt luôn người ấy và tự ra xử đoán, không cần gì đến quan tư.

Các quan đều phải nhịn hơi nuốt tiếng, không dám động chạm đến họ. Trong cung động làm việc gì, họ cũng dòm nom dị nghị, lúc thì họ bẻ việc này sao làm thế này? lúc thì hỏi việc kia sao làm thế kia? Tông và Dương Phi tự thấy bị họ giàng buộc nhiều quá, không thể chịu nổi.

Triều đình bàn nên xét công ban thưởng, tỏ ý đền ơn cho họ, khiến họ đều được mãn nguyện, rồi sau sẽ dùng phép vua trừng trị dần dần. Tông cho là phải, bèn sai các quan bàn định về công “dực đái”, rồi phong Bằng Vũ là Suy Trung Dực Vận Công Thần, tước hầu, coi đội hậu binh của đạo Thị Nội. Quận Viêm, Quận Hoàn và bọn Nguyễn Kiêm, Gia Thọ, Dự Vũ đều làm Tuyên Lực công thần và theo thứ tự đều được thăng chức tất cả. Ba chục người nhóm họp ở chùa Khán Sơn cùng được ghi tên vào sổ trung nghĩa và có thưởng riêng. Ngoài ra các lính thủy bộ trong ngoài đều cho thăng chức một lần và ban tiền thưởng khắp lượt. Riêng về mấy người nhóm hội lại được cấp những đạo sắc bỏ trống chỗ đề tên người, để họ ban cho kẻ khác lấy tiền.

Sau khi chư quân nhận thưởng đâu đấy. Tông mới dụ họ ai nấy đều nên giữ theo pháp luật để cùng hưởng phúc thái bình.

Bấy giờ chư quân bảo nhau:

“Chúng ta đã phò ông ấy làm Chúa; cũng nên đừng quấy nhiễu quá, để cho ông ấy biết làm Chúa là vui. Chờ xem sau này dần dần thuận cảnh, ông ấy cư xử ra sao. Nếu mà càn dỡ thái quá, bấy giờ mình sẽ liệu cách mà trị. Quyền mình nguyên vẫn là lính kia mà!”.

Từ đó, họ cũng bớt bậy.

Tông được hơi yên; liền đem những người thân cựu vào chỗ trọng yếu; Tả Tư Giảng Nguyễn Khản được làm Tham tụng, Nguyên Cữu Dương Khuông được quyền phủ sự.

Khản là người làng Nghi Xuân, huyện Tiên Điền, con Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm.

Từ thủa đẻ ra, Khản đã vào bậc phong lưu công tử, thi đỗ rất sớm. Theo Sâm từ khi còn ở tiềm để, và rất được Sâm yêu trọng. Khi Sâm làm Chúa lại càng tin dùng. Sâm cho phép Khản ngày đêm ra vào trong cung, y như các viên quan thị, không bị ngăn cản gì hết.

Tính Khản hào hoa, rất thích văn thơ đàn hát, có tiếng là bậc phong lưu văn thần. Trong đình Kim Âu, chỗ ở của Khản, có núi, có hồ, có cây, có đá, cảnh trí rất thú. Có lần Sâm đã ra chơi nhà Khản, ban thưởng khá nhiều.

Trước Khản làm Tả Thị Lang sung chức Bồi tụng, với Xuân Quận công cùng ở chính phủ. Sự “sang yêu” của Khản hồi ấy, so với các quan văn võ thật là có một không hai.

Sau đó, Khản được đổi làm trấn thủ Sơn Tây kiêm trấn thủ Hưng Hóa, lại sung chức Tả Tư Giảng của Tông. Đến khi việc án bí mất năm Canh tý phát giác, Khản bị ghép vào tội chết. May được Sâm nghĩ tình người cũ, giảm cho một bậc, bắt giam ở nhà Quận Châu. lúc ấy Quận Huy và Thị Huệ đã muốn tìm cớ để đưa Khản đến chỗ chết. Khản biết vậy, bèn làm một bài tự tình bằng quốc âm, kể hết những sự yêu đương gặp gỡ ngày xưa, rồi nhờ người đưa trộm cho Sâm. Xem bài đó Sâm có lòng thương. Nhờ vậy Khản được khỏi chết.

Bữa Tông lên ngôi, Khản liền được về ban cũ, thăng chức Thượng thư, tước Tân Quận Công.

Bấy giờ bọn lính Nghệ An truy oán trong hồi đánh giẹp phương nam, Khản làm Tham Trấn kiêm coi lương hướng ở Nghệ An, có cho người nhà quấy hại xứ ấy, họ liền nhao nhao bảo nhau: “Lão đó là người xa xỉ, chơi bời, năm trước đã từng làm khó với trấn ta, ta kiện nhưng không được xử. Bây giờ lại làm quốc sư, nếu để lão ta được làm tể tướng lần nữa, thì dân chịu sao cho nổi? Chi bằng chúng ta mỗi người tát cho một cái, cho rảnh cái đời lão ấy”.

May được trong bọn có kẻ khuyên giải, nên Khản mới được vô sự.

Còn Khuông thì là em ruột Dương Phi, người rất ngu hèn gàn dở, không có tài cán gì hết. Trong án Canh tý, Khuông có dự vào. Bấy giờ, tôi tớ, họ hàng, bè đảng của Tông, đều bị tai vạ, riêng Khuông không việc gì.

Lúc Tông mới lập, Khuông liền được lên coi cơ Trung úy cùng với Dương Phi nấp đằng sau Tông quyết định mọi việc. Chư quân khi ấy đã mỉa rằng: “Cậu ấy có tài cán gì? Chỉ nhờ cái bóng của người mặc váy mà được đến thế. Nay vừa khỏi vòng khốn cùng đã muốn giàu sang! Cũng ví như kẻ nhịn đói đã lâu, gặp cơm cố ăn vội vàng, ăn cho vỡ dạ dầy mới thôi”.

Bây giờ hai người này vào chính phủ, lòng họ lại càng không phục. Tuy vậy, bọn họ cũng rất phức tạp, kẻ này oán nhưng kẻ kia ơn, sau lưng họ chê, mà ở trước mặt thì họ vẫn khen.

Những nhà quyền yếu thường thường chỉ nghe câu nói thái bình, không nghe câu nói nguy ngập, việc gì cũng muốn mạnh bạo làm tới, không cần ngó đến cái lo về sau. Vì thế người ta vẫn tưởng như lúc thái bình, mưu sâu, bàn kín, chỉ lấy việc đè nén kiêu hinh làm cách thứ nhất,

Tình cờ lúc đó trong đám kiêu binh có bốn người lính ức hiếp một người lái buôn Đông Hà để mượn chiếc thuyền, bị người đội trưởng phát giác, cả bốn đều bị xử chém. Chúng đều oán là hình phạt quá lạm. Nhưng vì việc đó tự họ trót đã bới ra, cho nên cũng im.

Khản và Khuông thấy chúng không nói, cho là uy quyền đã lập lại rồi, hai người đều mừng và nói: “Nước vẫn có phép. Hãy cứ giữ phép vài lần như thế, dù họ có kiêu cũng không dám kiêu.”

Bấy giờ có viên tri huyện Đông Thành là Mai Doãn Khuê, người làng An Toàn huyện La Sơn, vốn là tay rất giảo quyệt trong trấn Nghệ An, quân lính ngông nghênh làm bậy, phần nhiều do y xui giục. Một hôm, khi sắp sửa bảo chư quân đòi công với triều đình, Khuê vào nói ngầm với Khản:

- Triều đình cho rằng kiêu binh có thể dẹp được, nhưng không biết rằng rồi đây sẽ có vạ lớn không thể nói xiết. Tôi nghe họ nói: Hoàng Tự Tôn nguyên trước do họ đón về. Nay Hoàng thượng tuổi già, Hoàng tự tôn đã lớn, họ muốn họp nhau xin với Hoàng thượng truyền ngôi cho cháu, khiến cho ngôi vua ngôi Chúa đều do tay bọn quân lính dựng lên, để cho công họ càng to. Trong bọn họ có vài ba kẻ cũng cậy có công mà bị thất vọng. Những kẻ ấy lại muốn phò cho nhà vua nhất thống thiên hạ để cho quyền của nhà Chúa lớn thêm. Nếu như kế ấy mà thi hành được, tôi sợ các ngài không còn chỗ nào mà gửi thân nữa.

Khản đem lời ấy nói lại với Tông, Tông sai Khuê tố cáo mấy người trong bọn kiêu binh mà Khuê đã nói với Khản.

Khuê bèn vu cáo cho Siêu Thọ Bá, cháu gọi Tứ Xuyên hầu bằng cậu, cũng có dự mưu.

Khi tra xét Siêu Thọ, không có bằng chứng gì hết. Tuy vậy, trong triều cũng vẫn có người nói thằng, bèn đưa Siêu Thọ về giam ở quê. Khuê vì có công phát giác, được phong làm Khuê Lĩnh Bá cai quản toán lính Thị Hậu ở nội điện, kiêm chức Giảng quan của Hoàng Tự Tôn và ở luôn trong nội điện để dình dò công việc của ông hoàng đó.

Vậy Hoàng Tự Tôn là ai?

Đó là Lê Duy Kỳ con cố thái tử Lê Duy Vỹ.

Vỹ xưa vẻ người sắc xảo, tư chất rất thông minh. Thấy nhà vua mất hết quyền hành, Vỹ lấy làm tức, vẫn hăng hái muốn thu phục lại. Vỹ lại xem khắp kinh sử, ưa thích học trò, cho nên hào kiệt trong nước, ai cũng tưởng mến. Trong lúc Trịnh Sâm còn làm thế tử, chỉ vì ngôi thứ trên dưới, Sâm vẫn có lòng ghét Vỹ.

Bấy giờ vợ cả Trịnh Doanh không có con trai, chỉ sinh được một con gái, tức là Tiên Dung công chúa. Năm nàng mười tuổi, Doanh rất yêu. Vợ Doanh xin gả cho Thái tử để sau này nàng làm hoàng hậu, Doanh bằng lòng.

Một hôm, Vỹ và Sâm cùng vào thăm Doanh, Doanh cho ăn cơm và để rể với con cùng ngồi một mâm. Vợ Doanh nói:

- Sao chúa lại được cùng ăn với vua?

Rồi mụ bắt ngồi riêng ra. Sâm tái mặt lại, nhưng vẫn cắn răng không nói chi hết. Tan tiệc trở ra, Sâm bảo với Vỹ:

- Hai chúng ta phải một người sống, một người chết. Vua ấy cũng không nên đứng đôi với chúa này!

Đến khi Sâm lên làm Chúa, liền sai một viên quan thị là Thiều quận công Nguyễn Kim Đĩnh bàn mưu vu cho Vỹ thông dâm với các cung nhân của Doanh, rồi đem tội đó tâu lên Hoàng thượng và xin bắt Vỹ bỏ ngục.

Trước đó, trong giếng Tam Sơn ở phía điện sau bỗng có tiếng nổ như sét, Vỹ đoán cái điềm báo mình sắp bị nạn, bèn đến nói với Hoàng thượng. Hoàng thượng cũng lấy làm lo, vẫn phải luôn luôn cầu khấn cho con.

Giữa hôm bị bắt, Vỹ biết tai nạn đã đến, liền vào ở trong tẩm điện của Hoàng thượng. Quận Thiều đem lính đến thẳng đông cung, định bắt Vỹ đã rồi mới tâu vua. Nhưng tìm khắp cả đông cung không thấy, Quận Thiều bèn vào thẳng tẩm điện để kể tội Vỹ mà nói:

- Tôi nghe Thái tử náu ở chỗ ngủ của bệ hạ, xin hãy bắt đưa cho tôi.

Hoàng thượng vẫn cố ôm Vỹ không nỡ dời ra.

Quận Thiều cứ quỳ ở giữa sân điện.

Vỹ tự biết mình không thể thoát, liền lạy trước mặt Hoàng thượng, rồi ra cho quân lính trói.

Sau khi đưa về phủ Chúa, Vỹ bị bỏ làm thứ nhân và bị giam vào trong ngục.

Sâm ép Hoàng thượng phải dựng người con thứ tư là Lê Duy Cẩn làm hoàng thái tử.

Cách ít lâu, Quận Thiều lại sai đầy tớ vu cáo mấy người nho sinh trúng thức ở làng Đan Luân là Nguyễn Huy Sưởng, Lương Giản bàn nhau định cướp thái tử ra khỏi cửa ngục, để cùng dấy quân làm loạn. Việc đó đưa xuống các quan bàn xét, người ta bắt Sưởng và Giản tra tấn. Hai người không thể chịu nổi vọt, đều phải nhận liều, Vỹ liền bị ghép vào tội thắt cổ.

Trong ngày hành hình, bầu trời tự nhiên tối tăm, chỉ cách gang tấc cũng không trông rõ. Chừng hơn một khắc mới lại quang đãng, Thiên hạ thấy thế, ai cũng phải rớt nước mắt, cho đó là việc đại nghịch chí thảm, xưa nay chưa có bao giờ. Hôm ấy nhằm 20 tháng chạp năm Tân Mão hiệu Cảnh hưng (Lịch tây năm 1772).

Sau khi giết Vỹ, Sâm đã có chí thống nhất đất nước, muốn bắt cả ba con Vỹ giam vào một chỗ. Bữa đó, Sâm tắm gội ăn chay, ngự ra hồ Tây, muốn để cầu thần báo mộng. Đương đi, chợt thấy trước mặt có một cái kiệu, trên kiệu lại có người ngồi chỉnh chệm, nhìn kỹ thì chính là Vỹ. Sâm hỏi quân lính có ai trông thấy xe kiệu ở trước mặt không. Mọi người đều nói không thấy. Sâm cả sợ, liền quay về cung. Đêm ấy, Sâm nằm trong màn, bỗng thấy một người đầu đội khăn hồng, mình mặc áo đỏ, tay cầm một chiếc mái chèo, mở màn đứng ở đầu giường, trừng mắt nhìn mình. Sâm vội hỏi ai? Người ấy đáp:

- Ta là Duy Vỹ.

Sâm càng kinh, biết là Vỹ thiêng, lại càng cho nã các con Vỹ rất gấp.

Ngay hôm Vỹ bị Quận Thiều đến bắt, cung nhân họ Nguyễn đem ba anh em Duy Kỳ chạy về phía tây, rồi vào ngủ nhờ nhà một người dân ở làng Dịch Vọng, huyện Từ Liêm.

Thì ra đêm trước, người ấy mơ thấy có ai bảo rằng: “Mày phải quét rửa sân cửa cho sạch, thiên tử và thái hậu sắp sửa tới nơi”. Tỉnh dậy người ấy tự nghĩ: “Mình là nhà dân, đâu được các vị chí tôn ngự tới? Hôm đó, người ấy chắp tay đứng ở ngoài cổng, từ sáng đến quá trưa, chẳng có người nào qua lại. Gần tối, thấy người đàn bà bồng con xăm xăm tiến đến trước cổng và xin ngủ nhờ. Người ấy mời vào ngồi chiếc phản cao nhất trong nhà. Sau khi đã kể qua chuyện chiêm bao đêm trước, người ấy nói tiếp:

- Các cậu bé này hẳn là con nhà đại quí nếu không phải họ hàng nhà Chúa, ắt là chi phái nhà vua.

Người đàn bà chính là cung nhân họ Nguyễn, nghe nói có vẻ lo sợ, vội vàng gạt đi mà rằng:

- Câu chuyện chiêm bao, không có gì là bằng cứ. Bác đừng nói nhảm. Đó là việc chết người, không phải chuyện chơi.

Hôm sau, mẹ con cung nhân từ giã trốn đi nơi khác. Nhưng chẳng bao lâu, có kẻ dò la bắt được, đưa về an trí ở trấn Sơn Tây, rồi sau lại bị giải về kinh đô và giam trong ngục Đề lĩnh.

Đến khi quân sỹ lập Tông làm Chúa, Kỳ đã 17 tuổi. Chư quân thừa dịp đem kiệu đến tận nhà giam đón Kỳ, rồi đưa về đền.

Thấy Kỳ mặt rồng mắt phượng, tiếng nói như chuông, các quân đều khen là thiên tử thật.

Mẹ Tông xưa nay vẫn có tình thân với Thái tử Cẩn. Thấy Kỳ về, sợ Cẩn mất ngôi, mụ liền bảo ngầm người nhà mời Kỳ vào chơi Huỳnh Cung. Rồi mụ sai người đem võng bắt Kỳ khiêng ra, định đem dìm xuống sông Cái.

Lúc qua hồ sen, Kỳ nằm trong võng kêu gào thật lớn. Lính canh nghe tiếng, quát phải đứng lại. Phu võng và người đi theo bỏ võng chạy ra bốn phía, Kỳ được khỏi chết.

Bấy giờ ba quân nhao nhao, muốn tra ra kẻ mưu hại Hoàng Tôn để bắt đem giết.

Thái tử Cẩn nghe được chuyện đó, liền vào phủ Chúa hầu Tông.

Thấy kiệu Thái tử để ở giữa phủ, chư quân tức giận mà rằng: “Ngôi vua có thể cầu xin được à? Để chi cái này để hắn tiện đường bôn tẩu làm việc bất đẳng.?”

Rồi họ phá tan cái kiệu. Cẩn phải ăn mặc giả làm thường dân, lẻn về Đông cung.

Tông biết việc đó do ở mẹ mình gây ra, bèn dụ quân sĩ không nên huyên náo. Rồi sai triều đình bàn việc lập Kỳ lên ngôi Đông cung, cho được yên lòng ba quân.

Cẩn bị giáng làm Sùng Nhượng Công.

Kỳ đã lên làm Hoàng Tự Tôn, nhà vua lại đặt các giảng quan, để chỉ bảo thêm về việc học hành. Ngày qua, tháng lại, cái tiếng hiền thánh nhân hiếu của Hoàng Tự Tôn đồn vang khắp cả trong ngoài. Vì thế chư quân mới có cái mưu phò cho Hoàng Tôn làm vua.

Lúc ấy Doãn Khuê tố cáo, tuy là không có bằng chứng nhưng Tông vẫn ngờ.

Một hôm, chư quân họp nhau, làm giấy kể công đã đón Hoàng Tôn ở nhà giam ra, tâu lên hoàng thượng để cầu ân huệ. Hoàng thượng cho họ vào lạy ở cung Vạn Thọ, tuyên chỉ ủy lạo cả bọn. Rồi ngài lại bắt phiên Tả Sai người đánh cá Hồ Sen, bắt lấy cá chắm làm gỏi, để thết chư quân và lần lượt bàn cách thưởng công cho họ.

Lúc chư quân họp ở trên điện ăn yến, có người chạy đi báo tin với Tông. Tông cho vời ngay Quốc sư Nguyễn Khản, Quốc cữu Dương Khuông vào phủ và bảo:

- Cái mưu tôn phù của bọn kiêu binh, thật là rập không thể tắt. Hiện nay chúng nó đương họp trên điện nhà vua. Bây giờ nên làm thế nào?

Khản đáp:

- Xin cho bắt mà giết đi!

Tông bèn sai Chiêm Vũ hầu đầu hiệu Nhưng Nhất đem lính Phong Vân đến bắt.

Chiêm Vũ quán làng Phú hoa, huyện Yên lãng, thi đỗ Tạo Sỹ, dáng người hùng vỹ, có can đảm, lại có sức khỏe, sau khi vâng mệnh của Tông, tức thì xách gươm ra thẳng cửa phủ, vừa đi, Chiêm Vũ vừa tuốt gươm ra, sờ vào lưỡi gươm và nói:

- Sắc! Gươm ta sắc! Gươm ta chém được đầu kiêu binh!

Rồi đó, Chiêm Vũ dẫn quân tới thẳng trên điện, vây chỗ chư quân tụ họp ăn yến.

Chư quân còn đương chè chén, nghe tin có lính đến bắt, ai nấy hỏa tốc chạy trốn. Chiêm Vũ bắt được bảy người điệu về Vương phủ.

Tông sai triều thần bàn cách xử trí, Các quan họp lại tra xét. Bảy người đều khai thực tình và nói không có mưu sự gì hết. Triều thần ai cũng có ý che chở cho họ. Riêng Dương Khuông hằn học mà rằng:

- Không cần phải hỏi tội trạng nào cả. “Chỉ quen hội họp không chừa” cũng đáng chém rồi, còn phải bàn bạc gì nữa? Những đứa cứ cậy nhiều người mà ngông nghênh đó không thể một lúc giết cho hết được. Nhưng hễ đứa nào phạm tội thì quyết không tha. Ví như bẻ đũa cả nắm thì không thể được, nhưng cứ rút một, hai chiếc mà bẻ dần dần, lâu rồi cũng hết. Hôm nọ chém bốn đứa đó, chẳng thấy chúng nó bắt đền vào ai!

Nguyễn Khản tán thêm:

Quốc cữu nói rất có lý. Các quan cứ nên theo phép mà làm.

Triều thần bèn chiểu luật “ra trộm hoàng thành” xử cả bảy người vào tội bêu đầu.

Tờ khải đưa lên, Tông sai đem cả bảy người chém luôn bữa đó. Hôm ấy là ngày 25 tháng 2 năm Giáp Thìn hiệu cảnh hưng. Lúc ấy, trong triều, ngoài quê, đều lấy làm sướng.

Bảy người chết rồi, chư quân hết thẩy có lòng oán tức. Họ lại họp nhau bàn bạc. Có người nói:

- Ngày nay được có triều đình, khiến cho vua tôi ngồi yên mà hưởng phú quí, đều là sức của chúng mình. Thế mà... chẳng ơn thì chớ, lại còn cho là kẻ thù, động một tý là bị đè nén. Nếu cứ nấn ná nén nhịn, khiến cho cái mưu “bẻ đũa” của họ được thành, thì rồi bọn mình sẽ không người nào sống sót.

Lại có người nói:

- Chúng ta không biết “bẻ”, chỉ biết “đả”. Mau mau mỗi người hãy đấm cho bọn họ một cái, để họ đi theo quận Huy, thử xem họ có bẻ nổi hay không?

Rồi chúng hẹn nhau bữa sau, sau khi tan triều, thì sẽ khởi sự.

Có kẻ lại đem việc đó nói với các quan. Các quan cũng nửa ngờ nửa tin. Sáng mai, Dương Khuông và Chiêm Vũ hầu đi lén vào phủ. Nguyễn Khản đóng cửa nằm nhà, không dám vào triều. Tan chầu, chư quân chia bọn đi vây các dinh. Vào nhà Dương Khuông và Chiêm Vũ hầu không thấy hai người ở nhà, chư quân tức thì hò nhau phá nhà. Chỉ trong chốc lát, cả hai dinh đó đều thành đất bằng.

Ở nhà Nguyễn Khản vẫn có nuôi một người Tàu rất giỏi nghề kiếm. Nghe tin có biến, người Tàu tuốt gươm ra đứng giữ cổng. Chư quân tưởng rằng ở trong còn nhiều kiếm khách nên không dám vào. Lâu lâu họ thấy ra ra, vào vào, vẫn chỉ có một người ấy, cả đám bèn tiến đến xát trước cổng. Người Tàu múa gươm ra đánh, vừa mới đâm được vài người, quân sĩ đã kéo ồ vào, chém y nát như bùn. Rồi họ xông vào trong dinh. Lúc ấy Khản đã thay đổi quần áo theo đường tắt chạy ra cửa ô Trường Bắn và trốn được rồi. Lập tức quân sĩ lại phá nhà Khản.

Tông trước nghe tin nhà Khản có người canh giữ, tưởng Khản đã có phòng bị, chắc không việc gì, liền sai một hiệu quan quân đến để phân giải. Nhưng lúc tới nơi, Khản đã đi trốn, dinh thự bị phá gần hết. Chư quân còn bảo Tông rằng: “Quốc sư kéo quân ra ngoài làm loạn, xin cho người đi đuổi theo”.

Tông bất đắc dĩ phải sai một viên thị thần là Thoan Trung hầu đem quân đuổi Khản, nhưng lại dặn ngầm Thoan Trung cứ đi thong thả cho Khản chạy thoát.

Thoan Trung ra đến cửa ô Cầu Giấy, không theo kịp Khản lại quay trở về.

Chư quân tức rằng Thoan Trung không chịu hết sức, lại đến phá nhà Thoan Trung.

Thoan Trung cũng trốn.

Chư quân không bắt được mấy viên đó lại càng căm tức. Họ dò được tin quốc cữu và Chiêm Vũ hầu ở trong phủ, bèn cùng chia đạo chắn kín cửa phủ, rồi cho một bọn kéo vào phủ đường đòi Tông đưa hai người ra cho họ.

Tông nói:

- Không có ai cả.

Chư quân đều nói:

- Hắn trốn vào phủ, đã có người thấy rõ ràng. Người ta còn nhớ cả giờ hắn đi vào nữa, thế mà Chúa còn chối à? Xưa nay có Chúa nói dối bao giờ?

Dương Thái phi vừa khóc vừa dỗ:

- Cái thân góa bụa nhờ có ba quân phò Chúa mới được thế này! Xin chư quân hãy tha mạng hắn cho già được vẹn tình xương thịt.

Chư quân thét lớn:

- Tha mạng cậu ấy! Thế thì hôm nọ bảy mạng người chết, ai tha? Nếu còn cố giấu, cung khuyết sẽ hóa ra tro lập tức.

Tông và Thái phi cùng ngồi xuống đất, chắp tay vái lạy.

Chư quân lại nói:

- Không nói với đàn bà. Chỉ nói chuyện với Nhà Chúa mà thôi.

Tông nói:

- Bức nhau thế này, thà rằng đừng lập làm Chúa cho rảnh!

Chư quân đáp:

- Tưởng rằng Chúa muốn, nên mới cố lập. Không muốn thì có ai ép?

Một người hùa theo:

- Nói làm chi nữa? Hãy cứ hạ xuống dưới bệ, rồi đi mời Thụy Quận công đến là xong.

Tông sợ quá không dám ho he.

Bấy giờ trời đã sầm tối, chư quân bảo nhau giải tàn. Trước khi ra về, họ còn nói dọa:

- Bắt các hắn ví như bắt cá. Nước sâu thì cá còn lặn. Ngày mai tháo cho cạn nước, thử xem nó có mà bay lên trời?

Đêm ấy chư quân canh phòng cửa phủ rất cẩn. Tông bàn với Thái phi rằng:

- Coi bộ chúng nó hăng quá như vậy, chắc là không thể giảng giải bằng lời nói xuông. Phải mất nhiều của đút cho chúng nó may ra mới xong. Nếu không xong thì phải dùng kế sách khác...

Thái phi đáp:

- Nghe nói có tên thư lại Nhưng Thọ vốn là một đứa giảo quyệt, chư quân mưu bàn việc gì vẫn phải hỏi nó. Sáng mai, Chúa cho người ra dụ nó, rồi sẽ ngỏ ý đút lót, bảo nó hễ nhận chủ trương việc này thì sẽ giao một vạn lạng bạc, ba vạn quan tiền, nó muốn làm gì thì làm, không cần hỏi đến.

Tông xin vâng lời. Mờ sáng hôm sau, Tông theo những lời Thái phi đã dặn, sai người thân tín lẻn ra nói với Nhưng Thọ và còn hứa rằng: Nếu làm xong việc, sẽ có trọng thưởng.

Nhưng Thọ trong bụng đã muốn nhận lời, nhưng còn làm bộ khó khăn mà rằng:

- Bọn họ muôn người muôn miệng, khó mà nói năng điều gì. Vả chăng, hễ đã ngỏ ý đút lót, ấy là họ sẽ ngờ vực. Nếu có vài người nói ngang, cơn giận của họ xung lên, thì lưng tôi phỏng chịu được mấy cái đấm!

Sứ giả vẫn cố kèo nèo. Nhưng Thọ ngần ngừ và đáp:

- Nếu vậy để tôi lựa chọn lấy mấy chục người già cả tai quái, nói thật sự tình với họ, bảo họ tung hứng với tôi. Giả sử mấy chục người đó có muốn đòi thêm điều gì, thì tùy Nhà Chúa thương lượng, tôi chỉ tự xin làm kẻ giàn xếp mà thôi. Đến số tiền bạc công cộng, cũng xin chờ khi quân sĩ tề tập, Nhà Chúa tự ngỏ ý ra, tôi và mấy chục người kia hùa vào. Như thế th việc mới thành.

Sứ giả về nói với Tông. Tông bằng lòng, liền sai đưa riêng Nhưng Thọ một nghìn lạng bạc để y phân phát.

Gần trưa, quân sĩ lại họp và lại kéo xát vào tận trong phủ. Tông và Thái phi lại ra yên ủi. Chư quân đều nói:

- Việc gì mà phải lắm lời, cứ vào cửa cấm lùng khắp tòa phủ rồi túm búi tóc lôi ra, hỏi xem cái nằm đũa ấy hắn đã bẻ được mấy chiếc!

Tông nói:

- Chư quân làm vậy thì có sướng gì, chẳng qua chỉ thêm bẩn tay... Nay ta có chút quà mọn một vạn lạng bạc, ba vạn quan tiền, gọi là khao thưởng chư quân, chư quân nên đồng lòng tha thứ cho hai mạng đó.

Chư quân đáp:

- Chúa còn tiếc hai người đó thì cả phủ đường sẽ không còn! Chúng tôi cần gì số tiền ấy!

Giữa lúc họ đương lao nhao, Nhưng Thọ ra mặt và nói:

- Nhà Chúa đã phải nói nhũn như vậy, chư quân không nên không nể lời. Mấy chục người kia liền phụ họa vào. Rút lại quân lính ai không tham lợi. Họ bèn dịu giọng mà rằng;

- Đã thế, thì hãy tha cho em ruột Thái phi. Nhưng còn Chiêm Vũ là người giữa trời, chúng tôi phải xin mỗi người, một miếng thịt để nhắm rượu; rồi sẽ giải tán tức thì!

Tông nói:

- Tha thì tha cả. Sao còn tách bạch người nọ người kia?

Chư quân nói:

- Nhà Chúa nếu còn quanh co che chở Chiêm Vũ, hễ mà chúng tôi điên tiết, thì cả quốc cữu cũng không thể thoát.

Chiêm Vũ hôm trước vào phủ, lẩn trên Lân Các, vẫn có đôi kiếm giữ mình. Trong lúc chư quân đòi giết, Chiêm Vũ bụng bảo dạ: “Nếu họ không nghe Nhà Chúa điều đình, mà cứ xông vào bắt mình, thì mình phải đứng trên thang chém luôn dăm ba cái đầu, chứ không chịu chết một mình.”

Lúc ấy việc đã gấp lắm. Tông bèn sai người đến dô Chiêm Vũ mà rằng: Bây giờ xã tắc nguy nghèo như một sợi tóc, Nhà Chúa không thể cố giấu tướng quân được nữa. Vậy xin tướng quân chớ tiếc cái chết, để cho Nhà Chúa được yên, đó là công của tướng quân để lại muôn đời.

Chiêm Vũ bất đắc dĩ phải trèo thang xuống ra mắt Tông và nói:

- Chết thì chết, thần xin đôi tay đôi kiếm, đánh với chúng nó một trận, giết chơi vài ba trăm đứa, cho hả cái giận của Nhà Chúa.

Tông nói:

- Như thế, chẳng qua chỉ làm cho Thái phi kinh sợ, quả nhân vẫn không được yên.

Chiêm Vũ liệng gươm xuống đất và nói:

- Thế thì thôi, tôi đành chết uông.

Tông khóc, rồi hứa với Chiêm Vũ rằng sau khi y chết, sẽ cấp một nghìn mẫu ruộng làm của nối đời và phong cho làm phúc thần, bắt dân mười làng thờ cúng. Chiêm Vũ đáp:

- Tôi chỉ vì Chúa mà chết, chứ có cần gì tước lộc? Xin Chúa phấn phát uy quyền, xoay loạn làm trị, thì tôi dẫu chết, xương vẫn không nát.

Tông bèn tự viết sáu chữ “Trung nghĩa tráng liệt đại vương” đưa cho Chiêm Vũ. Chiêm Vũ quì gối nhận mấy chữ đó, vê tròn mà nuốt, rồi lạy tạ Tông đi ra. Khi qua điếm Tiểu bút, Chiêm Vũ bị bọn quân sĩ lôi kéo và hỏi:

- Gươm sắc của mày ra sao?

Chiêm Vũ trả lời:

- Ta không thể dùng thanh gươm đó chém đầu chúng bay là theo mệnh Chúa và vì xã tắc đó thôi. Nhưng mà, chẳng lâu gì đâu!

Chư quân toan đánh, Chiêm Vũ cản lại mà rằng:

- Đây là cấm địa, không thể làm việc võ phu. Hãy để tao ra cửa phủ ngồi yên, tha hồ chúng bay muốn làm gì thì làm.

Rồi Chiêm Vũ khoan thai bước đến bên cạnh cầu đá, ung dung ngồi xuống mặt đường và bảo chư quân:

- Đứa nào làm gì tao cứ việc mà làm.

Chư quân dùng gạch và đá đập mãi vào đầu, máu chẩy đầy mặt, Chiêm Vũ ngồi yên không cựa, khẽ lấy tay áo lau mặt, vừa cười vừa nói:

- Bây giờ ta không thi võ, nhưng vân còn thi can đảm!

Một tên quân sĩ đứng sau dùng dao đâm thẳng vào lưng, lúc ấy Chiêm Vũ mới chết,

Chư quân vẫn chưa hết giận, lại vào bắt Tông phải xử án trước.

Tông bất đắc dĩ phải giao việc đó xuống cho đình nghị. Nguyễn Khản Dương Khuông đều bị bãi chức làm dân. Bảy tên quân sĩ bị chém ngày trước đều được đền mạng.

Từ đó chư quân lại càng ngông nghênh. Tại các đường phố, họ cứ dắt tay nhau mà đi. Các vị vương hầu gặp họ đều phải quay xe loan đi đường khác.