Án tấu về việc hòa gian

113. — án tấu về việc hoà gian.

Tổng đốc Long-tường thần..... Kính đem án phúc thẩm về tội hòa gian thành thai các duyên do tâu bày, ngữa vâng lượng Thánh xem tường:

Nay cứ ti án sát thần.... « Xưng rằng năm nay, tháng 10, ngày 25, có tri phủ Hoằng-tri thần..... Giải thẩm một án rằng: « ngày mồng 10 tháng 9, có lính làng An-đức, tổng Bảo-hựu, huyện Bảo-hựu, tên là Huình-văn-đức, tới phủ qui trạng bạch, khai rằng « ngày tháng 11, năm Thiệu-trị thứ 5, nó đi buôn, nó có làm bạn với con gái danh Tiền, tên là thị Phú, ở tại xứ Long-hồ; sau về ở ngụ làng An-đức, sanh được một đứa con gái đã được 5 tuổi, nó nghèo lắm, phải cho vợ nó đi ở mướn. Đến năm Tự-đức thứ 2, ngày tháng giêng, làng An-đức bắt nó mà điền lính, ở về cơ Long-tả, đội thứ 6, rồi bỏ đi thú Hà-tiên. Nó lén trốn về, thì vợ nó đem con đi mất; nó hỏi thăm nghe tên trưởng Lẩm hòa dụ vợ nó, đem giấu tại nhà thị Mùa ở làng Phú-mỷ. Nó tìm tới nhà thị Mùa, thì thị ấy nói thị Phú đã đem con đi đâu không biết; nó kiếm vợ con không đặng, nó xin tra xét cho nó, các đều. »

Tri phủ Hoằng-trị liền cho bắt tên gian phu, kêu là trưởng Lẩm, thì là Dương-văn-Lẩm, rồi lại cho bắt tên gian phụ, là Trần-thị-Phú đem tới nha, chúng nó đều xưng ngay, hỏi chúng chứng cũng đều khai chắc chắn, nhưng đem các việc thể cả, các lời cung khai, lời phủ thần thẩm nghĩ cùng lời phúc thẩm kể bày:

1∘ Hỏi tên trưởng Lẩm, là Dương-văn-Lẩm khai niên canh ất-dậu 27 tuổi, cha mẹ nó chết sớm, nó có vợ, trước đi buôn ghe, sau tới ngụ làng An-đức, thuộc về tổng Bảo-hựu, làng chưa đem vào bộ. Năm Tự-đức thứ 3, ngày tháng 6, làng cho nó làm trưởng chợ, để mà tuần phòng việc lửa, nó thấy thị Phú ở với thị Theo, nó thường chọc ghẹo, thị Phú thuận tình, bèn hòa gian với nhau, lâu ngày thị Phú có nghén, sợ danh Đức trở về hay đặng, nó bèn đem mẹ con thị Phú qua Mỷ-tho, gởi ở dưới ghe văn Tiền, là cha thị Phú, các lời.

2∘ Hỏi thị Phú, là Trần-thị-Phú, khai niên canh giáp-thân 28 tuổi, mẹ nó chết còn cha là Trần-văn-Tiền, ở ghe buôn bán, năm Thiệu-trị thứ 6, nó có làm bạn với danh Đức, mà không có lễ cưới, các lời nó tiêu khai, đều y như lời danh Đức là chồng nó khai, cũng như lời trưởng Lẩm, còn con nó hòa gian mà đẻ ra mới đặng 7 bữa thì chết, các lời.

3∘ Hỏi Trần-văn-Tiền cung xưng niên canh canh-tuất 82 tuổi, có vợ đẻ đặng một đứa con gái tên là Trần-thị-Phú, đi buôn giang-hồ. Năm Thiệu-trị thứ 5, ngày tháng 10, tới xứ Long-hồ có gặp tên Đức cũng đi ghe buôn bán, thấy nó có tình ý với con là thị Phú, bèn cho hai đàng ăn ở với nhau, không cưới hỏi, sau thị Phú theo danh Đức về ngụ tại chợ An-đức. Y có đi tới đó mà thăm con, có thấy trưởng chợ, sau biết là trưởng Lẩm, tới tại chỗ thị Phú ở. Qua năm nay, tháng 3 ngày 14, y có gặp trưởng Lẩm tại Kỳ-son, trưởng Lẩm nói rằng đã đem thị Phú về chợ Mỷ-tho, Y không hỏi rõ. Sau y về chợ Mỷ-tho, thì thị Phú đem con xuống ghe y, mà nói rằng vợ chồng bất hòa; chồng nó để nó rồi, y hỏi tờ để, thì thị Phú nói bỏ mất. Bao nhiêu lời khai khác đều y như lời thị Phú.

4∘ Hỏi thị Theo, là Nguyễn-thị-Theo, khai niên canh bính-dần 46 tuổi, ngày tháng 8 năm ngoái, có mướn vợ tên Đúc, là thị Phú làm đầy tớ. Còn danh Đức thì ở chỗ khác mà làm công. Năm ngoái chừng tháng chạp nó có thấy trưởng Lẩm đi rao lửa, thường qua trước nhà nó. Tới ngày 30 tháng chạp, thấy vợ chồng thị Phú ngầy ngà đánh lộn, nó đuổi thị Phú đi. Chí như sự thị Phú với trưởng Lẩm có giỡn hớt làm sao, nó không hiểu biết, các lời.

5∘ Hỏi Trần-thị-Mùa khai niên canh canh-thình 32 tuổi, chồng nó là Lê-văn-Nay, nguyên là dân bộ làng An-Đức, mà ở ngụ làng Phú-mỷ, thuộc về tổng Bảo-thành. Ngày 11 tháng 3 năm nay, nó có thấy người quen, là trưởng Lẩm lại với một người đờn bà, sau mới biết là thị Phú, tới tại nhà nó. Trưởng Lẩm nói có hòa gian với thị Phú, sợ lậu việc, nên đem thị Phú đi trốn, xin cho thị Phú ngụ nhờ một đêm. Nó thấy trưởng Lẩm năn nĩ lắm, cực chẳng đã nó cho ở nhờ một đêm, sáng ngày 12, thị Phú đem con đi đâu, nó không biết. Còn sự thị Phú hòa gian với trưởng Lẩm, đầu đuôi làm sao nó không rõ, các lời.

6∘ Hỏi Nguyễn-thị-Hay, khai niên canh nhâm-thân 40 tuổi, chồng nó là dân bộ làng An-đức, có nhà ở tại chợ; chồng nó lại ở lính lệ tại phủ, có một mình nó ở nhà. Ngày 30 tháng chạp năm ngoái, hồi canh một, thấy thị Phú bồng con tới nhà nó, nói rằng vợ chồng không nghĩ nhau, xin cho ở đậu; còn chồng thị Phú, tên là Đức, thì đi làm mướn ở chỗ khấc. Ngày 15 tháng giêng năm nay nó, nghe làng điền lính tên Đức, vốn nó chưa có con, nó cho thị Phú ở đậu giữ nhà cho có bạn, sau nó có nghe thị Phú chuyện trò với trưởng Lẩm, nó không cho ở nữa. Còn sự thị Phú với trưởng Lẩm hòa gian bao giờ, nó mắc đi buôn bán không đặng rõ.

7∘ Hỏi thôn trưởng làng An-đức, là Bùi-văn-Tuyên, khai rằng mới làm thôn trưởng ngày tháng giêng năm nay, có đặt Dương-văn-Lẩm, làm trưởng chợ coi giữ việc hỏa hoạn. Ngày tháng ấy có trát dạy bắt Lê-văn-Cội, là lính làng nó cấp mà trốn, làng nó tìm bắt không kịp. Khi ấy tên Minh, là Huình-văn-Đức chịu đi thế, làng nó bèn đem đi điền lính thế cho Lê-văn-Cội, đi thú Hà-tiên. Đến tháng 3 năm nay, thấy tên Đức trốn về, thì làng nó đã lựa người khác mà điền rồi. Qua ngày 16 tháng ấy, thấy tên Đức tới nói vợ nó là thị Phú đem con nó đi mất, kiếm không đặng. Còn sự thị Phú hòa gian với truởng Lẩm bao giờ, nó không biết, các lời.

8∘ Hỏi danh Minh, là Huình-văn-Đức, khai niên canh giáp-thân 28 tuổi, cha mẹ nó chết sớm không có anh em, ở ghe đi buôn bán. Năm Thiệu trị thứ 6, ngày thàng 11, nó có gặp thị Phú, là con gái danh Tiền cũng đi buôn ghe, hai đàng ưng nhau làm vợ chồng, rồi nó chỡ thị Phú đem đi chỗ khác buôn bán. Đến năm Tự-đức thứ 2, ngày tháng 10, nó tới ở ngụ làng An-đức, thuộc về tổng Bảo-hựu. Qua tháng giêng năm nay, làng An-đức thiếu lính, thấy nó tình nguyện, bèn đem nó mà điền vào cơ Long-tả, đội thứ 6. Sau đi thú Hà-tiên, nó trốn về làng, các lời khác cũng y như lời khai trước.

9∘ Hỏi thị Phú lại, thị Phú khai rằng có hòa gian với trưởng Lẩm, có chữa. Ngày mồng 1 tháng 10 năm nay, có đẻ một đứa con trai, mà rủi nó chết, thị ấy xin lảnh chôn rồi, còn thị ấy mới đẻ, thân thể chưa mạnh, các lời.

Vâng thẩm Dương-văn-Lẩm, là một tên dân lậu, phạm phép thông gian với thị Phú là gái có chồng, có con. Còn thị Phú dầu làm bạn với Huình-văn-Đức không có lễ cưới, song thiệt là gái có chồng, con, mà không yên phận, lại hòa gian với Dương-văn-Lẩm, thành thai. Tra cả hai đều xưng ngay chẳng giấu.

Kính y theo sách Đình thần, năm Minh-mạng thứ 8, nhằm tháng 9, điều nghị về tội hòa gian có một khoản rằng: Hể hòa gian có chồng, có con, thì cả gian phu, gian phụ đều phải xử giảo lập quyết vân vân. Nay Dương-văn-Lẩm, với Trần-thị-Phú phạm tội hòa gian, có thai sản, phải chiếu theo lệ mà luận tội; vậy gian phu, là Dương-văn-Lẩm, gian phụ, là Trần-thị-Phú, đều phải xử giảo lập quyết, Đứa con gái là Trần-thị-Phú, nguyên trước cẩu hiệp với chồng trước, là Huình-văn-Đức, mà sinh ra tên là thị Được, phải giao cho Huình-văn-Đức đem về mà nuôi. Nguyễn-thị-Hay cho thị Phú ở đậu, lẽ cũng phải có tội, mà bỡi thị ấy ở một mình, ban ngày đi buôn bán, đến khi nghe thị Phú nói tên Lẩm có điều giởn hớt, bèn đuổi đi, thì xin miễn nghị. Trần-thị-Mùa, nguyên cho thị Phú nghỉ chơn, cũng xin cho khỏi tội. Trần-văn-Tiền là cha thị Phú, dầu thị Phú cẩu hiệp với Huình-văn-Đức, biết nó là gái có chồng, có con, nó trốn về vô cớ, đã không hỏi lại, vội tin mà chứa lấy nó, sao cũng phải có tội, song cha con giấu cho nhau là nghĩa, lại khi có trát dạy bắt, tên ấy liền đem thị Phú mà nạp, thì cũng có lẽ xét nghĩ; vậy xin cho Trần-văn-Tiền khỏi tội. Chánh chồng là Huình - văn - Đức, nghĩ một sự trốn lính, lẽ phải phạt trượng bắt đi lính nữa, nhưng vậy tên ấy nghèo nàn, không vợ con, lại khi nó trốn về thì đã điền tên khác thế; về sự Huình - văn - Đức, xin quyết trượng một trặm, giao cho làng lảnh về quản thúc, bắt chịu xâu góp. Thôn trưởng làng An - đức, là Bùi-văn - Tuyên, đã ẩn lậu Dương - văn - Lẩm, lại không biết răn dạy dân, để cho danh Lẩm với thị Phú phạm tội hòa gian, chẳng lẽ khỏi tội: bỏ sữ ẩn lậu một người không gia sản, là tội nhẹ không kể, tên Bùi-văn-Tuyên ấy, xin chiếu theo mặt luật bất ưng vi trọng, xữ quyết 80 trượng để mà làm gương răn dạy; còn bao nhiêu người khác, xét không có can thiệp, xin không nói tới, các lẽ. »

« Ti án sát thần vâng thẩm lại: tên gian phu, là Dương-văn-Lẩm đã biết Trần-thị-Phú, là vợ Huình-văn - Đức, mà con dấy thói dâm, hòa gian với nó; còn Trần-thị-Phú đã có chồng con, mà không yên phận, nhơn khi chồng đi vắng, thông gian với người khác cho có thai sãn, thì là tội bại nhơn luân thường, lấy làm đáng ghét; song nghĩ sự nó làm bạn với chồng trước, thì là cẩu hiệp, so với mình hôn chánh thú, có chồng có con có khác nhau, xin giảm tữ cho Dương-văn-Lẩm, cải phát ra tỉnh Hưng-hóa theo việc binh; còn Trần-thị-Phú thì đày ra chỗ quan binh trụ phòng tại tỉnh Hà-tiên mà làm mọi. Còn các lẽ khác thì xin y như phủ thần nghĩ. »

Thần thẩm lại, các lẽ tra nghĩ, xét trong án nầy đều nhằm cách, xin y theo lời ti án sát phúc thẩm, dám dâng về nhờ Lịnh Thánh thông minh đoán định.

Vâng chỉ y lời phúc thẩm, còn bao nhiêu đều y nghĩ, kính vâng.

Năm Tự-đức thứ 4, tháng 11, ngày mồng 4.

Vỉnh-long, án sát sứ.

Thần..... thần Nguyễn-Huình.