Chương I

Trái đất vần xây, tối rồi kế sáng, sáng rồi tối lại.

Nước sông luân chuyển, hết ròng rồi lớn, lớn rồi lại ròng.

Việc nhà hễ hết thạnh rồi tới suy cũng như vận nước hễ mất trị thì phải loạn.

Đó là định luật dĩ nhiên xưa nay thường lệ mà Đông Tây cũng thường lệ.

Thử lật Việt Nam Quốc Sử mà xem, chúng ta sẽ nhận thấy rõ ràng cuộc thạnh trị với cuộc loạn ly cứ tiếp mà diễn ra hoài hoài. Nếu người cầm quyền hẫng hờ để thất chánh thì tự nhiên rối rấm khắp mọi nơi. Nếu muốn non nước được thanh bình thi phải nhờ bực auh-hùng chí sĩ có đại đức đại tài, thâu phục dân tâm, hướng dẫn quần chúng, mới có thể đánh dẹp trong ngoài mà xây dựng an ninh lại bá tánh.

Kìa như thuở xưa, sau một cơn bị trị kéo dài đến trót một ngàn năm, nước non nghiêng ngửa, quốc hồn lu lờ, dân chúng khóc than, cỏ cây khô héo. Trong thời gian đau khổ ấy tuy có Trưng Nữ Vương, có Bà Tiệu Ẩu, có Lý Nam Đế, có Triệu Việt Vương có Mai Hắc Đế, có Khúc Thừa Dũ lần lượt nổi lên quyết ra tay bình định sơn hà và đem chủ quyền quốc gia về cho dân tộc. Rất tiếc thay các đứng tiền nhơn ấy có hào khí chói lòa, có hùng tâm mãnh liệt, nhưng chưa phải là người lật ngược thời cuộc, bởi vậy công nghiệp không thành tựu được hoàn toàn, chỉ lưu lại danh thơm chí cả cho hậu nhơn sùng bái muôn đời mà thôi.

Mãi đến thế kỷ thứ 10, mới có Ngô Quyền xuất hiện, quét sạch ở trong, đánh dẹp ở ngoài, xây nền quốc gia tự chủ cho Việt Nam rạng rỡ ở góc trời Đông Á. Non nước được hưởng thăng bình có 5 năm rồi Ngô Vương lại băng. Người sau nối nghiệp lại không đủ tài đủ đức, để cho thất chánh đi, nên mới sanh phản loạn Thập Nhị Sứ Quân, làm lung tung một lúc.

May có Đinh Tiên Hoàng ra đời bình loạn trấn an, lập ra nhà Đinh, sau liên tiếp truyền ngôi quốc vương cho các nhà Tiền Lê, nhà Lý rồi qua nhà Trần.

Đến thế kỷ 13, nhà Trần gặp nạn ngoại xâm, Nguơn Triều bên Trung Quốc, ỷ binh đông tướng mạnh nên toan nuốt luôn đất nước Việt Nam. Chẳng dè bên ta, trên vua hiền đức, dưới tướng hùng cường, lại thêm muôn dân nhứt tâm, nhứt trí, đoàn kết cùng nhau quyết đổ máu phơi xương để bảo vệ sơn hà, bởi vậy binh tướng của Nguơn Triều luôn luôn đại bại, phải cầu hòa cho khỏi bị tiêu diệt.

Trong đời chẳng có vật chi trường tồn vĩnh viễn được. Đá lâu năm phải hao mòn, sắt lâu năm phải mục sét. Tinh thần lâu năm cũng phải suy giảm, đạo đức lâu năm cũng phải lu mờ. Trước kia đời nhà Lý là đời thạnh trị nhưng giữ ngôi vua được 215 năm rồi phải sang lại cho nhà Trần. Mà đời nhà Trần là đời vừa xán lạng vừa hùng cường, song trị vì được 175 năm rồi cũng bị nhà Hồ soán đoạt.

Nhà Minh, bên Trung Quốc, mượn cớ soán đoạt nầy mới xua binh qua đánh dẹp họ Hồ rồi chiếm trị cả đất nước Việt Nam trót 13 năm.

Thấy cha con Hồ Quí Ly vì tham quyền cố vị để cho ngoại bang cướp mất chủ quyền quốc gia, người Việt Nam từ trẻ chí già, từ bực sĩ phu cho đến hàng dân giả, ai ai cũng phẫn uất, quyết hy sinh tánh mạng đặng cứu nước, cứu dân. Nghe ông Lê Lợi phất cờ mộ nghĩa ở Lam Sơn, người trong nước thảy đều hưởng ứng. Trong 10 năm chinh chiến, ban đầu sức kém nên thất bại, nhưng nhờ đem tinh thần cứu quốc cao vòi vọi mà đấu với lòng cướp giựt thấp hèn của giặc, bởi vậy tướng sĩ ta lần lần đánh rã quân xâm lăng, đuổi chúng chạy về Tàu, tôn Lê Thái Tổ lên ngôi báu, rồi bố cáo cuộc bình Ngô đạt định.

Miêu Duệ của Lê Thái Tổ tiếp nối trị vì được 99 năm rồi bị quyền thần Mạc Đăng Dung cướp ngôi, may nhờ có hai trung thần là ông Nguyễn Kim với rể là ông Trịnh Kiểm cứu giá đưa con của vua Lê Chiêu Tôn qua Cam Châu thuộc xứ Lèo, tôn lên làm vua rồi rước về Thanh Hóa để chiêu binh mãi mã đánh dẹp họ Mạc.

Từ đó nhà Lê đóng đô ở Thanh Hóa, nhà Mạc đóng đô ở Thăng Long. Trong nước có tới hai vua, hai triều, lòng dân phải chia rẽ, người phò Lê, kẻ phò Mạc, Nam Bắc cứ đáuh nhau trót 65 năm, dân gian hết sức đồ khổ. Mãi đến năm 1592, Trịnh Tùng con của Trịnh Kiểm mới đánh bắt được vua Mạc Mậu Hiệp mà giết rồi gom hết đất nước đem về một mối đưới quyền thống trị của vua Lê.

Nhưng đã dứt cái nạn một nước hai vua rồi thì tới cái họa một triều hai chúa nữa. Tuy nhà Lê đã thống nhứt sơn hà song quyền bính tại triều đều ở trong tay Trịnh Tùng cả. Ông Nguyễn Hoàng là con ông Nguyễn Kim tức là cậu của Trịnh Tùng trước kia đã được vào trấn đất Thuận Hóa, chừng thấy Trịnh Tùng lộng quyền xưng chúa, ông e quyền thần ám hại nên ông không chịu ra Bắc chầu vua nhà Lê nữa, thành thử gây phân tranh. Chúa Trịnh chiếm cứ cả miền Bắc vô tới Linh Giang, còn chúa Nguyễn thống trị miền Nam từ Linh Giang vô Quảng Nam.

Trong khoảng 45 năm, chúa Trịnh với chúa Nguyễn phải đánh nhau đến bảy lần, gây tai hại cho đất Hà Tĩnh và đất Quảng Bình không biết bao nhiêu, lại làm tổn hao sanh mạng của nhơn dân không kể xiết.

Tuy luôn luôn phải lo chống với chúa Trịnh ở phía Bắc, song chúa Nguyễn cũng chăm nom mở rộng bờ cõi ở phia Nam, lần lần chiếm hết đất Chiêm Thành từ Quảng Nam vô Bình Thuận rồi phân huyện, phân phủ mà cai trị. Đến giữa thế kỷ 18, tất cả vùng đất Nam Việt bây giờ cũng thuộc luôn về chúa Nguyễn thống trị nữa.

Cuộc nam tiến của các đời chúa Nguyễn được thành công rất vẻ vang chỉ nhờ sức cố gắng của thần dân từ tỉnh Quảng Bình trở vô mà thôi. Từ Hà Tỉnh trở ra Bắc, nhơn dân là phe đảng của chúa Trịnh, nghịch hẳn với chúa Nguyễn nên không có tham dự cuộc nam tiến rực rỡ đó.

Đến năm 1765 chúa Nguyễn Võ Vương mất. Quyền thần Trương Phước Loan đổi tờ di chiếu lập người con thứ 16 của Võ Vương lên ngôi Chúa gọi là Định Vương. Vả Định Vương mới được 12 tuổi nên Phước Loan đoạt hết quyền hành tác oai tác phước, tham lam, khắc khổ, làm nhiều điều tàn ác, khiến cho cả nước quan dân thảy đều oán ghét.

Ở đất Tây Sơn, thuộc vùng Qui Nhơn bây giờ, có ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ, vốn là miêu duệ của một chiến sĩ gốc ở Nghệ An, trước kia theo Chúa Trịnh mà đánh giặc, bị tướng sĩ của chúa Nguyễn bắt làm tù binh rồi đem về quản thúc tại Qui Nhơn. Ba anh em Nhạc lóng nghe ở Thuận Hóa Nguyễn Triều thất chánh, lòng dân ly tán, hết kể cang thường, biết rồi đây thế nào cũng phải rối loạn khắp nơi. Nhạc mới hiệp với hai em mà chiêu mộ dân nghèo đặng huấn luyện cho thành quân sĩ để đánh giặc.

Được người ta theo càng ngày càng thêm đông, Nhạc mới phân đội ngũ, lập trại đồn rồi kéo nhau ra đánh lấy thành Qui Nhơn, lần lượt chiếm cả phần đất từ Bình Thuận ra giáp Quảng Nam.

Ngoài Bắc Chúa Trịnh Sâm thấy Nguyễn Triều đương bối rối, trong bị quyền thần ngang ngược, ngoài bị giặc Tây Sơn hùng hào. Chúa Trịnh thừa dịp may bèn sai Đại tướng Hoàng Ngũ Phúc đem thủy bộ hơn ba muôn binh vào chiếm đất Bố Chánh (Quảng Bình) rồi lấy luôn đô thành Phú Xuân (Huế) mà bắt hết quần thần của Chúa Nguyễn.

Chúa Nguyễn Định Vương thấy tình hình nguy ngập, trong bị binh Tây Sơn đánh ra, ngoài bị binh Chúa Trịnh tràn vào, mới nhóm quần thần mà định kế đối phó. Đình thần bèn phân ra một tốp thì hộ giá đưa Chúa Nguyễn cùng cung quyến vào Quảng Nam lánh nạn, còn một tốp thì đề binh khiển tướng bắt giam gian thần Trương Phước Loan đem nạp cho Hoàng Ngũ Phúc mà cầu hòa. Tướng Trịnh giết Trương Phước Loan, nhưng cũng đánh tan binh Nguyễn rồi vào chiếm kinh thành Phú Xuân.

Chúa Nguyễn Định Vương vào Quảng Nam rồi nghe lời khuyên của đình thần mới lập Nguyễn Phước Dương là con của cố thế tử Nguyễn Phước Hiền lên ngôi Đông Cung, chuyên lo sắp đặt cuộc chống cự với giặc. Chẳng bao lâu, Định Vương nghe tin trong thì Tây Sơn, ngoài thì tướng Trịnh, cả hai đều xua binh đánh ụp Quảng Nam. Đình thần bèn khuyên Định Vương xuống thuyền cùng với cháu là Nguyễn Phước Ánh (sau là Gia Long) vốn là con của người anh thứ hai cho quan hộ giá đưa vào đất Gia Định mà lánh nạn để Đông Cung Dương với chư-tướug ở lại Quảng Nam lo mưu trừ giặc.

Và lúc Tây Sơn mới khởi binh dấy loạn ở Qui Nhơn thì triều đình đã có ban chiếu cho chư trấn trong đất Gia Định dạy phải đem binh ra đàng ngoài mà dẹp loạn.

Ông Tống Phước Hiệp đương ngồi chức Lưu Trấn Long Hồ (Long Hồ là Vĩnh Long bây giờ) tiếp được chiếu của Chúa Nguyễn, ông hăng hái gom binh các trấn, rần rộ kéo ra Bình Thuận quyết nghinh địch.

Cuộc chiêu binh tuyển tướng nầy làm xao xuyến, náo động cả vùng Gia Định là lãnh thổ xứ Nam Việt ngày nay. Những người trai tráng tuy không được biết rõ tình hình chung trong nước rắc rối thế nào, song nghe nói có giặc thì ai cũng nô nức toan tính ra sức đẹp loạn, trị an, đặng lập công danh với đất nước.