Chương VIII

Về đến Cỏi Đời Cũ, tương biệt với các bọn lũ cùng đi, rồi vòng theo mé bể Bắc Băng Dương, đi sang đường Âu Châu. Qua kinh thành nước Anh, sang Na Uy (Norvège), Thụy Điển (Suède), đến địa phận Nga (Russie). Lại từ kinh đô Nga đi 10 ngày xe lửa đến Vladivostok (海 參 威), sang Nhật Bản. Chơi Đại Bản, Hoành Tân, rồi quay về Thượng Hải, đất Tàu.

Thượng Hải nguyên là đất một huyện, thuộc phủ Tùng Giang, tỉnh Giang Tô, từ đời Đạo Quang cắt chia cho các nước ngoài làm tô địa, đến nay thành một chỗ đô hội nhớn nhất ở Đông Á. Tại bờ sông Hoàng Phố, người Thái Tây có một cái vườn chơi, nghìn bóng cây râm, bốn mùa hoa nở, duy cấm người Tàu không cho vào. Vậy thời xoay khách làm chủ, mà chủ té ra khách. Nghĩ cho nước Tàu là một nước to nhớn và khai hóa sớm nhất ở bên phương Á Châu, mà sao đến nay các nước ngoài được đến chiếm hiếp như thế. Nhân xét xem lịch sử của nước Tàu, từ đời nhà Chu đã có giặc Hiểm Doãn, đời Hán có Hung Nô, đời Tấn có 5 rợ Hồ, đời Đường có Khiết Đan, đời Tống có Liêu, Kim, sức xâm nhiễu bên ngoài, càng ngày càng mạnh. Đến Nguyên, thời là người giống khác vào cai trị Trung Quốc; mà Nguyên ở Mông Cổ thời so với Liêu, Kim lại xa hơn. Vua Minh Tổ trừ được Nguyên, người Trung Quốc khôi phục Trung Quốc, tự chủ được 279 năm. Đến Thanh, lại là người giống khác vào cai trị Trung Quốc; mà Thanh ở Mãn Châu thời so với Nguyên lại xa hơn. Nay trừ được Thanh mà dân quốc nổi lên, người Trung Quốc lại khôi phục Trung Quốc. Nếu gịp này không hết sức tấn tới, chen vào hạng liệt cường, thời e rằng trong khoảng 200 năm nữa, lại có người giống nào ở xứ khác, ở xa hơn Mãn Thanh, vào cai trị Trung Quốc. Sợ thay! Cứ tình trạng nước Tàu ngày nay, tất được như ông Câu Tiễn làm vua, thời một phần mặt bể Thái Bình Dương họa mới có êm sóng. Chẳng thế mà nay dân quyền, mai hiến chính, càng thêu dệt bao nhiêu, càng rách nát bấy nhiêu, bốn vạn vạn con người giống da vàng họ Hiên Viên, chưa biết rõ họa phúc. Tiếc thay! giang sơn còn đó, mà nào người củu nguyên?!

Lên chới Sơn Đông, đến Khúc Phụ, tiến yết miếu thờ đức thánh Khổng. Miếu ở chính giữa thành Khúc Phụ. Ngoài cửa Đại Thành có nhiều các bia của các nhà Đường, Tống, Kim, Nguyên, Minh. Trong cửa, đến Hạnh Đàn, nền đất đó chính là chỗ Ngài ngồi giảng học trước. Trong Hạnh Đàn, đến chính điện, từ đời vua Huy Tôn nhà Tống gọi là Đại Thành Điện. Bên tả cửa điện Đại Thành có một cây cối chính tay Ngài giồng trước, trải mấy lần khô, mấy lần tươi, đến năm thứ 12 hiệu Hoằng Trị đời Minh lại bị cháy, cành lá mất hết, nay không khô không tươi, trông như sắt. Tục gọi là cây sắt. Thực đủ vẽ ra câu 如 有 所 立 桌 爾 (như hữu sở lập trác nhĩ). Xem song, đến miếu ông Nhan Hồi, cũng ở góc đông bắc thành. Có một cây thông trắng, 5 người giang tay ôm vừa kín, cao 20 trượng, đẹp một cách hùng tuyệt! Mộ đức Khổng thời ở trên sông Tứ, nhiều các cây của các học trò phương xa đem đến giồng và có mọc nhiều cỏ thi.

Từ Sơn Đông lên chơi Bắc Kinh, từ Bắc Kinh đi thẳng xe lửa về Hán Khẩu, qua hồ Động Đình, chơi Hồ Nam. Một buổi chiều mát, một mình đi chân ra chơi chốn thôn dã. Núi biếc bóng vàng ánh, giời xanh cò trắng bay, phong cảnh tuyệt đẹp. Cách một mặt ruộng về bên tay hữu đường, có một lão tiều phu ngồi nghỉ, tựa lưng vào một cái bia đá trước cái mô đất con, đánh gịp chân mà hát rằng: “荒 墳 兮 蔓 草 (hoang phần hề mạn thảo), 古 石 兮 蒼 苔 (cổ thạch hề thương đài), 噫 (y)! 固 一 世 之 狂 也 (cố nhất thế chi quồng dã), 而 今 安 在 哉 (nhi kim an tại tai)?! Tiếng trong mà cao, ngọn gió chiều đưa đến tai như rót. Nhân chạy đến bia xem thời vết chữ đã mờ khuyết, chiều hôm càng khó coi. Chỉ mấy giòng cuối có mấy chữ hơi rõ, rằng: 淳 化 二 年 重 建, thời là hiệu năm vua Thái Tôn đời nhà Tống. Hỏi truyện ông lão ấy thời đó truyền lại là mả ông Tiếp Dư đời nhà Chu. Lạ thay!

Qua Tứ xuyên, sang Tây Tạng, quay đến Ấn Độ, xem núi Himalaya (喜 馬 拉 山). Từ chân núi lên đến đỉnh, từng lớp trông khác nhau. Cứ quan Bác Sĩ nói rõ rằng: “chân núi nhiều rừng to; từ khoảng 7000 đến 12000 thước Anh thời không có cây nhớn; lại lên đến 15000 thước, chỉ có rêu; lên nữa thời bốn mùa đều băng tuyết cả.” Thật đáng là một ngọn núi cao nhất trong thế gian. Người Thái Tây có nói rằng: “Người Ấn Độ sinh trưởng ở dưới bóng núi ấy, đời đời trông thấy cái cảnh tượng cao nhớn, in vào trí thức trong óc, cho nên sinh được nhiều cái cảm tưởng cao nhớn, như đạo Phật, đạo Bà La Môn.” Giang sơn có hệ đến nhân vật, đông tây có nói cả. Sách Nho nói về nghĩa chung đúc, thời lấy về bên khí; người tây nói về nghĩa quan cảm, thời lấy về bên tượng. Mỗi đằng đều có một nhẽ riêng. Nhưng đem thi vào trong trường thi triết học thời câu nói người tây dương có lẽ hơn.

Xứ Ấn Độ, tại thành Agra, có một cái đền Taj-mahal là cái lăng của một bà vợ một ông vua Ấn Độ về, quãng đời thứ 16. Đền toàn xây bằng đá hoa trắng, trong trạm lồng, dát kim cương ngọc thạch các sắc. Người ở đấy nói rằng: “Đêm sáng giăng thời thật là cái cảnh đẹp có một.” Đêm hôm ấy, ước vào ngày 19 trong tháng lịch âm, đeo kính giăng mà ra chơi. Giá chưa biết đấy là cái đền Taj-mahal của một bà vợ vua nước Ấn Độ, thời có nhẽ tự ngờ mình là ông vua Minh Hoàng bên Tàu đi chơi cung Quảng Hàn. Vào trong đền mà xem, tưởng như bao các vì định tinh trong bầu giời cùng nhau hội họp trong một cái nhà bé nhỏ ấy. Bước chân từ trong đền ra, một lúc lâu, giăng lên, bỏ kính đi, bầu giời quang sáng, mặt đá lóng lánh, cảnh sắc càng đáng yêu; hoảng như khi còn ở nhà được xem, ở dưới lòng nước sâu, cái bóng người con gái 18 tuổi rất trắng đẹp, đêm, tay đeo toàn đồ vàng, cầm đuốc sáng đứng ngang trên bờ ao. Nay đem cái đền này mà xem với cái quạt nước ở miền sông Madison nước Hoa Kỳ, thời: một cái thợ giời làm, một cái thợ người làm, mà sức đẹp gần ngang nhau. Lạ thay! cũng cùng là một tấm thân con người ta, có người thác đi thời hình thể chứa vào trong chỗ quí báu ấy, mà sao cũng lại có nhiều kẻ bỏ nát phơi khô, vùi nông chôn lấp quãng đồng không! Dẫu thế, sau lúc đã tạ biệt cái lăng ấy mà lùi đi, giăng mờ mây ám, cái bóng tối vô hạn của các cây cao chung quanh chùm rủ xuống mọi nơi, ngoảnh mặt lại mà thu lấy cảnh tượng ấy vào gương mắt, đã như trút cả lấy cái khí u âm u uất vào trong lòng. Cho nên, xem như bao nhiêu người đời xưa, anh hùng như ông Ngụy Võ, công nghiệp như ông Dương Công, mà bờ sông Trương Thủy, ngọn núi Nghiễn Sơn, mả cũ bia tàn, chỉ để cho người sau vẩy hai hàng lệ trắng. Rồi nữa, thỏ lặn ác tà, bể dâu biến đổi, cái trí tưởng lâu xa, cái công trình to nhớn ấy, còn đâu ở mãi chốn nhân gian? Than ôi! người là một giống vật có tình; ngọc đá chỉ có hình. Cái vật có tình ấy đã tự mình không thể giữ lấy được, mà lại muốn nhờ mượn cái vật chỉ có hình ấy để truyền lưu vô cùng, thời trí tưởng dẫu xa, công trình dẫu to, nhưng kiến thức thật bé.

Ở Ấn Độ, ra chơi Pondichéry (thuộc địa nước Đại Pháp), rồi đi Úc Châu (Océanie). Châu đó cũng là một phần đất nhớn trong 5 phương thế gian, mà giống dân mường mán, mọi rợ, không thể xét cho hết. Từ có người Âu Mỹ sang đấy ở, người thổ ngày một tiêu mòn. Nay như một cái cù lao nhớn nhất là Australie (澳 地 利 亞) là thuộc địa của nước Anh, thời giống người thổ đã gần hết. Chỉ những chốn hang cùng rừng rậm, thỉnh thoảng một đôi chòm gianh nứa, để làm cái ghi nhớ đáng thương trong loài người. Dẫu ai bảo là nhẽ vật đua tranh, giời đãi lọc; nhưng con tạo hóa kia đã bày ra một phương đất rộng nhớn tốt đẹp ấy, thời sinh ra một giống dân ngu xuẩn hèn dại đấy mà làm chi?

Họ chúng ta con rồng cháu tiên, lại được Đại Pháp là nước nhân ái hơn nhất trong doanh hoàn đến bảo hộ, nghĩ càng nên lấy làm may mừng bao nhiêu, càng nên gắng theo đòi trên sự tiến hóa.

Úc Châu đã trải qua, lại quay về Phi Châu (Afrique), chơi Ai Cập (Egypte); ở thành Caire. Thành ở bờ sông Nil, gần thành nhiều các cái cổ tích; như cái tháp kim tự là lăng những ông vua Ai Cập khi trước, công trình to nhớn, cách thức kỳ cổ. Trong lăng làm như cái thành nhỏ, có bầy đủ cả những đồ cần dùng của ông vua ấy lúc bình sinh. Nghe người ta nói rằng: “Đến nay đào trong lăng, còn thấy nhiều hột thóc rất to là để từ hơn 2000 năm đến giờ. Những hột thóc ấy, không có không khí vào, không mọc mầm được, cũng không thối nát được; đem ra gieo xuống đất, lại thành cây mạ to. Thây các ông vua trước đều ướp bằng một thứ thuốc riêng, cho không thể thối nát được, lâu cũng chỉ dét đi mà thôi.” Xem thế, biết trình độ lúc ấy đã cao lắm. Ai Cập là một nước văn minh thời xưa, mà từ đời trung cổ giở về sau đến nay, ngày một hèn kém. Nghĩ cho một nước như một người. Thấy nhiều người từ lúc còn trẻ con, thông minh rất sớm, mà đến sau không thành một người hay. Vây thời khai hóa trước, văn minh sớm, cũng không chắc là cái hay cho một nước ru? Quả có như thế thời giời đất còn dài, cuộc đời còn xoay vần, các nước gọi là văn minh ngày nay có nhẽ cũng chưa chắc.

Từ Ai Cập đáp tàu bay qua bãi cát Sahara (散 哈 拉 大 沙 漠), sang phía tây châu ấy. Sang đến phía tây châu Phi Châu mà mới biết thế lực nước Đại Pháp ở trong doanh hoàn rất mạnh nhớn! Trừ cái cù lao Madagascar ở riêng về một mặt đông nam châu ấy không kể; còn từ bờ bên hữu sông Congo, một giải sông Niger, một phần tây bãi cát Sahara, cho đến hết phía bắc giáp bể Đại Trung Hải (Mer Méditerranée), ngọn cờ ba sắc, xa xa đối nhau. như người đã cắm những cái quạt văn minh cho dân các xứ ấy. Chơi qua mỗi nơi khắp một lượt, vì khí giời nóng nực quá, lại chuyển về ngay thành Alger. Thành đó là kinh đô của xứ Algérie, việc buôn bán rất thịnh vượng; khí giời êm hòa, người nước Anh đến mùa đông thường hay sang đấy để lánh rét. Trong thành có một cái tháp nhớn, có bia, là của nhà nước Đại Pháp Bảo hộ mới lập lên để kỷ công cho những các quân lính xứ ấy đã theo đòi về sự đánh được giặc Allemands từ bốn năm năm trước, lấy lại được 2 đất: Alsace và Lorraine. Rồi từ Algérie sang qua Tunis, về Marseille, lại về Saint Etienne.

Về đến Saint Etienne, quan Bác Sĩ tiện đường vào chơi thăm ông Dravine. Cách một hôm, ngài lại về Mỹ. Kiều Oanh khi ấy cũng về thăm quê Gia định vắng. Trệnh niềm nhớ cảnh gia hương, Hiếu mới xin phép về quê nhà. Ông chủ có cho một ít tiền mang về, để làm vốn buôn bán.