Mấy nhời nói đầu

Một xã hội hay hay dở cũng bởi về đạo đức phong tục. Phong tục dở, đạo đức nguy vong, là cái cơ một xã hội sắp đến lúc suy đồi vậy, bởi vì bao giờ lòng người còn biết theo cái lẽ đoàn thể tối yếu biết thương yêu giúp đỡ lẫn nhau, thì nhiên hậu đạo đức mới còn, phong tục mới hay, xã hội mới khỏi vong bản.

Nước ta trải mấy nghìn năm theo cái luân lý Á Đông, gây dựng ra gia đình, ra xã hội, mở mang đường đạo đức, đào luyện được bao nhiêu nhà lỗi lạc xuất chúng, hoặc về đạo đức, về văn học, về chính trị vân vân, lại nhờ ơn Bảo Hộ ngày nay đem cái tư tưởng bên Âu Châu mà truyền bá cho ta, Âu Á giao thông, chẳng phải là một cái hạnh phúc cho ta rư?

Nhưng về phương diện phong tục luân lý nước nhà, nhiều nhà trí thức đã phải công nhận rằng đương buổi giao thời, người nước mình thường nhiều người hiểu lầm cái phong trào tự do bình đẳng, giữ theo cái thái độ quá ư vô tình với đường đạo đức, rẻ rúng phong hóa, ngoài xã hội, trong gia đình, thường thấy thói kiêu bạc, phóng đãng của người mình hiển hiện ra hằng ngày, đâu xa!

Ôi, luân thường đảo ngược, đạo đức suy đồi, phong tục suy vi là ba cái trở lực của con đường văn minh tiến bộ nước ta sau này vậy.......

Bởi thế bên Âu Châu, nói ngay như nước Pháp là một nước rất trọng đường tư tưởng, đường đạo đức thường thấy xuất hiện ra biết bao nhiêu nhà văn sĩ, lấy ngòi bút mà tả rõ cái tình trạng một xã hội về phong tục, về tâm lý con người, như A. Daudet, Paul Bourget là hai nhà làm tiểu thuyết có tiếng về phong tục (mœurs), về tâm lý (psychologie)..... Những tiểu thuyết của các tiên sinh thật như ngọn đèn pha lê chiếu thấu tới chốn hang hầm tối tăm, đọc qua tưởng tượng như trông thấy cả cái đoàn thể một xã hội về đường phong tục luân lý vậy..... Nước ta từ xưa đến nay chưa có mấy quyển Tiểu Thuyết nói rõ về phong tục, phần nhiều là những Tiểu thuyết dịch ở sách ngoài ra, ảnh hưởng không mạnh, mà cái kết quả về đường luân lý giáo dục không được to tát, vì sách là sách nước người, phong tục là phong tục của người ta, dẫu hay hay dở, cũng không can dự gì đến ta vậy.

Sao bằng của mình mình theo, còn gì hơn?

Nước ta, may nhờ được cụ Nguyễn Du để lại quyển Kim Vân Kiều làm cái gương soi chung cả nước về phong tục đạo đức, bởi thế mà truyện Kim Vân Kiều đã thành như một cái cột vững vàng chống giữ cái nhà Việt Nam này, làm cho con người ta khi đọc đến, cái lòng cảm động như chứa chan giọt lệ, truyện sâu xa, cảm động như thế, có ảnh hưởng cho đường luân lý biết bao nhiêu?......

Một nhà văn sĩ Thái Tây đã có câu nói: “Muốn cho người ta yêu mình, không gì làm cho người ta biết cảm bụng mình!” Thế thì những truyện cảm động ai oán như truyện Kim Vân Kiều chẳng phải là tình nhân loại tương ái rư?........

Bởi vậy ký giả, không hiềm tài sơ học siển, hiến độc giả chư quân tử một quyển tiểu thuyết về phong tục này, lời lẽ quê mùa, may ra có lọt được đến tai các ngài, ấy là cái may mà thôi, còn khen chê, hay hay dở, kẻ thơ sinh đã đâu dám!

Tiểu thuyết này rất cảm động, những người chủ động trong truyện trải cái cảnh ngộ rất ai bi, ký giả nghĩ muốn dễ cảm hóa lòng người, không chi bằng cái buồn, cái thảm, cái khổ, như truyện Kim Vân Kiều trên kia đã nói, có phải dễ làm cho lòng người cảm động bao nhiêu, cái thân thế hồng nhan bạc mệnh của cô Kiều ai là người không ngậm ngùi thương tiếc?

Ước mong rằng các ngài sẽ lượng biết cho.

Hanoi, Avril 1921

Đặng Trần Phất